از آنچه در جلسه قبل بیان شد، دانستیم كه هر سعادتی لذت است. اما هر لذتی سعادت و خوشبختى نیست. هر شقاوت و بدبختى، رنج و درد است. اما هر جا رنج و درد و بدبختى باشد، شقاوت و بدبختى نیست. نتیجه ‏اى كه از این حقیقت مى‏ گیریم این است كه: اولاً: ما فقط لذتى را سعادت مى ‏دانیم كه این لذت، مانع لذت بالاتر نشود. ثانیاً: لذتی خوشبختى و سعادت شمرده مى ‏شود كه موجب رنج بزرگترى نشود. ثالثاً: ما فقط سختى ‏هایى را بدبختى و شقاوت مى ‏دانیم كه آن سختى ‏ها مانع رنج بزرگتر نشوند. اما اگر ما یك رنجى بكشیم كه این رنج بتواند از ما یك رنج بزرگترى را رفع كند این رنج بدی نیست. اینها فرمول های مهم سعادت و شقاوت هستند. موضوع بعدی این است که می خواهیم مسئله «لذت» را از «سعادت و خوشبختی» و مسئله «رنج» را از «شقاوت و بدبختی» جدا کنیم و ثابت کنیم که اینها با هم برابر نیستند. در اثبات این موضوع عوامل زیر دخیل هستند: 1. محورى كه «رنج و سختى» و «لذت» به دور آن مى‏ چرخد، محور «طبع» و «خوش آمدن» انسان است. یعنی  مسئله ی «مطبوع» بودن یا نبودن یک عمل برای انسان. چه زمانی که یک عمل برای ما رنج دارد و چه زمانی که لذت دارد؟ هرگاه انجام عملی مطبوعِ طبعِ ما باشد، یعنی با طبع ما سازگار باشد، آن عمل برای ما لذت بخش است و برعکس، اگر عملی با طبع ما سازگار نباشد، از انجام آن دچار رنج و سختی می شویم. پس معیار لذت بردن و رنج کشیدن، «طبع و خوش آمدن» انسان است. 2. معیار «سعادت و خوشبختی» و « شقاوت و بدبختی»، «مصلحت» است. اگر «مصلحت یا مصالح» یك فرد تأمین شود، مى ‏گوییم این شخص «خوشبخت» است و برعکس، اگر مصالحش تأمین نشود، مى‏ گوییم، این شخص «بدبخت» است. مثال: مادری فرزندش را واكسن می زند. واكسن آمپول است و درد دارد. از این جهت كه درد و رنج دارد و کودک احساس درد می کند، مى‏ گوید از واکسن بدم می آید و گریه می کند و فریاد می زند و می گوید: واكسن نمى‏ خواهم. اما مادر به زور او را مى ‏برد و واكسن مى ‏زند. مادر به طبع فرزند، یعنی خوش آمدن یا بد آمدن او نگاه نمی کند، بلکه مادر به فكر مصلحت کودک است؛ به فكر این كه بچه خوشش مى ‏آید یا خوشش نمى ‏آید نیست. چه فرزند خوشش بیاید چه نیاید، مادر او را واکسن می زند، چون مصلحت او را می بیند. تزریق واکسن، مطبوع کودک نیست، اما به مصلحت اوست. از این مثال در می یابیم که ما بطور کلی مصالح عمومى فرد را در نظر مى‏ گیریم و بعد مى‏ گوییم كه شخص خوشبخت است یا نیست. 3. لذت بخش بودن و رنج آور بودن یک چیز مربوط به عضوی از اعضای انسان یا استعدادی از استعدادهای انسان است. اما سعادت و بدبختى كل وجود انسان را در بر مى‏ گیرد. مثلاً در گرماى تابستان انسان از هواى خنك لذت می برد. كدام قسمت یا عضو از بدن لذت می برد؟ پوست ما خنکی را حس کرده و از نسیم خنك خوشش می آید؛ یا در هوای گرم پوست بدن گرما را حس کرده و انسان اذیت شدن دارد. گاهی لذت و رنج مربوط به یك استعداد ویژه ی انسان است. مثلاً یكى از استعدادهای انسان میل و شهوتِ «خوردن» است. انسان وقتی غذای شیرین و چرب و خوشمزه ای می خورد، لذت می برد؛ از خوردن میوه ها لذت می برد. سایر امیال و شهوات انسان نیز همین گونه هستند. اما در سعادت و شقاوت ما با عضو خاصى یا استعداد خاصى سر و كار نداریم. سعادت و بدبختى در برگیرنده ی کل وجود انسان است. به طور مثال، شخصی که بیماری قند دارد و قند خونش بالاست، برای اینکه بیماری به قلب او صدمه نزند و باعث مرگش نشود، ممکن است پزشک یکی از اعضای او مثل پا یا دستش را قطع کند؛ یا ممکن است فرد کور شود. حال این شخص كه بیمارى قند دارد، از خوردن شیرینى لذت مى‏ برد یا خیر؟ بله، میلِ «خوردن» برای او لذت دارد. یعنی اگر به او شیرینی تعارف کنید، او با میل آن را می خورد و لذت می برد؛ زیرا لذت با عضوی از اعضای او که دهانش و شهوت شکمش است، سر و کار دارد. درست است که خوردن شیرینی برای عضوی از بدنش لذت دارد؛ اما برای کل وجودش ضرر دارد و بدبختی به حساب می آید. ممکن است او لذت ببرد، اما لذتی است که کل وجود او را به خطر می اندازد. در مثال دیگر، شخصی قرار است امشب اعدام شود. مثلاً جرمی مرتکب شده و دادگاه رأی به اعدام او داده است. بعد از لحظاتی او وارد برزخ می شود و باید حسابرسی شود، مسلم است که با اعدام او و رفتنش به برزخ حسابرسی او شروع شده و به خاطر جنایتش باید جوابگو باشد، این شخص، خوشبخت نیست. حال اگر امشب به او چلوكباب بدهند، فسنجان بدهند، جوجه كباب بدهند، عضوى از اعضایش یا یكى از استعدادهایش ممكن است لذت ببرد؛ ولی ما او را خوشبخت نمى ‏دانیم. خوشبختی و بدبختی یا سعادت و شقاوت مربوط به کل وجود انسان است. از مطالبی که گفته شد این نتیجه را می گیریم که رابطه لذت با سعادت رابطه «جزء» است با «کل». برای روشن تر شدن موضوع، یک مثال محسوس تر بیان می کنیم:‌ رابطه لذت با سعادت مثل رابطه «سعادت فرد» است با «سعادت اجتماع».  یعنى رابطه «لذت» با «سعادت» مساوى است با رابطه «لذت فرد» با «لذت اجتماع». مثلاً یک موقع لذت من این است که پولدار شوم، بعد بروم از خارج کشور صد تن برنج بخرم و وارد کشور کنم. یا ده میلیون تومان مبل و کالای لوکس از خارج کشور بخریم و وارد کنم و در داخل کشور بفروشم. این کار برای من خیلی خوب و سودآور است. اما از این جهت که من دارم ده میلیون تومان ارز مملکت را از کشور خارج می کنم به کل جامعه و سعادت جامعه لطمه می زنم. از لحاظ رفاه فردی من آدم خوشبختی هستم؛ اما کل جامعه به خاطر این نوع تجارت من به خطر می افتد.   4. «مطبوع بودن یا نبودن» مختص زمان حال است، اما «مصلحت بودن یا نبودن» مربوط به زمان حال و آینده است. مثلاً کودکی که از واکسن زدن فرار می کند، به فکر آینده نیست؛ به فکر این است که همین حالا آمپول نزند، الان دردش نگیرد. اما مادر هم زمان حال کودک و هم آینده کودک را دوست دارد، چون مصلحت فرزندش را می خواهد. در «مصلحت» زمان حال و آینده فرقى نمى ‏كند و هر دو یكی است. اما در «لذت و مطبوع بودن» فقط زمان حال مطرح است. پس نتیجه می گیریم که لذت با خوشبختی و رنج و سختی با شقاوت برابر نیستند. افرادى كه شعورشان به مصلحت مى ‏رسد، هم حال و هم آینده را در نظر دارند. اما افرادى كه جاهلند، به این فكرند كه زمان حال را خوش باشند، الان لذت ببرند و زیاد به فکر آینده و مصلحت نیستند. قرآن کریم در نموداری که برای انسان ترسیم می کند می گوید انسان نقطه ی آغازی به نام تولد دارد و نقطه پایانی ندارد. یعنی انسان مدتی در دنیا زندگی می کند، بعد وفات و قبر و برزخ و قیامت و پس از آن حیات جاودانه و ابدی دارد. پس انسان باید به خودش نگاه ابدی داشته باشد، وقتی با این دیدگاه به خودش نگاه کرد، آن وقت می اندیشد که مصلحت او در حال و آینده چیست؟ کسانی که اعتقادی به دنیای بعد از مرگ ندارند یا دارند و برایشان مهم نیست و فقط دنیا را می شناسند، کلیه مسائل از قبیل مصلحت و عزت و سعادت برای شان در قالب دنیا معنا پیدا می کند. مسئله «سعادت و شقاوت» با مسئله «زمان» مرتبط است. اگر كسى خود را فقط در محدوده دنیا ببیند، همه چیزهایی که فکر می کند به نفع اوست، رنگ دنیایی دارد و آخرت برای او معنا ندارد. اصلاً فکر نمی کند که  مصلحتش هم حال و هم آینده را در بر می گیرد، هم دنیا دارد و هم آخرت، فکر نمی کند که دنیا و آخرت یکی هستند و او هم جهنم دارد و هم بهشت. حال کسی که به خود نگاه ابدی دارد در کلیه ارتباطات و رفتارش با خود و دیگران براساس نوع دیدگاهش ارتباط برقرار می کند. مثلاً در انتخاب دوست دقت می کند و با کسانی دوست می شود که سد راه سعادت آخرت او نشوند. رشته تحصیلى را انتخاب می کند كه منافاتی با حركت ابدى او نداشته باشد. زمانی که دیدگاه از دست می رود انسان شعورش را از دست می دهد و مصلحت اندیشی او کور می شود. مثلاً در دانشگاه رشته ‏اى را انتخاب مى‏ کند كه ظاهراً خیلى پول و شهرت در آن است، اما همین پول و همین شهرت آینده او را خراب مى‏ كند. وقتی انسان خود را یک موجود ابدی می بیند در رفتار با دیگران نیز دقت نظر داشته و خودش را محدود به عمر دنیا یعنی 60- 70 سال نمی بیند؛ نمی گوید، من 70 سال زنده هستم، بلکه می گوید من برای ابد زنده هستم، قبر دارم، قیامت دارم، آنجا هم نیاز به آذوقه و توشه دارم. اگر فقیر متولد شوم، بدبخت هستم. بنابراین در رفتار با خانواده ام هم آنها را با نگاه ابدی می بینم‏، دختر یا پسرم را صرفا در محدوده دنیا تعریف نمی کنم. مثلاً فرزندم دختر یک ساله یا 2 ساله است و باید از الان به فکر جهیزیه او باشم. واکسن هایش را مرتب بزنم، به مدرسه بفرستم تا درس بخواند، سپس به دانشگاه برود. اگر پسر است سربازی برود، ازدواج کند و بعد هدیه ای برایش بدهم و الی آخر؛ در این نوع دیدگاه فرزندم را فقط در محدوده ی دنیا دیده ام و بس. به نظر خودم، خود را یک پدر موفق و مادر موفق می بینم و می گویم: «فرزندم الحمدلله دکتر شد‏، مهندس شد، خوشبخت شد، خانه دارد، اتومبیل دارد...پس من پدر خوبی بودم». اما قرآن می فرماید: « یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ؛ وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ؛ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِیهِ= روزى كه آدمى از برادرش و از مادرش و پدرش و از همسرش و پسرانش مى‏ گریزد» (عبس/34-35-36) چرا آنها از همدیگر فرار مى‏ كنند؟ چون متوجه مى ‏شوند که كار دیگرى باید براى فرزندشان  مى‏ كردند، چیز دیگرى باید برایشان تهیه مى كردند و تهیه نکردند. باید اطلاعات آخرتی به آنها می دادند و ندادند.  لذا قرآن وقتى صحنه خانواده را در قیامت مطرح مى ‏كند؛ مى‏ گوید: اینها دارند از هم فرار مى‏ كنند، همه نسبت به هم دیگر خائن هستند؛ مگر متقین، کسانی که نسبت به فرزندشان بینش درست داشتند. نبى اكرم‏ (صلى الله علیه وآله) فرمود: «هیچ كس خداوند را به گناهى بالاتر از جهالت خانواده و فرزندانش ملاقات نمى‏ كند». لذا وقتى داریم راجع به سعادت و خوشبختى صحبت مى‏ كنیم باید ببینیم با كدام معیار صحبت مى‏ كنیم در سعادت گذشته حال و آینده یكى است اما در خوش آمدن یا خوش نیامدن زمان حال مطرح است. نکته بعدی این است که انتخابگر در مصلحت و لذت کدام شأن انسان است. که جلسه بعد صحبت می کنیم.

«خوشبختى» و «سعادت» انسان در چیست؟ قبل از پاسخ به این سؤال، باید ببینیم، سعادت و خوشبختى چه نیست؟ یعنی در قدم اول باید به بررسی اشتباهاتی بپردازیم که درباره خوشبختی و سعادت در بین انسان ها و مکاتب مختلف رایج است. در این بحث، از مقدمه عالى و زیباى استاد بزرگوار شهید مطهرى (‏قدس سره) که بر «نمط هشتم اشارات» بوعلى نوشته اند، استفاده كرده ایم. گاهی مسئله «خوشبختی» با موضوعاتی مثل آرزوها، خوشى‏ ها، موفقیت ‏ها و رضایت ‏ها آمیخته می شود که ما را در تعریف آن دچار مشکل می کند. برای همین باید بررسی کرد که این مسئله مهم تا چه حد به این امور بستگی دارد.  کلمه «سعادت» از نظر لغوی به معنی «یارى» و «كمك» می باشد. عرب‏ ها به كسى كه همه ابزار و وسایل و مقدمات موفقیت را دارد و شرایط به نفع اوست، مى‏ گویند «سعید». اما سعادت و خوشبختی در اصطلاح و در عرف به معنى «خوشى»، «سرور» و «آسایش» است. یعنى در عرف، اگر كسى خوش نبود، آسایش و سرور نداشت، نمى‏ گویند این شخص، آدمِ خوشبختى است. نقطه مقابل «سعادت»، «شقاوت» است. «شقاوت» به معنی «بدبختى» و «رنج» و «مشقت» است. انسان ها از آن جهت که «حب ذات» و «حب نفس» دارند، خواهان سعادت و خوشبختی هستند. سعادت گم شده همه انسانهاست. خداوند ذاتاً انسان را طورى آفریده كه حب نفس و حب ذات، یعنى علاقه به خودش دارد. یکی از مصادیق حب ذات، علاقه انسان به حفظ حیات و زندگى و دفاع از آن است؛ اگر چیزى این حیات را تهدید كند، با آن به مبارزه بر می خیزد. مثلاً اگر بیمارى او را تهدید ‏كند درصدد مداوا و معالجه برمى ‏آید. اگر چیزى به طول عمرش بیافزاید، دنبال آن می رود. یا داروهاى مقوى و حیات بخش و نجات بخش مصرف می کند و به ورزش روی می آورد. از کارهایی که برای سلامتی و حیاتش مضر است خودداری می کند. همه اینها نشاندهنده علاقه انسان به خودش است.   مصداق دیگر برای حب نفس، تنفر انسان از مرگ است، چون آن را پایان حیات و پایان لذات مى‏ بیند. مرگ را اول تنهایى و بریدن از همه محبوب‏ ها و معشوق‏ ها مى ‏بیند. مرگ جدا شدن از همه چیزهایى است كه انسان یك عمر آنها را تهیه كرده و به آنها دل بسته است. شاید بعضی ها این تعریف را در مورد مرگ قبول نداشته باشند و بگویند: اگر انسان از مرگ می ترسد و متنفر است، پس دلیل خودکشی بعضی افراد چیست؟ مگر آنها در اثر لذت از مرگ خودکشی نمی کنند؟ در جواب باید گفت، خودكشى هم از نمونه ‏هاى علاقه انسان به خودش است. چه كسى خودكشى مى ‏كند؟ كسى كه تحمل فشار روى خودش را ندارد و به وسیله مرگ مى‏ خواهد فشارى را از «من» خودش برطرف كند. یعنی خودش را می کشد‏ تا راحت شود. زیرا به فکر راحتی خودش است و تحمل حیات را ندارد و تحت تأثیر حب ذات این کار را انجام می دهد. شرایط حیاتش طوری است که فکر می کند با مرگ به راحتی می رسد. در حالی که ما مسلمانان معتقدیم که خودکشی گناه کبیره است.گناهی که فرصت توبه را هم از انسان می گیرد. در روایات داریم كه اگر كسى خودش را بكشد، براى همیشه گرفتار عذاب می شود. امام باقر(علیه السلام) در حدیثى مى‌فرماید: «انّ المؤمن یبتلى بكلّ بلیة و یموت بكل میتة إلاّ انّه لایقتل نفسه = مؤمن به هر بلایى مبتلا مى‌شود و به هر نوع مرگى مى‌میرد، لكن خودكشى نمى‌كند» (وسائل الشیعه، ج19، چاپ اسلامیه، ص13به نقل از کافی). از مصادیق دیگر حب نفس، این است كه انسان خودش را به دیگران ترجیح مى‏ دهد. مثلاً موقع غذا خوردن دوست دارد، بیشترین غذا یا بهترین جای غذا را برای خودش بردارد. در مجلسی که می نشیند، راحت ترین جا را انتخاب می کند. این مسئله تا قیامت ادامه دارد. در قیامت هم افراد خودشان را ترجیح مى‏ دهند. «وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى = و هیچ نفسی بار (گناه) دیگری را بر دوش نگیرد.» (انعام/164). در صحبت از بهشت هم افراد بهشت را و درجات بهشتی، شراب، قصر، همسر و موسیقى بهشتی و... را براى خودشان مى ‏خواهند. زمانی که منافع افراد در تقابل یکدیگر قرار می گیرند، انسان بر اثر حب نفس، همیشه طرف خود و یا نزدیکان خود را می گیرد. مثلاً والدین همیشه از فرزندان شان طرفداری می کنند. انسان اگر رنج و سختی را تحمل می کند، برای این است که نفعی در آینده به خودش برسد. آیا سعادت واقعاً با مفاهیمى از قبیل لذت، خوشى، موفقیت و رسیدن به آرزوها یكى است، یا خیر؟ آیا سعادت همیشه با لذت و بدبختى و شقاوت با اندوه ارتباط دارد؟ جواب این است که هر جا سعادت باشد، لذت هم هست؛ هر جا بدبختى و شقاوت باشد، رنج و غم و اندوه هم است. اما عكس این مطلب درست نیست. یعنى هر جا لذت بود، سعادت نیست؛ یا هر جا رنج بود، شقاوت نیست. در منطق به این رابطه «عموم و خصوص مطلق» می گویند. یعنی در هر سعادتی لذت هست، اما در هر لذتی سعادت نیست. هر شقاوت و بدبختی غم و اندوه است. اما هر غم و اندوهی رنج و شقاوت نیست. مثلاً ما رنج ‏هایى داریم كه خود، مقدمه لذت هستند؛ اگر رنجى مقدمه لذتی باشد، آن لذت یک لذت پایدار و ماندنی است. آیا ما از این رنج فرار مى‏ كنیم؟ خیر ما از این رنج استقبال مى‏ كنیم،  تا به یك لذت ماندنى‏ تر و طولانى ‏تر برسیم. مثلاً ما كار و تلاش مى‏ كنیم، درس مى‏ خوانیم؛ این سخت است و رنج دارد. شب باید بیدار بمانى؛ صبح باید زود از خواب بیدار شوى؛ موقعى كه همه آزاد هستند، تو محدود هستی و باید درس بخوانى؛ به هر جایى نمى‏ توانى بروى؛ هر كارى نمى‏ توانى بكنى؛ ذهنت را باید متمركز كنى به یك جا و غم و زحمت درس خواندن را باید تحمل كنى. اما این رنج مقدمه است، براى آسایشی كه بعداً به آن می رسی. اینجا رنج است؛ اما شقاوت و بدبختى نیست. یا مثلاً واكسن زدن‏ تحمل درد است. اما واكسن را مى ‏زنى و درد را تحمل مى ‏كنى براى این كه بعداً به سلامتى كه طولانى‏ تر است، برسی. اما رنج هایی هم وجود دارند که از رسیدن به رنج های بالاتر جلوگیری می کنند.  یعنى انسان بین دو تا رنج یك رنج موقت، ضعیف و كم و یك رنج طولانى و زیاد، باید یكى را انتخاب كند. عین همان مثالهایى كه بیان کردیم. مثلاً شما واكسن مى ‏زنى؛ واكسن رنج و درد موقت و ضعیفی دارد؛ این رنج را تحمل می کنی به خاطر این كه به رنج بیمار شدن که یک رنج طولانی و سختی است، دچار نشوى. لذت ها هم همین گونه اند، ما لذاتى داریم كه دلیل خوشبختی افراد نیستند. یعنى لذاتى هستند كه موجب محرومیت از یك لذت بالاتر مى‏ شوند. انسان در انتخاب بین لذت موقت و زودگذر و لذت دائمی و ماندنی مردد می ماند. مثلاً کسی که شیرینى و مواد قندی زیاد مصرف می کند، یا غذای چرب می خورد، درست است که از خوردن این مواد غذایی لذت می برد، اما این لذت موقت و زودگذر بوده و منشأ بیماری در او می شود. پس این فرد خوشبخت نیست و این لذت زودگذر، او را از داشتن لذت سلامتی محروم می کند. لذت هایى هستند كه مقدمه رنج مى ‏شوند. مثلاً از مصرف مواد مخدر ممکن است در ابتدا لذت بیحالى، نشئگى، سبكى، بى‏ دردى و حالت سرخوشی و شادی به انسان دست بدهد، اما بعد از آن، متلاشى شدن زندگى، بدبخت شدن، تن به بسیارى از كارهاى زشت دادن در اثر اعتیاد، رنج هایی هستند که در انتظار فرد معتاد است. اگر هم خوشبخت باشد و بخواهد ترک کند، باید رنج و زجر ترك را هم تحمل كند. افراط در عدم رعایت عفت و پاكدامنى، عدم رعایت موازین شرعى و عقلى، لذت های زودگذری هستند.اما رنج آفرین هستند. مثل بی بندوباری در امور جنسی که امروز دنیای غرب گرفتار آن است و از تبعات آن، شیوع انواع بیماری ها مثل سفلیس و سوزاک و ایدز می باشد. انسان موجود بی نهایت طلبی است و هیچ وقت از لذت بردن خسته نمی شود و حدی برای آن ندارد. از نگاه کردن به زیبایی ها لذت می برد، اگر انسان چشمش را کنترل نکند و به هر چیزی نگاه کند، تمنا در انسان ایجاد می شود و وقتی ارضایی صورت نگیرد، به دنبال آن افسردگی و غم و اندوه به سراغش می آید و متعاقباً به انواع بیماری ها مثل زخم معده و اثنی عشر و ... مبتلا می شود. حضرت على‏(علیه السلام) فرمود: «نگاه حسرت مى‏ آورد چه بسیار نگاه ‏هایى كه حسرت هاى طولانى براى انسان مى ‏آورد». اما كسى كه نگاهش را كنترل مى‏ كند، آرامش قلب دارد. پس نتیجه می گیریم كه هر سعادتی لذت است. اما هر لذتی سعادت و خوشبختى نیست. هر شقاوت و بدبختى، رنج و درد است. اما هر جا رنج و درد و بدبختى باشد، شقاوت و بدبختى نیست.

دغدغه های قوای وجودی انسان در بخش عقلانی نیز، همه ی انسانها به دنبال کسب علم، اطلاعات و مهارت خاصی هستند، بدون آنکه توجهی به بخش حیوانی (جنسی) خویش داشته باشند. به این معنا که این دو بخش (عقلانی و حیوانی) مجزا از یکدیگر بوده و نیازهایشان به یکدیگر مرتبط نمی باشد. گاهی اتفاق می افتد که کسی از نظر بخش های گیاهی و حیوانی، بهترین شرایط را می گذارند و تقریباً تمام نیازهایش به صورت ایده آل تأمین شده اند، اما او به دلیل نداشتن معرفت و علم کافی در رسته ای که احساس نیاز می کند، غصه دار بوده و تمایل با تلاش برای کسب علم مورد نظرش را دارد. در بخش فوق عقلانی که تمایلات بی نهایت طلبی و رفاقت صمیمانه با الله در انسان بیدار می شود. همه ی انسانها بعد از فعال شدن این قوه از وجودشان به دنبال ارضا این تمایلات و در نتیجه رسیدن به شادی و آرامش در دنیا و ابدیت می باشند. اما مسئله مهم اینجاست که این قوه در گروهی از مردم حتی تا آخرین دقایق عمرشان نیز بیدار و فعال نمی گردد. نکته ی قابل توجه در تقسیم بندی بخش های وجودی انسان ها‏، آن است که وقتی غصه های انسان ها در هر بخشی از وجودشان اصالت می یابد، شخصیت او نیز در آن بخش تثبیت می شود. بنابراین با نظر به اینکه کدام دسته از غصه ها و شادی ها، غصه و شادی قالب یک فرد را تشکیل می دهد، می توان دریافت که او در کدام بخش وجودی خویش تثبیت شده است و با توجه به چنین دریافتی‏، می توان قیمت هر انسانی را مشخص نمود. باطن انسانی در گروی دغدغه های فوق عقلانی در بحث های قبلی گفتیم که خداوند در قرآن انسان ها را به شش گروه زیر تقسیم بندی می کند: 1. سنگ 2. کمتر از سنگ 3. حیوان 4. کمتر از حیوان 5. شیطان 6. انسان این تقسیم بندی خداوند براساس اهداف و آرمان های انسان ها انجام شده است. بنابراین می توان دریافت که نوع دغدغه ها و تلاطم هایی که انسان ها را براساس این اهداف متحمل می شوند و غصه ها و شادی هایی که از نرسیدن ها و رسیدن ها به این آرمان ها بر آنها وارد می شوند، تعیین کننده های نهایی قیمت و ارزش وجودی آنها می باشد. زمانی که دغدغه های یک شخص، از جنس بخش فوق عقلانی او باشد، نشان دهنده این نکته است که او در بخش فوق عقلانی تثبیت شده است. در چنین مرحله ای، غصه های این فرد بسیار ارزشمند خواهند بود. چرا که غصه های بخش فوق عقلانی، تنها غصه هایی هستند که خود تولید کنندگان شادی می باشند. وقتی انسانی گرفتار غصه های بخش فوق عقلانی گشت، دیگر از غصه های بخش های پایینی تر رها شده و مشکلات آن بخش ها او را به تلاطم وا نمی دارد، به گونه ای که نه شکست های آن بخش ها آزارش می دهد، و نه پیروزی هایشان برایش هیجان انگیز خواهد بود. زمانی که نوع دغدغه ها و آرمان هایی یک فرد به بخش فوق عقلانی اش تعلق یافت، همان زمانیست که می توان، نام انسان را بر او نهاد. چرا که باطن انسانی در او شکل گرفته است و اگر در این وضعیت به برزخ متولد گردد، با باطن انسانی تولد خواهد یافت. عدم وجود دغدغه های فوق عقلانی (آرمان های انسانی) در یک فرد، نشان دهنده ی آن است که در او اساساً باطن انسانی شکل نگرفته است و با این شرایط، با باطن انسانی به برزخ متولد نمی گردد. قلب انسانی با قلب حیوانی متفاوت است. قلب حیوانی مأمن عشق های زمینی است، اما همه ی ما بواسطه ی قلب انسانی است که عاشق غیب (الله، خانواده آسمانی، ملائک و ...) می شویم و سعی در برقراری ارتباط با آنها می نماییم. قلب انسانی است که مقام خانواده حقیقی ما را درک می کند و در آن طلب رسیدن به آن مقام در قیامت‏، بوجود می آید. وقتی کسی به این مرحله از ادراک رسید، باید برای شناخت خانواده ی حقیقی خود تلاش نموده و قرار گرفتن در کنار آنها را به عنوان یک هدف اصلی در نظر بگیرد. باید فاصله ی میان خود و آنها را طی نموده و خودش را به خانواده اش برساند. وقتی دغدغه ی کسی بر این تعلق گرفت که من باید به بلندای بزرگی خانواده ام، بزرگ و ثروتمند شدم. دیگر نوع شادی ها و غصه های او متفاوت خواهد شد. او دیگر با کمبودها‏ مشکلات‏، شکست ها، بی حرمتی ها و ... رنجیده خاطر و عصبی نخواهد شد. بلکه افکارش را به سمت ارتباط با غیب متمرکز خواهد نمود. انسانی که پیامبرش را نه به عنوان یک نبی واجب الاطاعه، بلکه به عنوان یک پدر دلسوز و مهربان، می یابد و یا طعم داشتن اهل بیت را به عنوان پدران حقیقی اش می چشد، دیگر آرام آرام شروع به ارتباط و ملاقات با آنها نموده و از کثرت این ارتباط ها به لذت و آرامش می رسد. هدف او از برقراری اینگونه ارتباطات، تأمین نیازهای بخش های پایین تر نیست، بلکه ارتباط او تنها به منزله ی ارتباط یک فرزند با خانواده اش می باشد. وقتی این ارتباط ها برقرار شد، لذت، انس، آرامش، قدرت، عزت، شرافت، سکون، متانت و استحکام شخصیتی نیز بدنبال این ارتباط ها برای فرد حاصل می گردد. از این پس دیگر این انسان از کم شدن محبت کسی، به غصه نمی افتد و یا از خیانت کسی احساس بدبختی نمی کند. چرا که او عشق را از کانون اصلی عاطفه دریافت نموده و دیگر محتاج محبت انسان های دیگر نخواهد بود. البته این انسان در روابط عاطفی زمینی خود بسیار موفق است اما در این روابط محتاج و وابسته ی عاطفه ی کسی نیست، اساساً عشق های زمین او نیز رنگ آسمان می یابد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید: افزایش ایمان، عشق به همسر و فرزند را زیاد می کند. البته افزایش ایمان به معنای افزایش تشبه انسان و به الله و تجلی اسماء بیشتر خداوند در او و رسیدن به شادی و قدرت و آرامش بیشتر است. بنابراین اگر انسان از بخش فوق عقلانی به عنوان بخش اصالت یافته ی وجودی اش، به سراغ بخش های پایین تر رفته و در آن بخش ها، شروع به برقراری ارتباط نماید. تمام ارتباطات گیاهی، حیوانی و ... نیز برای او زیباتر شده و از ساده ترین ارتباطات زندگی اش لذت بسیاری خواهد برد. محال است لذتی که یک مؤمن از خوردن یک پرتقال، دیدن یک گل، لمس قطرات باران و ... درک می کند را کسانی که فوق عقل فعالی ندارند، درک نمایند. فراموش نکنیم که حجم لذات طبیعی یک مؤمن همیشه از دیگران بیشتر است، اما با این تفاوت که او برای تمام لذاتش برنامه ریزی دارد. ارتباط با غیب‎، شادی بخش انسانی نوع غصه های یک شخص با باطن انسانی، با یک دانشمند و یا یک انسان با باطن حیوانی بسیار متفاوت است. آنچه که برای یک باطن انسانی، شادی آور است، خود ارتباطات او با غیب است. در بخش فوق عقلانی نفس ارتباطات فوق عقلانی است. که موضوعیت دارد و هرگز این ارتباطات، به سبب رسیدن به خواسته و با حاجتی صورت نمی پذیرد. ارتباط با ملائکه الله، با 14 معصوم، انبیاء، شهدا، اولیاءالله و امامزادگان و ... است که به خودی خود برای یک باطن انسانی ارزشمند می باشد و اگر روزی راه این ارتباطات برای او بسته شده و راهی به غیب برایش گشوده نگردد، غصه دارترین فرد عالم بوده و گویی مرگ او فرا می رسد، در آخر زیارت امامزاده ها یکی از غصه های اهل ایمان را مشاهد می کنیم‎، فلا تسلب منی ما أنا فیه. وقتی انسان طعم بهشت را چشید تنها دغدغه اش آن است که از بهشت خارج نگردد. اما این نکته را از یاد نبریم که بدون مهندسی آرزوها نمی توان به پروازهای فوق عقلانی دست یافت. کسب معرفت صحیح انسان را به مهندسی معشوق ها موفق می کند و آن وقت است که دغدغه ها و غصه های انسان متعالی می گردد. کمی به جای پرداختن به اعمال عبادی، باید فکر کرد و به کسب معرفت پرداخت.

 اگر ما دعا می کنیم برای رسول الله یا برای معصومین (علیهم السلام) پشتوانه اش یک معرفت باشد. اگر کسی در اعماق وجود خودش به یک همچنین چیزی برسد که از نهاد خود چنین دعایی کند، این قطعا اهل نجات است. یعنی این دعا در یک رابطه ی وجودی از وجود شخص انشاء می شود. حضرت علامه حسن زاده در الهی نامه خود یک لحظه می فرماید: «الهی حق محمد و آل محمد بر ما عظیم است». یعنی یک فرد سابقه ی زحمات و خون جگر خوردن ها و خون دل خوردن ها و کشته شدن های اهل بیت را، آن هم در اوج مظلومیت شهود کند و بعد یک دفعه با معرفت یک صلوات از درونش بیرون بیاید و عرض ارادت کند و بگوید: «الهی حق محمد و آل محمد بر ما عظیم است، اللهم صل علی محمد و آل محمد». ببینید خیلی مهم است که انسان خودش به یک جایی برسد که عاشقانه بدون هیچ درخواستی به شکر بیفتد و به خاطر شکر وجود پیامبر و آل بالاترین درود ها را که خود خداوند انشاء کرده، بفرستد. به خاطر سختی های زیادی که پیغمبر در راه تو کشید و مجاهده ی زیادی که کرد، او را به عالی ترین درجه ی بهشت خودت برسان. یعنی اینکه هر کس بخواهد به اولیاء و به عالی‌ترین درجات برسد، جز با زحمت و خون دل خوردن امکان پذیر نیست. یعنی انسان باید برود در لباس رسول الله (صلی الله علیه و آله)  و پیه همه ی سختی ها را به خودش بمالد تا بتواند مثل پیامبر (صلی الله علیه و آله) باشد. اگر بخواهیم این بخش را درست تفسیر کنیم، این گونه است که پیامبر با کدح زیاد به آن مقام رسیده، همانطور که قرآن هم می فرماید: «یَا أَیُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِیهِ= اى انسان حقا كه تو به سوى پروردگار خود بسختى در تلاشى و او را ملاقات خواهى كرد» (انشقاق/6). بهشت پاداش عملی است که دو شرط«حسن فعلی» و «حسن فاعلی» دارد «حسن فعلی» یعنی آن عمل در خارج دارای کیفیتی باشد که از همه جهات مفید است. «حسن فاعلی» یعنی شخصیت آنچنان موثر باشد که در انجام عمل کمترین سود شخصی و منفعت مادی و دنیوی خود را در نظر نداشته باشد. پاداش عملی که این دو شرط را داراست، بهشت است. در شرح این قسمت از دعا، استاد گرانقدر آیت الله ممدوحی توضیحی فرمودند که این توضیح خیلی به کار ما می آید. ایشان یک رمز و کد خیلی مهمی را بیان می کنند. می فرماید: «می دانیم که هر کار خوب دارای دو جهت اساسی است، یکی «حسن فعلی» است و یکی «حسن فاعلی» است در اسلام هر دو جهت باید باشد بدون این دو جهت کسی به بهشت راه پیدا نمی کند. هم باید عملش عمل خوبی باشد و هم باید شخصش، شخص خوبی باشد. یعنی روحش روح خوبی باشد از روح کافر از روح فاسق از روح بد، عمل خوب هرگز سر نمی زند و به بهشت راه پیدا نمی کند».  مثلاً آدم های باشند یک عمر،70 سال به مردم خدمت کنند، خدمت به مردم «حسن فعلی» است؛ اما «حسن فاعلی» نداشته باشند، یعنی مؤمن نباشند، اخلاص نداشته باشند، ثواب می برند جزا می بینند، اما به بهشت نمی روند. رفتن به بهشت شرط دارد. «بسم الله الرحمن الرحیم و العصر ان الانسان لفی خسر» همه آدم ها بدبخت و بیچاره هستند، همه زیان کارند، همه دارند امتیاز می‌دهند و خسران می‌بینند «الی اللذین آمنوا» مگر مؤمنین واقعی؛ «و عملوا الصالحات». مؤمن بودن حسن فاعلی است و «عملوا الصالحات» و «تواصو با الحق و تواصو بالصبر» حسن فعلی است. این که ادیسون برق را اختراع کرد و گراهام بل تلفن را اختراع کرد و انیشتین فلان خدمات را ارائه داد و ... اینها به مردم خدمت کردند، خداوند اجر هیچ عامل خیری را ضایع نمی کند، حتی کافر باشد، اما اگر مؤمن نباشند به بهشت هرگز راه پیدا نمی کنند. امکان ندارد که یک کافر یا فاسق یا کسی که مؤمن نیست و صرفا در شناسنامه مسلمان است و هیچ علامتی از مؤمن بودن ندارد، همین طوری به بهشت راه پیدا کنند. پس یادمان باشد، برای راه یابی به بهشت دو شرط لازم است یکی حسن فعلی و حسن فاعلی. طرف اختراع کرده برای اینکه به عنوان یک مخترع مطرح شود، مشهور و معروف شود و خیلی کارهای دیگر کرده و زحمت کشیده، هر چند انگیزه ی شخصی داشته، اما خدمت است. خداوند می گوید همین که گره را از مشکلات بندگان من باز کند، حتی به نیت شخصی خودش انجام دهد و مؤمن هم نباشد که بخواهد نیت کند که برای خداست یا برای خدا نیست، اما چون این کار یک آثار مثبتی برای بندگان من داشته من به او ثواب و اجر می دهم. ثوابش چیست؟ اینکه در دنیا به او سلامتی جسمانی می دهد، شادی، عزت و افتخار می دهد، شهرت و محبوبیت می دهد، به خانواده اش الطافی می کند. خداوند اینگونه برای او جبران می کند. یا حداقل خیلی خداوند به کسی که حسن فاعلی ندارد، لطف کند؛ نهایتا برای عذاب او تخفیف می دهد، اما اینکه بهشت برود هرگز. چون بهشت رفتن قید دارد: «الذین آمنوا و عملوالصالحات» فقط و فقط ایمان به معنای حقیقی. کمترین سود شخصی و منفعت مادی و دنیوی خود را در نظر نداشته باشد و جملگی را فقط به خاطر خدا به جا آورد از آن بالاتر حتی خود را عمل خود را مجاهده و زحمات و تلاش پیگیر خود را از آن خدا دانسته نه اینکه منت بگذارد به خدا. بعضی ها به خدا می گویند: «من جبهه رفتم، من تلاش کردم، من مجروح شدم، من نماز شب خواندم، من احیاء گرفتم، من تدریس کردم، من تبلیغ کردم، من پول دادم، و ...» این افراد کار خود را می بینند، یعنی خدا یک طرف و ما یک طرف. شیطان عبادت 6000  ساله اش را چگونه به رخ خدا می کشد و می ایستد می گوید من سجده نمی کنم چون خودش را می بیند. اما اینکه یک نفر بگوید: «خدایا من از بین بندگان تو که جبهه رفتم، تیر خوردم، شیمیایی شدم، موجی شدم، نماز شب خواندم، طلبه شدم، درس خواندم، تبلیغ کردم، مجاهدت کردم...» من از بین بندگان تو به تو بدهکارترم، شرمنده تو هستم تا آن فاسق و کافری که همه اش دنبال عیاشی بوده. خدایا تو لطف کردی در حق ما. در مناجات شریفه شعبانیه می گوییم: «خدایا ما را از کسانی قرار بده خیلی این جمله اش شورانگیز و دل انگیز است خدایا ما را از کسانی قرار بده که من را به کمک خودت خواندی و من هم اجابت کردم.» خدا و امام زمان به هر کسی نمی گویند: تو بیا کمک کن، تو بیا زیر بار، خوش بحال کسی که خدا صدایش کند، امام زمان صدایش کند. یک نکته ی دیگر خیلی مهم تر اینکه گاهی وقتها امام زمان، خداوند به کسی می گوید بیا زیر بار، بیا کمک کن و او نمی رود، می گوید: «وقت ندارم، کار دارم، زن و بچه دارم، گرفتاری دارم...» داستانی از روز عاشوراست که برای ما عبرت مهمی است. می دانید که چند نفر بودند در لشکر عمر سعد که لحظات آخر که امام «هل من ناصر ینصرنی» گفت، به کمک امام آمدند. ببینید در مناجات می گوییم خدایا ما را از کسانی قرار بده که ما را صدا می کنی، بیاییم. دوتا برادر در لشکر عمر سعد بودند تا صدای امام را شنیدند، آمدند گفتند این پسر فاطمه است صدا کرده، کمک می خواهد، مگر می شود رویش را زمین بیاندازیم؟ هر دو آمدند برای کمک به امام؛ یک نفر از این دو برادر در لشکر امام حسین شمشیر دستش می گیرد، می جنگد و خسته می شود و بر می گردد. بعد برادر دیگر می رود و حمله ای می کند، بر می گردد. بعد آخر سر می گویند: بابا فایده ندارد، مثلا ما هم کشته شدیم، چه به درد امام حسین می خورد، کشته شدن ما هیچ سودی ندارد، امام را رها می کنند و می روند. ببینید تا کجا آدم می آید و این که ما بیاییم در لشکر امام حسین، بجنگیم بعد فرار کنیم برویم، سرنوشتی است که همه‌ی ما را تهدید می‌کند. این یادتان باشد هیچ کس نباید مغرور شود به اینکه فکر کند، اگر امام زمان اگر امام حسین او را دعوت کردند، حتما تا آخر، پای آن دعوت می ماند. یکی از چیزهای که آدم برایش خیلی باید گریه کند و دلش بلرزد، اینکه خدایا نکند تو مرا برای خدمت به خودت صدا کنی بعد من پس بزنم. شوخی نیست، طرف در لشکر امام حسین است آمده، جنگیده، چند دقیقه تا بهشت با مقام امام حسین فاصله داشته ولی نمی ماند و بر میگردد. عده ای از تجار از خراسان خدمت امام صادق (علیه السلام) رفته بودند. یکی از این تجار خیلی زرنگ بود به نوکر امام صادق (علیه السلام) گفت: «من نصف ثروتم را به تو می دهم، پول و آزادی ام را به تو می دهم، بگذار من جای تو نوکر امام صادق باشم». پیشنهاد وسوسه برانگیز بود. نوکر قبول کرد و گفت: بگذار با امام صادق هم در میان بگذارم. آمد به حضرت گفت. حضرت فرمود: ما از تو سیر نشده ایم، ولی شما اگر خسته می شوید و اینجا اذیت می شوید، حرفی ندارم، می توانی تشریف ببرید. نوکر متوجه نیست که امام به او چی می گوید. اجازه می گیرد و می رود. خیلی هم شاد و خوشحال می شود. خیلی ها وقتی امام زمان را تنها می گذارند شادند. آماده شد که برود، امام صادق (علیه السلام) گفت: فقط یک چیز یادت نرود. گفت: چی؟ امام فرمود: روز قیامت که می شود، پیامبر وصل به نور خداست و با آن نور به بهشت می رود. ما اهل بیت وصل به نور رسول الله هستیم، شیعیان مان هم وصل به ما هستند. این یادت نرود. یعنی تو داری فاصله را خراب می کنی و این نور را قطع می کنی. تا امام این را گفت، نوکر گفت: آقا من نوکرت هستم، آقا من هیچ جا نمی روم. خیلی عالی است، کسی این را شهود کند. خدایا بالاتر از آنچه به پیامبر وعده داده ای، بده در فراز هشتم حضرت می فرماید: «وَ عَرِّفْهُ فِی أَهْلِهِ الطَّاهِرِینَ وَ أُمَّتِهِ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ حُسْنِ الشَّفَاعَةِ أَجَلَّ مَا وَعَدْتَهُ = افزون بر آنچه به او وعده داده‌ای كه شفاعتش را در حقّ خاندانِ پاك و امّت با ایمانش بپذیری، به او عطا فرما» خداوند نوع وعده ای که داده، چیست؟ قرآن در یک آیه که از این بالاتر نیست، می فرماید: « وَلَسَوْفَ یُعْطِیكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى = و پروردگار تو به زودی به تو چندان عطا کند که تو راضی شوی (در دنیا نصرت و در آخرت مقام شفاعت به تو بخشد)». (ضحی/5). امام سجاد (علیه السلام) می فرماید: بالاتر از اینکه وعده دادی بده. در مورد اهل بیت و ببین چقدر جالب است که حضرت می فرماید: «و امته المؤمنین»، گناهکارها و گردن کلفتها و آدم حرفه ای و جنایت کار ها و خلاف کار ها نه؛ بلکه مؤمنین. اینجا نیاز به درک درستی از مفهوم شفاعت است. سپس می فرماید: «یَا نَافِذَ الْعِدَةِ، یَا وَافِیَ الْقَوْلِ، یَا مُبَدِّلَ السَّیِّئَاتِ بِأَضْعَافِهَا مِنَ الْحَسَنَاتِ إِنَّكَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ = ای كسی كه وعده‌ی خود را به انجام رسانی و به هر چه گویی وفا كنی؛ ای كه بدی‌ها را تا چندین برابر به خوبی‌ها دگرگون سازی؛ همانا تو دارای بخشش بزرگ هستی.» عجب خدایی است گناهان را به چند برابر حسنات تبدیل می کند و این نفسی که خدا خلق کرده چه نفسی است که می تواند در خودش چنین تبدیلی را صورت دهد. ساختار نفس انسان خیلی عجیب است که می تواند یک آلودگی و معصیت و تاریکی را به چند برابر حسنه تبدیل کند. بعد از شرک به خدا بزرگترین گناه ناامیدی است. خدا می گوید من یک روحی به همه ی شما دادم که اگر دریا دریا تاریکی و ظلم داشته باشید و گناه داشته باشید و از من دور باشید، این نفس شما می تواند تمام این فاصله ها را بردارد. تمام آن تاریکی ها را به چند برابر نور تبدیل کند خیلی این نفس عظمت دارد، چون نفس ظهور خداست، ظهور اسماء خداست. یکی از اسماء خدا «فعال لما یشاء» و  «فعال لما یرید» است. «انک ذوالفضل العظیم» می فرماید: این چیز ها که من از تو می خواهم، تکیه ام روی فضل عظیم توست. تو ذولفضل العظیم هستی، تکیه باید همیشه روی اسماء الله باشد. شارع (حفظه الله علیه) می فرمایند که معرفی پیامبر اکرم به خصوصیت شفاعت، یکی از مهمترین مقامات پیامبر است که از دو جهت حائز اهمیت می باشد. جهت اول اینکه، تقاضای پیامبر اکرم نزد خداوند متعال مورد قبول است. بطوری که اگر او نسبت به کسی طلب شفاعت کند، قطعا خدای متعال خواسته ی او را رد نکرده و تقاضای ایشان را نسبت به آن شخص مورد اجابت قرار می دهد. نکته ی دوم «ساختار شفاعت» است.