ادراکات انسان همان‌طور که قبلاً بیان شد؛ ادراکات انسان به 5 بخش حسی، خیالی، وهمی، عقلی و فوق عقلی تقسیم می‌گردد.   اول: امور حسی) انسان در شأن حسی، محسوسات را درک می‌کند. دوم: انسان در شأن امور خیالی)، صورت بدون ماده را ادراک می‌کند. مثل آدرسی که از منزل در ذهن داریم؛ یا تصاویری که از افراد و مکان‌ها در ذهن داریم. این‌ها همه با قوه خیال برای ما قابل درک هستند. سوم: امور وهمی) ادراکات وهمی فقط با موهومات سرکار دارند. «موهوم» امری حقیقی و جزئی و وابسته به شخص است. در عالم، یک امور حقیقی وجود دارد که موهوم‌اند. یعنی با قوه واهمه ما درک می‌شوند و کاملاً حقیقی هستند. امور وهمی شخصی است، اما صورت و ماده ندارد. مثل عشق‌های زمینی، کینه، عزت، ذلت، افتخار، محبت، حسادت و اکثر خصوصیات خلقی که همه با امور وهمی ادراک می‌شود. چهارم: ادراکات عقلانی) اموری هستند که با فرمول‌ها و قواعد سر وکار دارند. مثل قواعد ریاضی، فلسفی، منطقی، فنی،.. که همه آنها با عقل درک می شوند. پنجم: ادراکات فوق عقلانی) انسان با درک فوق عقلانی خود، با الله، خانواده آسمانی، معنویت و اولیای الهی، آخرت و بهشت و مسائل معنوی ارتباط می‌گیرد. بنابراین، وجود و هستی در جلوه‌های مادی، خیالی، وهمی، عقلی و فوق عقلی برای ما شناخته می‌شود. مؤمن به جای انس با دنیا، با نفخه الهی وجودش که محمد و آل هستند انس می گیرد مؤمن کسی است که از نظر شخصتی به اصل و ریشه‌اش واقف است. یعنی می داند که از کجا آمده و در کجا هست و به کجا می‌رود. چون می‌داند که نفخۀ الهی وجودش، همان روح محمد و آل محمد, است. پس زندگی‌اش در روی زمین با یک خودشناسی ویژه‌ای همراه است که سایر انسان‌ها فاقد آن هستند. کسانی که شخصیت‌شان یا جمادی است یا کمتر از جماد؛ یا شخصیت‌شان حیوانی است یا کمتر از حیوان؛ درحقیقت شخصیتشان شیطانی است. چنین کسانی به تعبیر قرآن کریم «فاسق» نامیده می‌شوند. انسان‌های غیر مومن ممکن است تا آخر عمر، سرگرم کمالات حسی باشند؛ مثلاً به دنبال پول، زمین، ساختمان‌سازی و... یا به دنبال کمالات خیالی مثل ورزش، مسابقه‌بازی و تفوق طلبی، آشپزی و... باشند. بعضی‌ها هم با کمالات وهمی یا با کمالات عقلی سر و کار دارند. به همین دلیل، هنگامی که در هر یک از شوون یادشده، با شکست مواجه شوندُ به غم و اندوه و گریه می افتند. این گونه افراد کسانی هستند که دنیا آنها را به گریه می اندازد. پیامبر اسلام , فرمودند: «مَن بَكى عَلَى الدُّنیا دَخَلَ النّارَ= هر كس براى دنیا گریه کند، وارد آتش مى‌شود». یعنی آدمی که دنیا می‌تواند او را به گریه بیندازد، جهنمی است. زیرا مؤمن برای دنیا زندگی نمی کند که امور دنیایی بتوانند او را به گریه بیاندازند. اما مؤمن چون هدفش را می‌داند، نحوه برخوردش با احساسات و عواطف مادی، خیالی، وهمی و حتی عقلی با دیگران فرق می‌کند. او اساساً انس جدی با هیچ‌یک از کمالات (حسی، خیالی، مادی و عقلی) ندارد. علتش هم این است که او خودش را از نور اهل‌بیت علیهم السلام می‌داند. از این رو بخش فوق عقلی‌اش بر سایر بخش‌ها غلبه دارد و به هیچ‌کدام از 4 شأن وجودش اصالت نمی‌دهد. چون آنچه برای او اصالت دارد، ارتباط با غیب و خانواده آسمانی‌اش است و مهم‌تر از همه اله و محبوب حقیقی اش «الله» تبارک و تعالی است. او در هر انتخابی مثل ازدواج، کار مطالعاتی، فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و سایر فعالیت ها، اصالت را به ابدیت و آخرت می دهد و معنای زندگی را در این می‌بیند. مؤمن همانند جنینی عمل می‌کند که در رحم دنیا فقط به دنبال این است که آمادگی لازم برای زندگی در برزخ و ملکوت و آخرت را فراهم ‌کند. پس انسی با هیچ یک از شئونات پایین تر از شان فوق عقلانی اش ندارد. انس قلبی و حقیقی مؤمن، فقط با «ابدیت» و «خانواده آسمانی‌اش» است. با آنان شاد است و در قطع ارتباط با آن‌ها غمگین می‌شود. یعنی مومن غم و شادی اش در همین بخش تعریف می شود، نه در سایر شان های وجودش. مؤمن در دنیا غریب است اصل و ریشه مؤمن «آسمانی» است، نه دنیایی. به همین دلیل، شادی‌هایش باید براساس ملاک‌های آسمانی باشد. او دنیایی نیست که بخواهد بخاطر فقدان امور دنیایی به پریشانی و غم و غصه بیفتد. پیامبر اکرم فرمود: «المؤمنُ كالغریبِ فی الدُّنیا، لایأنَسُ فی عِزِّها و لایَجْزَعُ مِن ذُلِّها= مؤمن در دنیا مثل غریب است. براى عزّت و قدرت آن نمى‌كوشد و از ضعف و خوارى در آن، بى‌تابى نمى‌كند». (ری شهرری، میزان الحکمه، ج1، ص456) او هر چه شهرت و قدرت و محبوبیت در دنیا داشته باشد، فریب دنیا را نمی‌خورد؛ چون وجودش به چیزی از امور دنیا بند نیست. او هیچ چیز را از خود نمی‌داند. بنابراین هیچ کدام از کمالات 4 بخش پایینی وجودش برایش غافل‌کننده نیست. او به کسی پز نمی‌دهد، فخر نمی‌فروشد و به هر درجه از کمالات و نعمت های دنیایی در 4 بخش پایینی برسد، به کسی برتری جویی و تفوق طلبی نمی‌کند. او همه عزت و محبوبیتش را در ارتباط با غیب و خانواده آسمانی می‌بیند. او اگر عزتی هم در دنیا پیدا کند، با آن‌ انس نمی ­گیرد. او عاشق مست هیچ یک از خوبی ها و کمالات خودش هم نیست. مثل پیامبر که هیچ وقت مست پیغمبری خودش هم نشد. مؤمن می داند که با دست یابی به توفیق کار خیر انجام دادن برای خدا یا معصوم، حقی پیدا نمی‌کند. او در زمان کسب توفیق، «شکر» و «الحمدلله» را بجا می‌آورد و همه قشنگی‌ها را از آن خدا می‌بیند.  بنابراین، کار بزرگ و ارزنده این است که در مقابل نعمت‌ها ذوق زده نشویم و شکر خدا را بجای بیاوریم. امام سجاد (علیه السلام) در صحیفه سجادیه فرمودند: «إلهی مَن أنَا حَتّی تَغضَبَ عَلیَّ، إِلهی ما أَنا حَتّی تَغضَبَ عَلیَّ؛ فَوعِزتكَ ما یَزید ملكَك إحسانی= خدایا من کی‌ام که تو بر من غضب کنی، خدایا من چه هستم که بر من غضب کنی؛ و بعزتت قسم احسان و کارهای خوب من به ملک تو چیزی اضافه نمی کند». استغفار موجب نجات از سقط شدن در دنیا می شود مستی و غرور انسان در هر یک از شوون وجودی اش، موجب سقط شدن او می شود. اما مؤمن گرفتار هیچ یک از غرورها نمی شود. علتش این است که مومن حالت «در جنین دنیا بودنش» را فراموش نمی کند. انسان گاهی با مستی و غرور ناشی از نعمت هایی که خدا به او داده، از معنویاتش کم می گذارد؛ از نافله‌های نماز کم می‌گذارد؛ از حرم رفتن و خلوت داشتن با معصومین (علیهم السلام) کم می گذارد؛ از نماز شبش کم می‌گذارد. در اثر همین مستی و غرور، حالت جنینی‌اش را در دنیا فراموش می کند و متاسفانه سقط می شود. به خاطر همین است که پیامبر اکرم , توصیه به استغفار داشتند. ایشان فرمودند: «إِنَّهُ لَیُغَانُ عَلَى قَلْبِی فَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِی الْیَوْمِ سَبْعِینَ مَرَّة= همانا بر قلبم غباری می‌نشیند، پس در هر روز هفتاد بار استغفار می کنم». در این کلام نبوی به وضوح ضرورت استغفار بیان شده که حضرت آن را برای غبار زدایی از قلب مبارکشان فرمودند. از این رو بود که هر روز 70 مرتبه استغفار داشتند. ما در طول روز با دیدنی‌ها و شنیدنی‌های زیادی روبرو هستیم و هزاران نوع افکار و خیالات باطل، هوس‌ و گناه داریم و در عین حال، غافل از استغفار هستیم. استغفار حمام نفس است. اگر استغفاری نباشد، روح عفونت می‌گیرد. کسی که استغفار شبانه و روزانه ندارد، روحش دائماً تاریکی و آلودگی و حجاب جمع می‌کند و همیشه عصبانی‌، بداخلاق و پژمرده است؛ چون روحش تخلیه نشده است.

این سعادت بسیار عظیمی است که خیلی وقت‌ها قدرش دانسته نمی‌شود که خدا و اهل بیت (علیهم السلام) انسان را برای یاری خودشان دعوت کنند و موانع را از او برطرف کنند. این نعمت عظیمی است که با هیچ نعمتی از نعمت های دنیایی قابل قیاس نیست. نسخه نویسی نیاز همه معلمان است. ما در «نسخه نویسی» با دو گروه از افراد سر و کار داریم:  الف- نسخه نویسی برای معلمان و اولیای دانش آموزان) نسخه نویسی برای اولیاء و افراد بزرگسال با نسخه‌نویسی برای دانش آموزان فرق می‌کند. ب- نسخه نویسی یرای دانش آموزان) ۱- یکی از چیزهایی که برای دانش آموزان مقطع دبیرستان انجام داده ایم، تک جلسه‌ای است به نام شادی و آرامش که البته مخصوص دخترهاست، اما پسرها هم می‌توانند استفاده کنند. مأموریتش هم تبدیل «ایمان تقلیدی به تحقیقی» است. ۲- یکی از کارهایی که توصیه می‌شود برای دانش آموزانی که تازه می خواهند کار تربیتی مورد نظر ما را شروع کنند، استفاده از ترکیب بحث های راه‌شناسی و دشمن‌شناسی است. یکی از مباحثی که در کنار راه­شناسی به فضای ذهنی افرادی که تازه می خواهند شروع کنند نزدیک است، دوره دشمن شناسی است. دوره دشمن شناسی تقریباً هم انسان شناسی دارد و هم راه شناسی.   ۳- در بحث روان‌شناسی عاقل و جاهل دو شخصیت مجزا بررسی می شود. یک شخصیت آن، عاقل و جاهل است. اینها مثل آینه‌ای هستند که در مقابل هم قرار داده می‌شوند تا انسانها خودشان را در این آینه نگاه کنند تا هر کس میزان عقلانیت و جهالت خود را در آن ببیند. شخصیت‌ دیگر آن، عقل پیغمبر خداست، چرا که عقل اگر نباشد، پیغمبر بیرونی هم کاری نمی تواند بکند. برای همین بود که معصوم (علیه السلام) فرمود: هرکس که پیامبر درونی اش او را هدایت نکند، پیامبر بیرونی نیز، نمی تواند برای او کاری بکند. بنابراین، در بحث روان شناسی عاقل و جاهل، توجه به این نکته خیلی مهم است که ما عاقل را ترسیم کنیم. چون انسان می تواند عالم باشد، و درعین حال، جاهل هم باشد. یعنی علم و جهل با هم جمع می شوند، ولی عقل و جهل با هم جمع نمی شوند. پس ضد عقل، جهل است نه علم. این نکته ی دقیق را فقط دین می تواند به ما بفهماند که «علم و جهل می توانند با هم جمع شوند، ولی عقل و جهل نمی توانند باهم جمع شوند». ۴- «حقوق والدین» و «نگاه و خیال» است. همچنین بحث دیدنی‌ها و تشکیل خیال که در «سعادت و شقاوت» انسان مطرح است. ۵- مبحث «زندگی از نو» می تواند کمک خوبی برای یک بازنگری قدرتمند در سبک زندگی انسان و بویژه دانش آموزان باشد. ۶- سی دی «ضرورت شناخت احکام دین» در واقع یک نوع تشویق مطالعات مذهبی و معنوی است. اساساً ما چرا باید دین را بشناسیم و مطالعات دینی داشته باشیم. کتاب های «آشتی با امام زمان»، «عزادار حقیقی» ، «در و صدف» و فقط ۴۰ صفحه اول کتاب «ضرورت خودشناسی» نیز، برای مقاطع بالای دبیرستان تجویز می شود.

معصوم (علیه السلام) به ما یاد می دهد که بگوییم: «وَ مُقَدِّمُكُمْ أَمَامَ طَلِبَتِی وَ حَوَائِجِی وَ إِرَادَتِی فِی كُلِّ أَحْوَالِی وَ أُمُورِی = مقدّم كننده شما قبل از خواسته ام و حاجاتم و اراده ام در همه احوال و امورم هستم».  امام هادی (علیه السلام) می فرماید: تو زمانی با ما هستی که همه ی احوال و امور، ما را جلوتر از همه ی خواسته هایت بدانی. یعنی اگر می خواهی به مقام محمود برسی بدانی که مقام محمود همان هزار پله ای است که در آخرین پله ی آن حضرت رسول الله (صلی الله علیه و آله) نشسته اند و امیرالمومنین (علیه السلام) در پله پایین تر و تا پایین این پله ادامه دارد و هم اکنون در دنیا هست‏. قیامت و آن صحنه محشر همین الان هست و این پله برافراشته شده است. پس برو و خود را به این مقام برسان. برو و از لابلای جمعیت میلیاردی آدم ها خودت را به آنجا برسان. صحنه محشر شلوغ است و در آن میلیاردها انسان حاضر می شوند. آنجا به سختی می توانی از لابه لای جمعیت رد بشوی؛ آنجا دیگر نمی شود رد بشوی. الآن باید قدرت رسیدن به آنجا را کسب کنی. دیده اید جاهایی که شلوغ است و انسان می خواهد رد بشود‏، مثلاً در مکه می خواهید دست به حجر بزنید، مگر می توانید بروید؟ استخوان هایتان در میان جمعیت خرد می شود. بنابراین، اگر در اینجا خودت را به آن مقام نرسانده باشی، در صحنه محشر که شلوغ است، محال است انسان بتواند به آن مقام برسد. پس ما باید درهمین دنیا مقامات مورد پسند خدا و اهل بیت (علیهم السلام) را کسب کنیم. در همین دنیا باید بگوییم: «مُؤْمِنٌ بِسِرِّكُمْ وَ عَلانِیَتِكُمْ وَ شَاهِدِكُمْ وَ غَائِبِكُمْ وَ أَوَّلِكُمْ وَ آخِرِكُمْ وَ مُفَوِّضٌ فِی ذَلِكَ كُلِّهِ إِلَیْكُمْ وَ مُسَلِّمٌ فِیهِ مَعَكُمْ وَ قَلْبِی لَكُمْ مُسَلِّمٌ وَ رَأْیِی لَكُمْ تَبَعٌ وَ نُصْرَتِی لَكُمْ مُعَدَّةٌ = به نهان و آشكارتان، و حاضر و غائبتان و اوّل و آخرتان ایمان دارم و در همه این امور، واگذارنده كار به شمایم و در همه اینها به همراه شما و تسلیم شمایم؛ دلم تسلیم شماست؛ رأیم تابع شماست و یارى ام براى شما مهیّاست». وقتی دراین دعا می خوانیم:«من تابع شما هستم و یاری من آماده است برای شما»؛ یعنی امکان ندارد من کاری بتوانم برای شما بکنم‏ و انجام ندهم. اگر برای امام زمان لازم باشد که هزینه کنی، باید هزینه کنی. گاهی می بینیم افرادی را که بلندگو به دست می گیرند و در کوچه و خیابان در مورد اهل بیت شعر و غزلی می خوانند و پولی هم می گیرند. یک آقایی بود‏، خیلی با عشق و علاقه می رفت به این جور افراد پول می داد و می گفت من به مستحق بودن و نبودنش کار ندارم. وقتی در این کوچه ها اسم معشوق مرا می آورد، همین برایم مهم است. بعد می گفت: من آن قدر به حضرت ارادت ندارم که بروم اسم معشوقم را این طوری در کوچه صدا بزنم. همین که او می تواند این کار را انجام بدهد من خوشحالم و به او پول می دهم. مجنون از کسی پرسید: «لیلی کجاست؟» گفت: من اگر آدرس بدهم می روی؟ گفت: بله وخیلی به او پول می دهم. او به دروغ به مجنون گفت: لیلی آنجاست. کسی به مجنون گفت او دروغ می گوید. مجنون گفت: می دانم دروغ می گوید؛ برای دروغش به او پول دادم؛ اگر راست می گفت که جانم را می دادم. احساس و عشق آدمها را ببین: مثلاً کسی می گوید:آقا بیا این پول را بگیر و یک روضه ی علی اکبر برایم بخوان تا با اسمش صفا کنم. چه کار دارم مستحق است یا نیست. عاشقی این گونه است.

شادی و غم از جانب خداست درک رابطه ما با خداوند کمک می کند تا بتوانیم از حق تعالی قدرت بیشتری بگیریم. چون خداوند وجود مطلق است و ما جلوه‌های او هستیم. وقتی بدانیم که «هو اضحک و ابکی= اوست که می خنداند و به گریه می اندازد» رفع غم را از خدا می خواهیم و شادی را نیز از خدا می خواهیم. همان‌طور که وجود ذهنی ما وابسته به خود ماست، یعنی همه چیزهایی که در ذهن تصور می کنیم، - صورت و آثار و خصوصیات- خود ماست و به ما وابسته است، رابطه ما با خداوند تبارک و تعالی نیز این گونه است. ما از خود چیزی نداریم و وجودهای وابسته به خداوند هستیم. «لا یَمْلِكُ لِنَفْسِهِ نَفْعاً وَ لاضَرّاً، وَ لامَوْتاً وَ لاحَیوة وَ لا نُشُوراً= انسانی که نه مالک نفع و ضرر و نه مردن و حیات و نه زنده شدنش است». یعنی انسان مالک هیج یک از اینها نیست. ما مملوک خداوند هستیم و ذات مان عین فقر به حق تعالی است. از خودمان چیزی نداریم. مثل وجود ذهنی که ذاتش وابسته به ماست. انسان هم در ذات خویش وابسته به حق تعالی است. از خودش چیزی ندارد و فقر محض است و خدا بی‌نیاز مطلق است.«أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ= شما به خدا نیازمندید». پس در حرکت‌های دنیایی و اخروی باید کمک را از خداوند خواست. با درک این مطلب می‌توانیم هر لحظه از خدا کمک بخواهیم. مثلاً از غذا خوردن که دست را حرکت می دهیم، تا آن را نزدیک دهان می‌کنیم؛ بعد جریان جویدن و بلعیدنش را آن به آن از خداوند توان و قدرت می‌گیریم. حتی در مرگ هم انسان توانی از خود برای بستن چشم یا دهانش ندارد، حول و قوه از او گرفته می شود. پس اگر غمگین هم می شویم، توان برطرف کردنش را خداوند به ما می دهد و حتی شادی ها را هم خداوند به ما می دهد. «هو اضحک و ابکی= اوست که می خنداند و به گریه می اندازد». راهکار عملی برطرف کردن غم یکی از راه‌های مهم برطرف کردن غم، کمک گرفتن از منشأ قدرت و هستی است. در سیره انبیا آمده که همه چیزشان را از خدا می خواستند. هر چیزی که انسان را غمگین می کند یا حتی گاهی انسان غم های بدون علت دارد که به سراغ او می آید. دعا و طلب یعنی از خدا طلب کنیم که خدایا از من گرفتارتر و مشکل دارتر و ضعیف تر چه کسی است؟ من چیزی ندارم؟ وقتی خداوند ببیند بنده نسبتش را با خودش درک می کند و از او که جواد مطلق است، فیض می خواهد، حاجتش را می دهد. اما وقتی که ادعا کردیم؛ من دکتر ام، مشاورم، بلدم که خودم چه کار کنم، در دانشگاه درس خوانده ام و ... یعنی اگر فقط به خودت متکی شدی و از خدا نیرو و کمکی نخواستی، همین «من»ها باعث خراب شدن کارها می شود. درحالی که حول و قوه را باید خدا بدهد تا بنده بتواند کاری کند. گاهی توان و حول را خداوند از ما می گیرد؛ مثلاً نمی توانیم زبانمان را تکان دهیم یا پلک‌مان را باز کنیم و سایر غم هایی که مربوط به 5 شأن (جمادی، گیاهی، حیوانی، عقلی و فوق عقلی) وجودی مان می شود. بنابراین اگر مشکلی و غمی داریم، تاکید زیاد بر این است که به در خانه خدا برویم و از او بخواهیم. هر کس در خانه خدا برود (مسلمان، مسیحی، کافر، یهودی، بودایی،) فقط بفهمد این عالم خدایی دارد و من هم بنده او هستم و همه چیز به دست اوست، آن وقت هر چیزی درخواست کند و ظرفیتش را داشته باشد، به او می دهند. کسی که استکبار دارد، نماز نمی خواند، به تعبیر قرآن «وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ = و پروردگارتان فرمود مرا بخوانید تا شما را اجابت كنم. در حقیقت كسانى كه از پرستش من كبر مى ‏ورزند به زودى با خواری به دوزخ وارد می شوند». پس این فکر که من خودم همه کاره هستم، دروغی بیش نیست. چنین کسی مثل کودکی است که تا زمان بزرگ شدن، محتاج پدر و مادر است. اما همین که بزرگ شد، با پرروئی تمام در مقابل والدین بایستد و بگوید شما برای من چکار کردید؟ همه کار را خودم کردم. در حالی که وجود او از پدر و مادر است و لحظه به لحظه به او رسیدگی کردند و حتی حیات و مرگ زمان نوزادی اش به دست و عنایت والدینش بود. ما این عنایت را نسبت به خداوند بی نهایت داریم. کسی که غرور دارد و نماز نمی‌خواند و درخواستی از خدا ندارد، دروغ می‌گوید. چون همه چیز ما از خداست و فقر مطلق هستیم و خداوند دائما به ما توان می‌دهد. چه بخواهیم و چه نخواهیم مساله این طور است.