به طور معمول، همه ما برای تدابیر مسائل اقتصادی خانه و خانواده، با دو مسئله سر و کار داریم: درآمدها هزینه ها همه اعضای خانواده، یک سلسله خواسته ها و نیازهایی دارند که پایان ناپذیرند، و تصور می کنند که  برای برآورده کردن این خواسته ها باید درآمد بیشتری کسب کنند.  ولی کمتر به این مساله توجه می کنند که در هزینه های زندگی هم،  باید تدابیر خاصی را در نظر بگیرند تا کنترل اقتصاد خانواده برایشان میسر گردد.  باید توجه داشته باشیم که؛  "هزینه کردن" یک سلسله اصول و قوانینی دارد که اگر رعایت شود، افراد یک خانوادهدر امر تامین مادی موفق تر خواهند بود. هرگز فراموش نکنیم که؛ *مسئله اقتصاد در خانواده و اجتماع، به طور حتم نیاز به آموزش و یادگیری دارد* ولی متاسفانه بسیاری از  افراد ، توجهی به یادگرفتن این مهارتها (شیوه های مدیریت اقتصادی و چگونه خرج کردن) ندارند و همین عدم مهارت آموزی های اقتصادی،  سبب می شود که اغلب خانواده ها، تنها راه حل مشکلات اقتصادی شان  را در به دست آوردن ثروت بیشتر بدانند. مولا علی (علیه السلام) در این مورد تعبیری دارند که می فرمایند: «التَّدْبیرُ نِصْـفُ الْمَعُونَـةِ؛ تدبیر داشتن، خود نصف هزینه هاست». اگر افراد در مسائل اقتصادی اهل فکر و تدبیر بوده و در این زمینه آموزش ببینند و به آن عمل کنند؛ این مسئله خود ، معادل نصف هزینه هاست!!! یعنی خیلی خوب و به راحتی می توانند هزینه های زندگی خود را مدیریت کنند. فکر اقتصادی داشتن و به روشهای اقتصادی مسلط بودن مسئله فوق العاده با اهمیتی است. باید باید باید، برای کنترل خانواده سعادتمند آنرا بیاموزیم. حضرت علی (علیه السلام) در روایتی دیگر می فرمایند： «اذا ارادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً الْهَمَهُ الْاقْتِصادَ وَ حُسْنَ التَّدْبیرِ وَ جَنَّبَهُ سُوءَ التَّدْبیرِ وَ الْاسْرافَ؛ اگر خداوند خیر بنده ای را بخواهد، به او الهام می کند که به سراغ میانه روی رود و مسائل اقتصادی را خوب تدبیر کند و از اسراف و بد تدبیر کردن او را دور می‌کند». مراقب باشیم که از این عبارت امیر مومنان _ وقتی خدا خیر بنده ای را بخواهد_  معنای "جبر" را دریافت نکنیم. به طور مثال افراد تصور کنند که اگر در زندگی تدبیر ندارند به این دلیل است که خداوند به آنها الهام نکرده است. این خود بنده است که با رفتارش خواست خداوند و الهام الهی را جذب و جلب می کند. خداوند همه بندگانش را دوست دارد، این عملکرد انسانهاست، که قلبشان را برای پذیرش  الهام های خداوند آماده می‌کند. در این حدیث ارزشمند، به این نکته مهم اشاره شده است که؛  اگر کسی واقعا اهل میانه روی و تدبیر در مسائل اقتصادی در زندگی باشید،  به طور حتم مورد لطف خداوند تبارک و تعالی قرار خواهید گرفت. بی‌تدبیری در مسائل اقتصادی؛ عامل فقر امیر مؤمنان علی (علیه السلام) در زمینه تدبیر در اقتصاد خانواده می فرمایند: «حُسنُ التّدبیر یُنمِی قلیلَ المال و سُوءُ التدبیر یُفنی کثیرَهُ؛ حسن تدبیر (خوب تدبیر کردن) سبب می شود که مال کم زیاد شود و سوء تدبیر (بد تدبیر کردن) سبب می شود که مال زیاد از بین برود و فانی شود». در تأمین اقتصادی خانواده اگر افراد فرمول‌ها و قوانین مربوط به آن را رعایت نکنند، رشد اقتصادی شان  مورد رضایت خدا، و رضایت خودشان  نخواهد بود و  مال پر برکت و یک زندگی شاد و آرام را نمی‌توانند تجربه کنند. اصل میانه‌روی در اقتصاد دارای دو آفت است: یک جنبه افراط در میانه روی که تبدیل می شود به بخل و خساست در زندگی و دیگری جنبه تفریط و کوتاهی در میانه روی که به اسراف و مصرف گرایی تبدیل می شود. آن مسئله مهمی که در زمینه اقتصاد به آن تأکید شده است، این است که افراد مراقب باشند که در مسئله اقتصاد و هزینه‌ها دچار بخل نشوند که نتیجه ای جز فقر نخواهد داشت. (خرج نکردن و ترسیدن از خرج کردن خود سبب شکست اقتصادی می‌شوند) و از طرف دیگر زیاده‌روی و اسراف هم نکنند که آن هم شکست و فقر را به دنبال خواهد داشت! خداوند در قرآن کریم می فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ وَ لا َعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدینَ؛ ای مومنان حرام نکنید رزق طیب و پاکی که خداوند برای شما قرار داده است و نیز زیاده روی و تجاوز هم نکنید که خداوند تجاوزکاران و افراط کنندگان را دوست ندارد». اگر افراد در زمینه اقتصاد میانه روی را در پیش گیرند و به سمت اسراف و تفریط نروند آثاری را در زندگی خود شاهد خواهند بود که اولین اثر این است که شخص دچار بحران اقتصادی نمی شود. حضرت علی (علیه السلام) می فرمایند: «مَنِ اقْتَصَدَ فِی الْغِنى وَ الْفَقْرِ فَقَدِ اسْتَعَدَّ لِنَوائِبِ الدَّهْرِ؛ هر کس چه زمانی که ثروت دارد و چه زمانی که دچار فقر است اگر میانه روی را در پیش گیرد در مقابل سختی‌های روزگار بیمه شده است». و در روایتی دیگر می فرمایند: «عَلَیْكَ بِالْقَصْدِ فَإِنَّهُ أَعْونُ شَیْءٍ عَلى حُسْنِ الْعیْشِ؛ التزام داشته باشید به میانه روی که بهترین کمک و یاور است برای یک زندگی خوب». بیان روایات زیاد در این زمینه بیانگر اهمیت فوق العاده تدبیر و میانه روی در مسائل اقتصادی خانواده است. در نهایت نتیجه می گیریم که اگر افراد حد و اندازه ها را در زمینه هزینه ها به خوبی بشناسند و درست خرج کنند و تدابیر لازم را به عمل آورند، هیچ‌گاه در زندگی دچار شکست و فقر نخواهند شد. راه افزایش ثروت در خانواده از دیگر  آثار میانه روی در اقتصاد، افزایش ثروت است، یعنی افراد با رعایت میانه روی در هزینه های زندگی می توانند دارایی ها واموال خود را افزایش دهند. به عنوان مثال اگر سه نفر در شرایط مساوی (از نظر اقتصادی و سرمایه) کاری را آغاز کنند، یکی با میانه روی جلو برود و نفر دیگر با بخل و فرد سوم با اسراف؛ حضرت می فرمایند آن شخص که میانه روی را در زندگی رعایت کرده است، ثروت برایش پایدار می ماند. در این زمینه امیر مومنان حضرت علی (علیه السلام) می فرمایند: «کسی که اقتصاد و میانه روی را رعایت کند خداوند او را غنی و بی نیاز می کند». کوتاهی در میانه روی؛ اسراف متأسفانه در کشورهای اسلامی (به خواسته بعضی از قدرتهای بزرگ دنیا و دشمنان اسلام که همیشه خواهان مصرف گرا و وابسته بودن و فقر در کشورهای اسلامی هستند) اسراف وزیاده روی بسیار صورت می‌گیرد. خداوند در قرآن کریم در بسیاری از آیات خطاب به مسلمانان می‌فرماید که دشمنان شما دوست ندارند که به شما خیری رسد و به شما حسادت می کنند. مصرف گرایی و اسراف در کشورهای اسلامی، بسیار زیاد است که اگر خود افراد آگاه و هوشیار باشند می توانند به راحتی با این مسئله مقابله کنند. در قرآن کریم و روایات تهدیدهای زیادی برای مؤمنین شده است و اسراف را از گناهان کبیره می دانند ، که خداوند برای اسراف کنندگان عذاب های زیادی را وعده داده است.

در رابطه‌ی «رضایت» با «سعادت» گفته شد، همان گونه که آرزوها مختلفند‏، رضایت نیز سطوح مختلفی دارد. اگر بپذیریم که سعادت مساوی با رضایت است، زمینه‌ی ظلم برای یک عده ستمکار، جبار و مستکبر فراهم می شود. به طوری که آنها عده‌ای را در حد پایینی از زندگی راضی نگه داشته و در حق آنها ظلم می کنند.   نکته بعدی این است که «کمال رضایت» و «کمال سعادت» دو مقوله ی جدا از هم هستند. یعنی هیچ وقت کمال رضایت، با کمال سعادت برابر نیست. اگر شخصی از زندگی خود کمال رضایت را داشت، به این معنا نیست که حتماً سعادتمند است. افرادی وجود دارند که از وضعیت زندگی شان خیلی راضی هستند، اما سعادتمند نیستند. رضایت کامل از وضعیتی که شخص دارد ثابت نیست. زیرا سعادت مقوله ای است که با آینده انسان سر و کار دارد. اما رضایت مقوله ای مربوط به زمان حال است، یعنی من الان از زندگی ام راضی هستم و هیچ بعید نیست که در آینده این وضعیت تغییر کرده و راضی نباشم. پس کمال سعادت، با کمال لذت هم برابر نیست. مثالی که از شهید مطهری برای کدخدای ده و رئیس یک مملکت گفتیم، این بود که کدخدا خیلی تلاش کرده و رسیده به کدخدایی یک ده و خیلی هم راضی است؛ پادشاهی هم که حاکم شده بر یک کشور، راضی است. هر دو کمال رضایت را دارند؛ اما آیا هر دو کمال لذت را هم دارند؟ یعنی لذت هایشان هم با هم برابرند؟ لذت پادشاهی یک مملکت با کدخدایی یک ده کوچک قابل مقایسه نیست. علت این که کمال رضایت با کمال لذت برابر نیست، این است که ریشه های لذت با ریشه های رضایت متفاوتند. در این قسمت می‌خواهیم یک گریز اخلاقی بزنیم که دقیقاً منطبق با بحث ماست و آن بررسی حدیثی درباره رضایت است. این حدیث به ما می‌فهماند که هیچ‌وقت رضایت با سعادت و کمال رضایت با کمال سعادت برابر نیست. حدیث از امام محمد باقر(علیه السلام) است، می فرمایند:«لا مُصیبَةَ كاستِهانَتِكَ بالذنبِ ورِضاكَ بالحالةِ التی أنتَ علَیها= مصیبتى چون كوچك شمردن گناهت و رضایت دادن به وضعیت موجودت نیست»(تحف العقول : 286). بخش اول حدیث مربوط به بحث ما نیست، اما توضیح مختصری راجع به آن بیان می کنم. گناه هر مقدار که کوچک باشد، انسان نباید آن را کوچک بشمارد. پیامبر اكرم (صلّی الله علیه و آله) فرمودند:«لا تَنظُروا الی صَغیرِ الذّنبِ ولَکَنِ انظروا الی ما اجتَرَأتُم = به کوچکی گناه نگاه نکنید، بلکه به چیزی [نافرمانی خدا] که برآن جرات یافته اید بنگرید.»(جهاد النفس،ح 405). انسان باید ببیند که چه کسی را دارد معصیت می کند. در روایت داریم، حضرت فرمود: از گناهانی که بخشیده نمی‌شوند، بپرهیزید. سؤال کردند که چه گناهانی بخشیده نمی‌شود؟ فرمود: گناهان کوچک. اگر کسی گناه کبیره مرتکب شود، مثلاً کسی زنا کند و بعد توبه کند؛ دزدی کند و حلالیت بخواهد و استغفار کند، احتمال بخشش هست. اما گناهان کوچک را نمی بخشند؛ چون شخص با جسارت تمام، آن گناه کوچک را انجام می دهد. فردی که دزدی می کند، از خدا شرمنده است؛ زنا می کند، شرمنده است؛ یا گناهان کبیره ی دیگری انجام می‌دهد، شرمنده است؛ اما گناهان کوچک را با پررویی و جسارت تمام انجام می‌دهد و شرمنده هم نیست. مثلاً می‌گویند:«بابا این که گناه نشد؛ کاش همه گناهان اینطوری باشند». همین کم و کوچک گرفتن گناه، باعث می شود که بخشیده نشود. مثلاً فرموده اند: دروغ نگویید، حتی اگر به شوخی باشد. یک‌عده خیلی راحت به شوخی دروغ می‌گویند و احساس ناراحتی هم ندارند. کوچک شمردن گناه، در حکم مسخره کردن خداست و بخشیده نمی‌شود. هیچ حرامی نیست، مگر این که در آن ضرر است و هیچ واجبی نیست، مگر این که در آن نفعی برای انسان هست. قسمت دوم حدیث منظور بحث ماست. «ورِضاكَ بالحالةِ التی أنتَ علَیها= و‌ رضایت دادن به وضعیت موجودت»؛ و مصیبتی نیست مگر رضایت داشتن به حالتی که در آن هستی. این قطعه از حدیث را شاهد مثال آوردیم که بگوییم از نظر اسلام، کمال رضایت با کمال سعادت برابر نیست. برای انسان تعریف خاصی وجود دارد، اگر از دیدگاه درست یعنی همان دیدگاهی که خدا می‌پذیرد و انسان را آفریده، به انسان نگاه شود؛ متوجه می‌شویم که رضایت در هیچ حالتی برای ما مفید نیست، زیرا اولاً: خداوند انسان را برای بی‌نهایت خلق کرده، نه برای فنا و نابودی. بنابراین انسان توان تربیت نامحدود و توان رشد نامحدود دارد، برخلاف فرشته ها که تا یک حدی می‌توانند رشد کنند. اما حدی در تربیت انسان نیست. ثانیاً: انسان بی نهایت طلب و خواهان لذت بی نهایت است. ثروت، زیبایی، قدرت، رفاه و ... بی نهایت را می‌خواهد؛ یعنی کمال مطلق را می‌خواهد. خدا انسان را به گونه ای آفریده که فقط عاشق خود خداست. انسان جز با خود خدا آرام نمی شود: «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ = آگاه باش كه با یاد خدا دلها آرامش مى‏ یابد»(رعد/28). مؤمنین و مردان خدا در طول تاریخ، همیشه آرام و خوشبخت زندگی کرده‌اند. چه کسی در تاریخ مثل امام (رحمه‌الله‌علیه) می‌تواند بگوید:«با دلی‌ آرام‌ و قلبی‌ مطمئن‌ و روحی‌ شاد و ضمیری‌ امیدوار به‌ فضل‌ خدا از خدمت‌ خواهران‌ و برادران‌ مرخص‌، و به‌ سوی‌ جایگاه‌ ابدی‌ سفر می‌کنم‌». انسان فقط یک معبود و معشوق دارد و فقط با او آرام می شود. انسان باید به او رغبت کند. امام سجاد (علیه‌السلام) فرمود:«معاشِرَ شیعتِنا، أمّا الجنّةُ فلَن تَفوتَكُم سَریعا كانَ أو بَطیئا، و لكنْ تَنافَسُوا فی الدَّرَجاتِ = اى شیعیان ما! شما بهشت را هرگز از دست نمى دهید، چه شتاب كنید و چه كندى، اما براى رسیدن به درجات آن با هم رقابت كنید.»(بحار الأنوار: 74/308/61). یعنی شما بالاخره به بهشت خواهید رسید؛ ولی این کافی نیست. به قول یکی از بزرگان حیوانات، دیوانه ها و کودکان هم به بهشت می‌روند. حضرت امام کاظم (علیه السلام) فرمود: «بهشت‌پاداش بدن‌های شماست» به فکر روح‌تان باشید. به درجات بهشت رغبت داشته باشید. افسوس حال بزرگانی را بخورید، که این درجات را طی کردند. افسوس خودرو، پول و خانه و... را نخورید. هر مقدار که به طرف دنیا میل پیدا کنی، از آخرتت کاسته می شود. چون به هر میلی که دل خواهی سپرد                  از تو چیزی در نهان خواهند برد پس هیچ مصیبتی مثل سبک شمردن گناه و «رضایت» به حالتی که در آن قرار داری، نیست. رضایت با سعادت برابر نیست. «رضایت» دشمن سعادت بوده و مصیبت است. علی (علیه السلام) می فرماید: رضایت به وضع موجود، مصیبت است؛ افول است؛ سقوط است؛ عقب افتادگی و محرومیت است و در آخرت پشیمانی و غصه می آورد. هیچ وقت نباید به حالت ها و مقام هایی که کسب کرده ایم راضی باشیم. همچنین نباید با کسب مدارج علمی و معنوی دچار عُجب و غرور شویم.

اگر خدا ببیند که بنده اش در طلب  پناهدگی و آمرزش، واقعا راست می گوید و صدق دارد، گناهانش را می بخشد و به او پناه می دهد. اما اگر بنده به خدا پناه ببرد، اما گناهانش را ترک نکند، خودش را مسخره کرده است. این تعبیر امام رضا (علیه السلام) که فرمودند: «هر كس با زبان استغفار كند، ولى با دل پشیمان نباشد، خود را مسخره كرده است»، در همین خصوص است. انتخاب دوست بد نیز از همین شرایط است. در روایت نقل است:‌ «وَ مَنْ تَابَ وَ لَمْ یُغَیِّرْ رُفَقَاءَهُ فَلَیْسَ بِتَائِبٍ= کسی که توبه کند، اما دوستانش را عوض نکند، او دیگر تائب نیست». یعنی تا زمانی که دوستانت را تغیر ندهی، گناهت آمرزیده نمی شود. وقتی بنا نداشته باشیم که معصیت هایمان را کنار بگذاریم، آن وقت توبه هم هر چقدر باشد، فایده ای ندارد. علت این که نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «سُوءُ الخُلقِ ذَنبٌ لا یُغْفَرُ= بداخلاقی گناهی است که بخشیده نمی شود»، این است که بداخلاقی در وجود انسان به خلق و عادت تبدیل شده و شخص قصد ندارد از رفتارش دست بردارد. از این رو اگر استغفار هم کند، فایده ای ندارد . چنین کسی که از راه مناسب وارد کار نمی شود، مثل مادری است که بچه اش مشکل «ناخن جویدن» دارد و مادر برای برطرف کردن این مشکل، از روش های غلط استفاده کند. این کار در آینده ، زمینه ی بروز نوع دیگری از بیماری روحی یا جسمی کودک می شود. یا کسی که بیماری قند دارد. از فردا به او بگویند که نباید قند بخورد. اگر او بجای قند از خرما یا عسل استفاده می کند، باز هم بیماری اش حل نخواهد شد. فقط صورت مسئله را عوض کرده است. وقتی کسی از مشکلی به خدا پناه می برد، باید اول ریشه مشکلش را در خود حل کند تا خداوند هم دست او را بگیرد و توبه اش را بپذیرد. «استعاذه» یعنی خدایا از مشکلات و گناهانم به تو پناه می برم. برای پناه بردن هم یک شرط لازم است و آن «اخلاص» و «ترک عمل» است. پیامبر خدا (صلى الله علیه و آله) فرمودند: «اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِكَ مِنَ الهَمِّ والحُزنِ والعَجزِ والكَسَلِ= بار خدایا! از نگرانى و اندوه و ناتوانى و تنبلى به تو پناه می برم». در پناهندگی باید عوامل حزن یا بی حوصلگی و کسالت را کنار بگذاریم. برای درمان بی حوصلگی و کسالت چند راه توصیه می شود: 1. ورزش کردن، 2. تنظیم تغذیه. مثلا دوری از غذاهای سنگین یا چرب که باعث سنگینی انسان می شود. غذاهای چرب نمی گذارد؛ خلوت، معنویت و عبادت خوبی داشته باشد. 3. استغفار. کسی که استغفار ندارد، نمی تواند فعالیت های روزانه و شبانه اش را به درستی انجام دهد؛ چون عفونت های روحش باقی است. از این رو، تنبلی و کسالت سراغش می آید و نمی تواند به غیب برسد. پس نمی توانیم بگوئیم که خدایا به تو پناه می برم و رابطه ام را با تو حفظ می کنم ولی استغفار نداشته باشیم. «استغفار» چه گناهانی را می آمرزد؟ زمانی که چیزی حضرت علی (علیه السلام) را  ناراحت می کرد، جائی می نشست و این دعا را می خواند: «یا كهیعص، یا نورُ یا قُدّوسُ، یَا أَوَّلَ الْأَوَّلِینَ وَ یَا آخِرَ الْآخِرِینَ یا حَیُ یا قَیّومُ یا رَحمنُ یا رحیمُ ... وَاغفِرلِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُغَیِّرُ النِّعَمَ، وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تَهتِكُ العِصَمَ، وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُنزِلُ البَلاءَ، وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُعَجِّلُ الفَناءَ، وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُدیلُ الأَعداءَ، وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تَقطَعُ الرَّجاءَ، وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تَرُدُّ الدُّعاءَ، وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُمسِكُ غَیثَ السَّماءِ، وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُظلِمُ الهَواءَ، وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تَكشِفُ الغِطاءَ= اى كهیعص! اى روشنایى! اى پاك! اى آغازِ آغازها و اى فرجامِ پایان ها! ای زنده! ای پایدار! ای بخشنده! ای مهربان! و... بر من بیامرز گناهانى را كه نعمت ها را تغییر مى دهند؛ بر من بیامرز گناهانى كه پرده هاى عصمت را مى دَرَد؛ بر من بیامرز گناهانى را كه بلا را فرو مى فرستند؛ بر من بیامرز گناهانى را كه نابودى را نزدیك مى كند؛ بر من بیامرز گناهانى را كه دشمنان را بر ضد من چیره مى سازند؛ بر من بیامرز گناهانى را كه امید را قطع مى كنند؛ بر من بیامرز گناهانى را كه دعا را باز مى گردانند و اجابت نمی شوند؛ بر من بیامرز گناهانى را كه آسمان را از باران باز مى دارند؛ بر من بیامرز گناهانى را كه هوا را تاریك مى نمایند؛ بر من بیامرز گناهانى را كه پرده را مى درد». بعضی از گناهان باعث خشم الهی می شود و بعضی از گناهان هم موجب تغییر نعمت. در این بخش، حضرت می فرماید: «وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُغَیِّرُ النِّعَمَ = ببخش گناهانى را كه نعمت ها را تغییر مى دهد». اگر خدا نعمتی را به کسی بدهد، هرگز از او پس نمی گیرد، مگر این که شرایط عوض شود و خود شخص کاری کند که نعمتش تغییر کند. «وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُنزِلُ البَلاءَ = گناهانی را ببخش که بلاها را برای ما نازل می کند». بلاها چند گونه هستند: بعضی از بلاها هدیه ای الهی است. اما برخی از بلا ناشی از گناهان انسان است. «وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تَهتِكُ العِصَمَ = ببخش گناهانى را كه پرده هاى عصمت را مى دَرَد». یعنی گناهانی که باعث کنار رفتن پرده و آبروی من می شود. خداوند آبروی ما را زیاد حفظ می کند، ولی اگر بنده توجهی نکند و به معصیتش ادامه بدهد، آبرویش را می برد. «وَاغْفِرْ لِیَ الذُّنُوبَ الَّتِی تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ = ببخش گناهانى را كه نابودى را نزدیك مى كند». فنا فقط در عمر نیست. در سایر نعمت ها مثل مال، هوش، حافظه، آبرو و ... است. گناه باعث می شود یک شبه آبروی انسان برود. «وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُدیلُ الأَعداءَ = ببخش گناهانى را كه دشمنان را زیاد می کند». گناه، مخالفان و دشمنان را زیاد می کند. مثل آدم های خودشیفته. کسانی که تواضع ندارند، قلدری می کنند، زورگو هستند، اینها دشمنان زیادی خواهند داشت. مثل شاه که از بس به مردم ظلم کرد، همه بیرون ریختند و انقلاب اسلامی پیروز شد. «وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تَقطَعُ الرَّجاءَ = ببخش گناهانى را كه امید را قطع مى كنند». گناه یاس می آورد. یعنی انسان از بس گناه می کند، معشوق حقیقی اش را از دست می دهد. در این صورت، ناامیدی به سراغش می آید و چیزی بدتر از آن نیست. «وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تَرُدُّ الدُّعاءَ= ببخش گناهانى را كه دعا را باز مى گردانند». یعنی گناه اجازه نمی دهد که دعا پذیرفته شود. مثل لقمه حرام یا ندادن خمس و زکات یا حق الناس که هر چه شخص دعا کند، مستجاب نمی شود. «وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُمسِكُ غَیثَ السَّماءِ= ببخش گناهانى را كه باران آسمان را باز مى دارد». گناه جلوی باران رحمت الهی را می گیرد. گاهی باران می آید، ولی در کویر یا در جائی که نباید باران بیاید. زیرا این وضعیت موجب به وجود آمدن سیل یا بلا می شود. گاهی هم باران نمی آید که باعث خشکسالی می شود. «وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تُظلِمُ الهَواءَ= بر من ببخش گناهانى را كه هوا را تاریك مى نمایند». گناه، هوا را تیره می کند؛ هم هوای مادی را و هم هوای معنوی را. «وَاغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تَكشِفُ الغِطاءَ = بر من ببخش گناهانى را كه پرده را مى درد». گناه، رسوایی به بار می آورد و پرده ها را کنار می زند. اینها مصادیقی از گناهانی بود که چنین پیامدهای منفی را به دنبال داشت. آفت‌های گناه یکی از آسیب هایی که ممکن است در رفتار ما به وجود بیاید، گناه است. «گناه»، مثل آلودگی و عفونتی می ماند که وقتی وارد بدن شود، به آن آسیب می رساند. یعنی وقتی جذبی داشته باشیم که با ساختار جسم سازگار نباشد، مریضی می آورد. روح نیز این گونه است. بعضی از چیزهایی که از طریق حس، خیال، وهم، عقل و حتی فوق عقل جذب می کنیم، اگر با روح سازگار نباشد، آن را درگیر می کند. وقتی انسان گناه می کند، مثل دیدن تصاویر بد، عقائد باطل، خیالات زشت و... هر کس که مرتکب اینها شد، می تواند با یک سلسله اعمال پسندیده، آثار آن گناهان را از بین ببرد. مثلا مصیبت، عبادت و صدقات که کفاره گناهان هستند، آثار بر گناهان را از بین می برد. گاهی انسان مرتکب لغزش و آلودگی می شود. همان موقع با یک استغفار مورد رحمت قرار می گیرد. حتی پدر و مادری که اگر بچه هایشان مرتکب خطائی بشوند، زود نفرین نمی کنند و می گذرند. ولی گاهی اوقات فرزندان رفتارهایی می کنند که والدین آنها را نفرین و  آنها را عاق می کند.  انسان در مقابل خدا هم این گونه است. گاهی اعمالی را انجام می دهد که مورد غضب خدا، آسمان و فرشتگان قرار می گیرد. امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: «مَن یَموتُ بِالذُّنوبِ، أكثَرُ مِمَّن یَموتُ بِالآجالِ= تعداد كسانى كه به‌واسطه گناهان مى‌میرند، بیشتر از كسانى است كه به واسطه عمر طبیعی شان مى‌میرند». یعنی شخص مرتکب گناهانی شده که باعث کوتاه یا قطع شدن عمرش می شود. یعنی به واسطه گناه، خدا عمرش را بریده. چون نخواسته جهنم زیادی برای او تولید شود. در ادامه حضرت می فرمایند: «مَنْ یَعیشُ بِالْاحْسانِ، اكْثَرُ مِمَّنْ یَعیشُ بِالْاعْمارِ= كسانى كه به سبب نیكوكارى عمر طولانى مى‌كنند، بیشتر از كسانى هستند كه با عمر طبیعى خود زندگى مى‌كنند».

در بحث رابطه ی سعادت و آرزو گفتیم که آرزو با سعادت برابر نیست؛ زیرا: 1. انسان ها به دلیل داشتن دیدگاه ها و آگاهی های مختلف، دارای آرزوهای مختلفند. در نتیجه به تعداد افراد کره زمین، انواع تعریف برای «سعادت و خوشبختی» وجود خواهد داشت و هیچ کدام صد در صد انسان را به سعادت نمی رساند.  2. نیل به «آرزوها» پشیمانی به بار می آورد. اما رسیدن به سعادت، هیچ پشیمانی به دنبال ندارد. 3. «آرزو» شرط رسیدن به سعادت است، نه خود سعادت. 4. «آرزو» مثل تیغ دو دم مى‏ ماند كه به كمك آن، مى‏ شود به سعادت رسید. اما اگر احتیاط نكنیم، مى‏ تواند ما را از سعادت محروم کند. اگر انسان به امور باطل دل ببندد، از سعادت واقعى دور مانده و اگر چیزهایى را آرزو كند كه در راستاى سعادت واقعى هستند، این آرزوها او را به سعادت خواهند رساند. نکته ی پنجم و آخرین نکته در رابطه ی سعادت با آرزو این است که آرزو داشتن تابع «معرفت، علم و شناخت» انسان است. یعنى خیلى از امور هستند كه سعادت ‏بخشند، ولى به خاطر این كه انسان نسبت به آنها جاهل است، آنها را آرزو نمى ‏كند. متقابلاً امورى هستند كه ضد سعادت بشرند و بشر به خاطر نادانى یا هوسبازى آنها را آرزو مى‏ كند. پس صرف این كه انسان آرزو داشته باشد و به آرزویش برسد، خوشبخت نمى‏ شود. قاعده‏ اش این است كه «طلبِ مجهولِ مطلق» محال است. یعنى انسان چیزى را كه كاملاً مجهول است و هیچ آگاهى نسبت به آن ندارد، طلب نمى ‏كند. شما چه زمانی چیزى را هوس مى‏ كنید؟ چه زمانی به چیزى دل مى‏ بندید و آن را آرزو مى‏ كنید؟ زمانى كه راجع به آن چیز، آگاهى نسبى پیدا كنید. امّا اگر راجع به آن شناخت نداشته باشید و از دایره ی آگاهى شما خارج باشد، هرگز آن را هوس نمی کنید. مثلاً غذایی را كه تا به حال نخورده ایم، هیچ وقت آن را هوس نمى‏ كنیم. غذاهایى در ایران وجود دارد كه مردم کشورهای دیگر که از اینها بی خبرند، آنها را هوس نمى‏ كنند. امّا وقتى کسی وارد ایران شد و از این غذاها خورد، ممکن است بار دیگر هوس خوردن آن را بکند. پس هوس، میل، آرزو، محبت، چه زمانی ایجاد مى‏ شود؟ زمانى كه انسان با چیزی برخورد می كند و از این برخورد حظ و بهره ‏اى می برد. بنابراین نمى‏ توانیم بگوییم سعادت و خوشبختى برابر با آرزوهاست. چون امور زیادی هست كه سعادت حقیقی بشر در آنها است. ولی بشر به دلیل جهل به آن امور، آرزوی به دست آوردن آنها را ندارد و چه بسا کسی ضد آن را آرزو كند. مثلاً اگر از یک پسر 5 ساله بپرسیم چه آرزویی داری؟ می گوید:‌ یک ماشین کوکی می خواهم. یا از یک دختر 5 ساله بپرسیم چه آرزویی داری؟ خواهد گفت که یک عروسک می خواهم که حرف بزند. اگر کلید یک دستگاه آپارتمان یا سویچ اتومبیل به این دختر و پسر 5 ساله بدهیم، آن را دور می اندازند. چون شعاع دید آنها در همین حد است. امروز که علم پیشرفت کرده و انواع و اقسام بازی های کامپیوتری ساخته شده، شاید آرزوی این پسر 5 ساله دیگر ماشین اسباب بازی نباشد و شاید بگوید من آتاری یا یک بازی کامپیوتری می خواهم. اما وقتی همین پسر بزرگ می شود، آرزو می کند که خلبان شود و یک هواپیما داشته باشد و پرواز کند. پس میزان علم و شعور و آگاهى افراد، در نوع آرزوهایشان تأثیر دارد. امّا همیشه چیزهایى را كه آرزو مى‏ كنند، تضمین کننده ی سعادت شان نیست. تاریخ ثابت كرده كه اكثر افراد، آرزوهایى را مى‏ خواهند كه هیچ موقع آن آرزوها در جهت مصالح و منافع و خوشبختى آنها نبوده است. اگر امروز از افراد بپرسید که هدف شما در زندگی چیست؟ مثلاً می گویند: می خواهم پزشک شوم. یا به دانشگاه بروم. یا فلان شغل را داشته باشم. یعنى انسان تا این اندازه سقوط مى ‏كند كه به عنوان یك انسان خوشبختى ‏اش را صرفاً‌ در شغل و تحصیل می بیند. هیچ كدام از این آرزوها با شعاعى كه خدا انسان را آفریده، سازگاری نداشته و دیدگاه و وسعت ابدى ندارند. بنابراین، نوع آرزو تابع معرفت و شناخت است. یعنی اولاً چیزی را که انسان نسبت به آن شناخت ندارد، محال است که بطلبد. ثانیاً مقداری که می فهمد، آرزو می کند. یعنی بسته به این است که چه مقدار به کمال رسیده باشد و از چه كمالاتی اطلاع داشته باشد، با همین مقدار کمالی که می داند، حد نهایی آرزویش را نشانه مى ‏گیرد و مى‏ گوید: من مى‏ خواهم «این» شوم. امّا آیا دانش بشر مطلق است؟ آیا آگاهى او با جهل و هواى نفس آمیخته نیست؟ آیا عقل او عقل کل است؟ آیا همه چیز را درك  می كند؟ آیا تمام سعادت و واقعیات را شناخته است و یا صرفاً با تكیه بر دانش و تجربه خودش می گوید: من فلان چیز را آرزو مى‏ كنم و به سعادت مى‏ رسم؟ «جهل» انسان را از رسیدن به سعادت دور می کند حدیثی از امیرالمؤمنین (علیه السلام) در روانشناسى جاهل خواندیم: «الجاهِلُ یَستَوحِشُ مِمّا یَأنَسُ بِهِ الحَكیمُ = آنچه خردمند بِدان اُنس مى گیرد، نادان از آن مى رمد» (غرر الحكم: ح1772). مثلاً شما اکنون دارید درس می خوانید، تحصیل علم کار عاقلانه ای است. مثلا در جلساتی می نشینید که کلام اهل بیت (علیهم السلام) و قرآن در آن تدریس می شود. اما آیا همه همین گونه اند؟ کسانی هستند که از نشستن در این جلسات خسته و کسل شده و حتی این جلسات را به تمسخر گرفته و ترک می کنند. همین افراد برای دیدن فیلم سینمایی و یا شرکت در مجلس عروسی برای شکم چرانی و خوش گذرانی، سر از پا نمی شناسند.   پس همه افراد مثل هم نیستند و همه اهل مطالعه، علم، عبادت و مسجد نیستند. آدم جاهل از آن چیزی که آدم عاقل لذت می برد و با آن انس دارد، وحشت می کند.  هر کدام از ما هم زمانی این گونه بودیم، زمانی از کارهایی که الان با لذت انجام می دهیم، خوش مان نمی آمد و از آن فرار می کردیم یا از انجام آن ترس داشتیم. ولی الان که فهم ما افزایش پیدا کرده، از این امور وحشت نداریم. بالاخره مقداری جهل در هر کسی هست، اما انسان باید ویژگیهاى خودش را بشناسد. مثلاً شخصی آرزوی تحصیلات عالیه را دارد. قبل از اینکه دانشگاه برود، اخلاق خوبی دارد و نماز می خواند. ولی همین که می رود به دانشگاه، روحیاتش تغییر می کند و فاسد می شود.  پس همیشه نگاه ما به آرزوها از روی معرفت نیست. آرزوهایی که ما داریم ضعیف است و خود را حقیر می بینیم و نمى‏ دانیم كه ما انسانیم و به كجاها مى‏ خواهیم برسیم. همه ی آرزوهایى كه داریم، در زندگی دنیا خلاصه شده و با مرگ باطل مى‏ شود. یكى از بدبختى ‏ها و بزرگ‏ترین گناهان این است که وقتی روز قیامت پرده ‏ها كنار مى ‏رود، انسان می بیند كه به كجاها مى‏ توانسته برسد و چقدر خودش را دست پایین و پست شمرده است. مقامات عالیه ای می توانست به آنها برسد را از دست داده و آنها را با دیدن یک اتومبیل با رنگ متالیك و مدل بالا معامله کرده و مى‏ گوید: «اى كاش من هم داشتم؛ مگه من چى كم دارم؟». خیلى ‏ها عقده شان برای لباس و انگشت‏ نما شدن است و همینطور سایر آرزوها.   پیغمبر (صلى الله علیه وآله) به عنوان یک انسان كامل باید در همه كمالات از همه افراد بالاتر باشد. قاعدتاً امام و رهبر در كمالات واقعى همیشه از همه بالاترند؛ حضرت آیت ‏اللَّه جوادى آملى حفظ اللَّه مى ‏فرمودند: اگر پول داشتن، ثروت و مقامات دنیایى كمال بودند، خداوند از پیغمبر دریغ نمى‏ كرد و پیغمبر باید پولدارترین و ثروتمندترین مردم می بود. در حالى كه شدیداً پیغمبر این مسائل را مبغوض می داشت. اگر توصیفی هم درباره ثروت و مال كردند، فرمودند: «نِعمَ العَونُ عَلى تَقوَى اللّه ِالغِنى = بی نیازی چه یاور خوبى است براى پرواى از خدا» (الكافی: ج 5 ص71ح1). از این حدیث برمی آید که «ثروت فقط برای این که در جهت تقوى باشد ارزشمند و خوب است و نه مستقل از تقوى و ابدیت». یک قاعده اساسی درمورد برخورداری از دنیا این است که «بین دنیا و آخرت موازنه وجود دارد. یعنی هر چه  از دنیا بیشتر بهره مند شوی، از آخرتت كم خواهد شد».  پس دوندگی بیش از حد برای دنیا چرا؟ حضرت پیغمبر و امیرالمؤمنین‏ و حضرت زهرا (علیهم السلام) برای دنیا نمى‏ دویدند. اگر هم تلاشی می کردند، تلاش شان برای آبادانی آخرت بود نه دنیا. ارزش انسان به کسب مقامات عالی است. این شوخی نیست که خداوند فرموده تو نماینده و خلیفه من در روی زمین باش و هر کاری که من می توانم انجام دهم تو هم انجام بده. بنابراین کسانی که در دنیا شبیه خدا شدند در بهشت هم همین گونه هستند. هر چیزی را که اراده کنند، خلق می کنند. بهشت بعضی ها نهر آب و کاخ و شراب و عسل بهشتی است. البته اینها هم امور حیوانی و درجات پایین بهشتی هستند. اما بهشت هایی هم وجود دارد که فقط مخصوص کسانی است که خداوند با امور غیر حیوانی از آنها پذیرایی می کند. آنجا که خداوند در قرآن می فرماید: «وَادْخُلِی جَنَّتِی= و به بهشت من داخل شو»(فجر/30). «بهشت من» بهشتی که مخصوص خداست و فقط خود خدا پذیرایی می کند. خدا چطور پذیرایی خواهد کرد؟ پس انسان باید بداند که راه رشد او تا بى‏ نهایت است و نباید خودش را معطل کند. به خصوص جوانان باید در همان جوانى بدانند و گر نه عمرشان تلف خواهد شد. یك ضرب المثل فرانسوى است كه مى‏ گوید: «اى كاش جوانان مى‏ دانستند؛ و اى كاش پیران مى‏ توانستند» وقتى جوانند و مى ‏توانند، نمى ‏دانند كه باید چه كار كنند، وقتى که پیر مى‏ شوند مى ‏دانند، اما نمى توانند.