جایگاه انسان در هدف خلقت، جایگاه حساسی است. انسان در جایگاه اولیه اش در اوج سلامتی است. اما وقتی در دنیا قرار می گیرد، دوست دارد به خانه خودش برگردد. یعنی کشش به سمت مرکز سلامتی است و اصل سلامتی یعنی الله تبارک و تعالی. «اله» یعنی چیزی که به سویش می رویم. «اله» انسان در بخش فوق عقل، الله تبارک و تعالی است. برای رسیدن به هدف خلقت، یک مسیر قانونی تعریف شده که حقیقی است و نه خیالی. ما در دنیا مثل جنینی که در رحم مادر باید یک زمان دقیق و قانون مندی را طی کند هستیم که باید یک مسیر قانون مندی را طی کنیم تا تولد سالمی داشته باشیم. مسئله سلامت، مسئله حساسی است. انسان در ذات خودش سلامتی را دوست می دارد. سلامتی از محدودیت، نقص، بیماری، ذلت و... . او می خواهد از همه آنها در امان باشد.  یکی از اسماء الهی، «سلام» است. براین اساس، حرکت به سمت الله، یعنی حرکت به سمت سلام. چون هر سلامتی از ناحیه خداوند به انسان داده می شود.  دین اسلام هم یعنی سلامتی و تسلیم. هر چقدر انسان تسلیم به این دین باشد، از سلامت بیشتری برخوردار خواهد بود. پس انسان خواهان سلامتی است و برای آن خلق شده است. پس برای طی مسیر و رسیدن به هدف خلقت، باید قواعد سلامتی را در بخش های حسی، گیاهی، حیوانی، عقلی و حتی فوق عقلانی را یاد گرفت و به سالم سازی خویش اقدام نمود. بهترین سلامتی، سلامتی دل است در باب سلامتی جسم، روایات متعددی نقل شده است. امام حسین (علیه السلام) فرمودند: «فبادِروا بِصِحَّة الأجسامِ فی مُدَّة الأَعمارِ[1]= مبادرت کنید برای سلامتی جسم، در تمامی عمر». یعنی قبل از این که دچار آسیب شوید، اقدام به سلامتی جسم کنید. همچنین سلامتی خیال، وهم و عقل که به اندازه کافی در خصوص آنها نیز، قاعده سلامت بیان شده است. در بخش فوق عقلانی هم باید به سلامت توجه کرد. این بخش هم مثل جسم، انسان به بیماری های معنوی دچار می شود که اگر توجهی به آن نداشته باشد، همه اعمال عبادی اش مثل نماز، روزه ، حج و ... آلوده می شود و به جای این که شخص به رشد برسد، سقوط می کند. پس آشنائی و یادگیری قواعد سلامت خیلی مهم است. امام باقر (علیه السلام) می فرمایند: «ِاعلَم أنَّهُ لاعِلمَ كَطَلَبِ السَّلامَةِ ولاسَلامَةَ كَسَلامَةِ القَلبِ= بدان كه هیچ دانشى چون طلب سلامتى نیست و هیچ سلامتى، مانند سلامت دل نمى باشد».[2] دل سالم تعریف و نشانه‌ دارد. از جمله اینکه انسان باید روز به روز مهربان تر، صبورتر، عذرپذیرتر، با گذشت تر شده و سعه صدر بیشتری پیدا کند. انسش با خدا و خلوت با او بیشتر شود و به شادی و آرامش بیشتری برسد. اگر اینها را نداشته باشید، نشان دهنده آن است که حرکت انسانی ندارید. پس سلامت، تعریف دقیق و علمی دارد که تمام صحنه های زندگی اعم از سیاست، هنر، اقتصاد و... را در بر می‌گیرد. «گناه» سلامت دل را به خطر می اندازد قلب، دارائی و شخصیت انسان است. باید مراقب باشیم که فعالیت های دنیوی به دل مان صدمه و آسیبی نرساند. اگر در هر فعالیتی نتوانستیم سلامت دل را حفظ کنیم، حرام است وارد آن شویم. پس شرط این که چقدر خداوند اذن ورود به هر فعالیتی را می دهد(حتی در مقوله های معنوی و جهادی) این است که به چه میزان، از سلامت دل برخورداریم. وقتی ظرفیت مصرف حلال خدا را نداشته باشیم، حرام می شود؛ چون اینها جهنم ساز است. وقتی شیطان نتواند از راه صورت های آلوده و حرام به ما حمله کند، از صورت های مقدس استفاده می کند. مثل روزه گرفتن، نماز شب خواندن، خواندن نمازهای مستحبی و .... صورت مقدس، صورتی است که اگر به معنای واقعی جذب شود،‎ متواضع تر و مهربان تر می شوید و به قاعده «هو انت» نزدیک تر می شوید. اما اگر به این قاعده نرسید، پس از سلامت قلب به دور هستید. نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «مَنْ لَمْ تَنْهَهُ صَلاتُهُ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ لَمْ یَزْدَدْ مِنَ اللَّهِ إِلا بُعْدًا= هر کس نمازش او را از ناسزا و بدی باز ندارد، از خدا دورتر می شود».[3] بعضی افراد اهل نماز و عبادت هستند، ولی بداخلاق و اهل غیبت و سخن چینی هستند. این نشان دهنده آن است که نمازشان، نماز نبوده است. همه عمل به این است که دنبال سلامت باشی. همان طور که از بدن سالم توقع ضعف و مریضی، کسالت و بی حوصلگی نداریم، روح سالم نیز این گونه است. اینها تعریف ریاضی دارد. یعنی انسان سالم به راحتی غصه نمی خورد، غمگین نمی شود، به اضطراب نمی افتد. چون سالم است. حال اگر این را درک کردیم، متوجه می شویم چرا خداوند در نظام تربیتی از دنیا تا آخرت سلام گفته است. رمز رسیدن به توحید، نبوت، امامت، معاد در سلامتی است، یعنی باید سالم باشیم و سالم بمیریم و سالم محشور شویم. ماجرای خلقت و برزخ و قیامت همه ما، برای این است که مسیر سلامت ابدی را طی کنیم. عمر ما به اندازه خداست. یعنی جاودانه هستیم و انتهایی نداریم. برای طی این مسیر جاودانه باید قواعد سلامتی را خوب بدانیم. قاعده: هیچ امر مقدسی در اسلام وجود ندارد که به‌خاطر حفظش به سلامت قلب مان لطمه بزنیم. «سلام» دعوت خدا به خانه سلامتی است سلام از اسماء الهی است، حتی سلام زبانی هم در سلامتی انسان مؤثر است. همین طور تکرار سلام و بلند سلام گفتن، در خیلی از مراحل نفسانی و روحانی ما اثر دارد. در دنیا موقع مرگ فرشتگان به انسان سلام می کنند. در بهشت که خانه سلامتی است به ما سلام می کنند : «وَالْمَلَائِكَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ/ سَلَامٌ عَلَیْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ= و فرشتگان از هر درى بر آنان درمى ‏آیند/ [و به آنان مى‏ گویند] درود بر شما به [پاداش] آنچه صبر كردید».[4] در آیه دیگری می فرماید: «وَاللَّهُ یَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ= و خداوند دعوت به سرای صلح و سلامت می كند».[5] «دارالسلام» یعنی خانه خدا. مثل مسجد که خانه الله است. این آیه را به دو معنا می توان در نظر گرفت: خدا همه را به خانه خودش دعوت کرده است یا می توان گفت خدا به خانه سلامتی دعوت کرده است. دعوت انبیا و هدف دین و دستورات اسلام همه درسالم سازی ما در تمام مراحل و شئونات زندگی است. مبنای همه دستورات اسلام هم به سلامت دل انسان برمی گردد. اسلام دنبال مچ گیری و برملاکردن عیوب و گناهان دیگران نیست. بهشت نیز خانه اهل سلام است و هر کس سالم باشد، وارد بهشت می شود. «لَا یَسْمَعُونَ فِیهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِیمًا/ إِلَّا قِیلًا سَلَامًا سَلَامًا= در آن باغ‌های بهشت، نه لغو و بیهوده‏ ای می ‏شنوند و نه سخنان گناه آلود/ تنها چیزی كه می‏ شنوند سلام است و سلام».[6] همه چیز در گرو سلامت است. رفتار آدم سالم در دنیا این‌گونه است که بدبین نیست؛ دنبال اثبات عیوب مردم نیست؛ در کارهای دیگران ریز نمی شود؛ تحمل لغزش ها را دارد؛ تغافل و تجاهل دارد؛ او بهشتی زندگی می کند. نفس ما قبر ماست. اگر بمیریم در بهشت هستیم یا در جهنم؟ این سوال مهمی است که باید از خودمان بپرسیم. برزخ ما شکل زندگی ماست. بعضی ها می گویند هر وقت مردیم، توبه می کنیم. اصلا این پذیرفته نیست. اگر الان با همه در صلح هستید، اهل بهشت هستید، در غیر این صوت در خودتان جهنم دارید. پس باید دائما مراقب قلب باشیم. کسی که یکسره درگیری با خود و خانواده و مردم دارد، چگونه می تواند قبر خوبی داشته باشد!   [1]. مجلسی، بحارالانوار، ج75، ص120. [2]. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ج8، ص115. [3]. مجلسی، بحارالانوار، ج82، ص198. [4]. سوره رعد/آیات 24-23. [5]. سوره یونس/آیه 25. [6]. سوره واقعه/آیات 26-25.

در حدیث شریف معراج، «فقال الله عزوجل لیس شیءٌ افضل عندی من التوکلُ علیَّ والرضا بما قسمته = هیچ عملی نزد من، محبوب تر و نیکوتر از توکل به من و رضا به آنچه که برای بنده‌ام قسمت کرده‌ام نیست»، خداوند نیکوترین عمل را بعد از «توکل»، «راضی بودن» به آنچه خدا برای انسان مقدر کرده‌است، معرفی می‌کند. خداوند کسی را که در مقابل خواسته های اجابت نشده اش بیشتر راضی است تا خواسته های اجابت شده اش، بیشتر دوست می دارد. آیات زیر، بیان می دارد که چه کسانی به آنچه خداوند برایشان مقدر کرده‌است، راضی هستند: «ومنهم من یلمزك فی الصدقات فإن أعطوا منها رضوا وإن لم یعطوا منها إذا هم یسخطون(58) ولو أنهم رضوا ما آتاهم الله و رسوله و قالوا حسبنا الله سیؤتینا الله من فضله ورسوله إنا إلى الله راغبون (59) = برخى از منافقان کسانى هستند که (از روى خودخواهى) درباره تقسیم صدقات بر تو ایراد مى‌گیرند. پس اگر از صدقات به آنان داده شود، راضى مى شوند. اما اگر از آن به ایشان داده نشود، ناگهان به خشم مى آیند (58) اگر  آنچه را خدا و پیامبرش به آنان داده، با رضایت مى گرفتند و مى گفتند: خدا ما را بس است و ما امید داریم که خدا از فضل خود به ما بدهد و پیامبرش نیز به فرمان او به ما عطا کند، چرا که ما به فضل خدا دل بسته ایم. (59)»سوره توبه. بعضی از مردم در نحوه‌ی تقسیم صدقات که پایین ترین مرتبه از غنائم دنیوی است، به خدا و پیامبر ایراد می‌گیرند. در مراتب بالاتر مانند تقسیم رزق و روزی مادی و معنوی، سلامتی و علم و معرفت و ... نیز همین طور است. به طور مثال، انسان دوست دارد به زیارت ائمه (علیهم السلام) یا به جبهه برود و یا قرآن بخواند و عبادت کند و خداوند رزق‌های گوناگون به او ببخشد. اگر خداوند خواسته‌ی او را برآورده کند، خشنود می‌شود، «و إن اعطوا منها رضوا = اگر به آنها چیزی داده شود خوشحال می‌شوند». اما گاهی خدا هیچ کدام از دعاها و درخواست‌ها را برای یک درخواست کننده دوست ندارد و به صلاح او نمی داند. حتی به او می‌فرماید: باید بیمار باشی و در رختخواب ناله کنی و منتظر بمانی تا از دنیا بروی. اینجاست که ما همیشه خود را در مقابل خدا قرار می دهیم و زمانی که خداوند آنچه را که می‌خواهیم به ما نمی‌دهد، خشمگین و ناخشنود می‌شویم. «وإن لم یعطوا منها إذا هم یسخطون = و اگر آنچه را که می‌خواهند به آنها ندهیم، ناگهان خشمگین می‌شوند.» و سپس می‌فرماید: «و لو انهم رضو بما اتاهم الله و رسوله = اگر اینها به آنچه که خدا و رسول به آنها داده، راضی می شدند....» خداوند دوست دارد رضایت بنده‌اش را در حالی ببیند که خواسته‌های برآورده نشده و مشکلات بر او چیره گشته و در تنگنا و سختی است، اما با این حال، به خواست خدا راضی است و می‌گوید: «‌و قالوا حسبنا الله = خدا برای ما کافی است». یکی از یاران حضرت نزد ایشان می‌رود و به حضرت می‌گوید: آقا فقیر و بیچاره ام و نزد ایشان که کلید تمام خزائن عالم در دست اوست، (إن من شئی إلا عندنا خزائنه=هیچ چیزی نیست، مگر این که گنجینه اش در دست ماست)، گله می‌کند. امام می‌فرماید: تو فقیر نیستی و چیزهای زیادی داری. آن شخص می‌گوید: چه دارم؟ حضرت می‌فرماید: ولایت ما را داری. حاضری همه‌ی ثروت دنیا را به تو بدهم و ولایت ما را نداشته‌باشی؟ و او پاسخ داد: نه. حضرت به او می‌فرماید: می بینی که چیز گران‌بهایی داری که حاضر نیستی آن را با ثروت دنیا عوض کنی. پس به تو خیلی داده‌ایم. فهم این نکته شعور خاصی می‌خواهد و رسیدن به این درجه که انسان جزء کسانی باشد که خداوند آنها را دوست دارد، لیاقت بالایی می‌خواهد. آیه شریفه در ادامه می‌فرماید: « سیاتینا الله من فضله و رسوله = خدا و رسولش به فضل خود به ما می‌دهند.» و در آخر می‌فرماید: «إنا الی ربنا = ما مشتاق خداییم». محبوبان درگاه الهی این گونه‌اند که هیچ چیزی نمی‌خواهند. مثلا «بهلول» در حالی که برادر هارون الرشید بود، تمام اعتبارات دنیا را رها کرد و به خواست امام (علیه السلام)، دیوانگی پیشه کرد و یا بسیجیانی که همه چیز را از زن و فرزند و دانشگاه و حوزه و تمام مدارج دنیوی را رها کردند و جان بر کف روی سیم خاردار و مین می‌خوابیدند،  چنان که امام (ره) به  حالشان غبطه می‌خورد. خداوند می‌فرماید: عده‌ای این گونه هستند که نه تنها به آنچه که خدا به آنها داده، راضی‌اند، بلکه هیچ درخواستی هم ندارند، و می گویند: «حسبنا الله و سیاتینا الله من فضله و رسوله ». این عده به درجه‌ای رسیده‌اند که می‌دانند خدا و رسولش، آنها را بیشتر از خودشان دوست دارند. این افراد خداوند را وکیل خود قرار داده‌ و بر آنچه خداوند برای آنها مقدر می‌کند، خشنودند و می گویند: «نعم المولی و نعم الوکیل = چه نیکو مولی و وکیلی»، و وظیفه‌ی خود را دعا به درگاه خداوند می‌دانند و با پیروی از مولایشان حضرت علی (علیه السلام) که در استغاثه می‌فرماید: «امکان ندارد به کسی دعا بدهند و به اجابت نرسد.»، معتقدند که وظیفه‌ی آنها دعا کردن است، حال، آنچه که می‌خواهند، خداوند به فضلش به آنها می‌بخشد و یا هر آنچه که مصلحتشان در آن است، به آنها تعلق می‌گیرد، خواه راحتی باشد، خواه سختی و رنج، و در همه حال، به خواست خدا راضی و خشنودند.

صحنه‌ی بسیار حساسی است، جبرئیل از جانب خداوند، برای پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، گرامی‌ترین آفریده‌‌ی خدا، هدیه‌ای گرانبها آورده است. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)از جبرئیل می‌پرسد: هدیه‌ی خداوند چیست؟ «قال الصبر= جبرئیل فرمود: صبور باش) و احسن منه صبر= و بهتر از صبر هم آورده ام». «قال و ما هو= فرمود: و آن چیست؟» فرمودند: بهتر از صبر، «رضا» است. «حضرت فرمود نیکوتر از «رضا» چیست؟ «قال الزهد و احسنُ منه = بی رغبتی به دنیا، و نیکوتر از زهد را آورده‌ام»، حضرت فرمود: از زهد نیکوتر چه هدیه‌ای است؟ جبرئیل پاسخ داد: «الاخلاصُ و احسن منه = اخلاص و نیکوتر از اخلاص هم آورده‌ام»، «اخلاص» یعنی تنها برای خداوند کار کردن. «و ما هو قال الیقین و احسنُ منه = حضرت فرمود: نیکوتر از اخلاص چیست؟» پاسخ داد: نیکوتر از اخلاص، یقین است و نیکوتر از یقین را آورده‌ام» در واقع هدف نهایی از آفرینش انسان، یقین است، آنجا که می‌فرماید: (و اعبد رَبکَ حتی یَاتیک الیقین = پروردگارت را عبادت کن تا به یقین برسی». به اینجا که می‌رسد، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: (ما هو یا جبرئیل = ای جبرئیل! آن هدیه چیست؟ و جبرئیل چه زیبا پاسخ می‌دهد: «انَّ مدرجة ذلک اَتوکل علی الله = راه رسیدن به یقین، توکل است».  برای رسیدن به درجه یقین، باید در آزمون «اعتماد وتوکل به خداوند»، موفق شویم هدف از آفرینش انسان، رسیدن به درجه‌ی یقین است، و فقط کسی به این گوهر گرانقدر دست می‌یابد که در سختی‌ها و تنگنا‌ها به خداوند توکل و اعتماد کند تا از آزمون‌های الهی سرافراز بیرون بیاید. علت این که خداوند می‌فرماید تا به او اعتماد نکنید، به یقین‌تان افزوده نمی‌شود، چیست؟ خداوند انسان را از نظر اقتصادی، سیاسی، نظامی و خانوادگی، در تنگنا و فشار قرار می‌دهد، تا جایی که امیدش از دست برود و به یک بن بست برسد. در این بن بست، امکان دارد اتفاق بزرگی برای انسان بیفتد؛ یا فرار می‌کند و از حق می‌بُرد و یا به حق روی می‌آورد. اینجا صحنه‌ی امتحان است؛ خدا می‌فرماید: به من اعتماد کنید و پیش بروید. اما انسان با تکیه بر خود می‌گوید، نمی‌شود و نمی‌توانم؛ مانند داستان آن کوهنورد که به خدا اعتقاد نداشت، هنگام کوهنوردی طنابش پاره شد و از صخره‌ای آویزان شد و در آن تنگنا و سختی، به یاد خدا افتاد و خطاب به خداوند گفت: خدایا اگر واقعا هستی، کمکم کن. خداوند با او سخن گفت: بله هستم. کوهنورد گفت: می‌توانم به تو اعتماد کنم؟ مرا نجات می‌دهی؟ ندا آمد: بله نجات می‌دهم، طنابت را ببر. پاسخ داد: نه نمی‌توانم، ندا آمد مگر من خدا نیستم؟ پس طناب را ببر تا نگهت ‌دارم. اما کوهنورد به خدا اعتماد نکرد و صبح آن روز، مردی را دیدند که در فاصله یک متری از زمین یخ زده است. حضرت موسی (علیه السلام) در زمستان سرد و در میان صحرا، به دنبال آتش رفته است، همسرش در حال زایمان است. در آن حال، خداوند به او می‌فرماید: همسر و فرزندت را بگذار و به سراغ فرعون برو. کسی که تشنه‌ی خون موسی (علیه السلام) است. (اذهب الی فرعون = به سوی فرعون برو)، «و قُل هل لَکَ الی اَن تَزکی و اَهدیکَ الی ربکَ فَتخشی = و بگو می‌خواهی پاکت کنم؟ و به سوی خدا هدایتت کنم، تا از خدا بترسی؟» و یا به ابراهیم (علیه السلام) می‌فرماید: هاجر و اسماعیل را در صحرا رها کن و برگرد. ایوب (علیه السلام) را نگاه کنید، همه او را تنها می‌گذارند و می‌روند و یا حضرت نوح که مأمور به ساختن کشتی در بیابان می‌شود. امام حسین (علیه السلام) را بنگرید! کار در قیام ایشان به آنجا رسید که بزرگان صدر اسلام، با این که پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و امیرالمؤمنین (علیه السلام) و حضرت زهرا (سلام الله علیها) و امام حسن (علیه السلام) را دیده بودند و احادیث پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را درباره‌ی حسنین (علیه السلام) شنیده بودند که:« الحسن و الحسین، امامان قاما او قعدا = حسن (علیه السلام) و حسین (علیه السلام) دو امامند، چه قیام بکنند چه بنشینند.»، حضرتش را تنها گذاشتند چون حسرت دنیا را داشتند. حال صحنه‌ی کربلا را تجسم کنید، در بحبوحه‌ی جنگ، امام می‌فرماید: وقت نماز است. جنگ را رها کنید. به نماز می‌ایستیم. تعدادی از یاران هم اجازه می‌گیرند که سپر حضرت باشند تا تیر به ایشان نخورد و نماز ایشان تمام شود. اگر نظر فقیهان را درباره‌ی نماز امام حسین (علیه السلام) در روز عاشورا جویا شویم، می‌گویند: کفر است! چون برای چنین شرایطی نماز خوف می‌خوانند. اما نمی‌توانند به امام حسین (علیه السلام) ایراد بگیرند. اما کسی که تنها در فقه اصغر رشد کرده است، می‌گوید: این حرفها چیست؟ ما تیر بخوریم تا او نماز بخواند؟ به جای تیر خوردن، باید چند نفر از دشمنان را بکشید. این نوع دیدگاه، نتیجه‌ی درس خواندن‌های یک طرفه و بدون درگیری با خداست. یعنی خداوند انسان را به نقطه‌ای می‌رساند که باید با خدا درگیر شود. یعنی یا خدا را قبول می‌کند و به او اعتماد می‌کند که در این صورت به یقین می رسد و یا از حق، روی برمی‌گرداند. اگر ماورای طبیعت را نادیده بگیریم، کدام یک از کارهای امام (ره) در تحلیل‌هایی که امروزه انجام می‌دهند، معقول است؟ آقای فاضل (ره) تعریف می‌کند: آقای کوثری در نجف به امام می‌گفت: شما یک مستأجر را از خانه‌تان نمی‌توانید بیرون کنید، آن وقت در نجف نشسته‌اید و می‌گویید: شاه باید برود. امام هیچ نگفت، بار دوم، این شخص بی‌ادبی کرد، امام سرش را بلند کرد و گفت: آقا مگر حضرت بقیه الله بیهوده می‌‌فرماید که شاه باید برود. نکته‌ی اساسی اینجاست که این‌گونه نیست که اگر امشب جبرئیل نازل شد و یا امام زمان (علیه السلام) به ما فرمود: «این کار را بکنید»، آن وقت ما برویم و آن کار را انجام دهیم، بدون آن که به نتیجه‌ی آن نگاه کنیم که آیا شکنجه می‌شوم یا مورد تمسخر قرار می‌گیرم و یا کشته می‌شوم، زمانی به این درجه می‌رسیم که یاد بگیریم که خدایی هم هست که در زندگی همراه ما است؛ «ان ربی معی سیهدین = خدا همراه من است و هدایتم می‌کند». وقتی انسان به خداوند اعتماد کرد، خدا می‌فرماید: حال که اعتماد کردی، پیش بیا که راه باز است. هیچ پیغمبری به خدا نزدیک نشد، مگر اینکه خداوند از او امتحان‌های سختی گرفت تا ببیند در روزگاری که در سختی‌ها و فشارها تنها رها شده‌است، به خدا اعتماد می‌کند. چنان که در حدیث داریم، هر چه به زمان ظهور نزدیکتر می‌شویم، پیشکسوتان جهاد و علما کمتر می‌شوند، چرا که امتحان سخت‌تر می‌شود و وضعیت چنان دشوار می‌گردد که صدای مؤمنان بلند می‌شود که «متی نصر الله=کی نصرت و یاری خدا فرا می رسد؟». امام زمان (علیه السلام) از یارانش امتحان می‌گیرد تا خواص را از میان آنها، انتخاب کند. چنان که جد گرامیشان امام حسین (علیه السلام)، ۶ ماه پشت تر، از مدینه به راه افتاد و شروع به امتحان گرفتن از افراد کرد، تا وقتی که به صحنه‌ی کربلا رسید. تعداد یارانش به ۷۲ تقلیل یافته بودند. این یک قاعده است؛ یعنی هر چه جلوتر می‌رویم، راه سخت‌تر می‌شود. چه در سطح بین الملل و چه در سطح کشور و چه در درون نظام، فشار روز به روز بیشتر می‌شود. اگر توانستیم به خدا توکل کنیم، به یقین هم خواهیم رسید. اما اگر توکل و اعتماد نکنیم، به گوهر یقین دست نمی‌یابیم، توکل این است، برای همین است که خداوند هر جا از یقین صحبت نمود، از توکل شروع کرد. پس دانستیم که هدف خلقت دستیابی به یقین است، اما کمتر کسی به آن دست می‌یابد. جایگاه توکل در مقابل سایر مقامات معنوی بهترین هدیه خدا به پیامبر اکرم «صبر» است. بهتراز آن، «رضا» است؛ و بهتر از آن، «زهد و بی رغبتی» به دنیاست؛ و بهتراز آن، «اخلاص» است؛ و بهتر از آن، «یقین» است. پیامبر (صلی الله علیه و اله) پرسید بهتراز یقین چیست؟ جبرائیل گفت: «التوکل علی الله= توکل کردن بر خداست».

آیا دین همیشه و در همه ‏ى زمان‏ها عامل خوشبختى و سعادت بوده یا خیر؟ برای پاسخ به این سؤال باید ثابت كنیم كه آیا دین فطرى است یا نیست؟ یعنى آیا دین در نهاد بشر ریشه‏ دارد یا ندارد؟ ابتدا کلمه «فطرت» را معنی می کنیم. «فطرت» به معنى «خلقت» است و وقتى مى‏ گوییم چیزى ریشه‏ ى فطرى دارد، یعنى در خلقت بشر از روز اول قرار داده شده است. یعنى زمانی كه مى‏ خواستند، بشر را بیافرینند، آن را با آب و گلِ سرشتِ بشر، عجین کردند. امر فطری، امری است که ریشه در خلقت انسان دارد. (برای توضیح این بحث، از کتاب اربعین حضرت امام قدس سره کمک گرفتیم). فطرت یعنی «خلقت». پس فطرى بودن یعنى خلق شده در زمان خلقت انسان. یكى دیگر از معانى فطرت، «پاره كردن» و «دریدن» است. در قرآن در سوره ی انفطار می خوانیم: «إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ = آنگاه كه آسمان ازهم بشكافد». «انفطار= شكافته شدن» و از ریشه «فَطَر» است. در ماه مبارك رمضان، به زمانِ اذان مغرب مى ‏گوییم، «زمان افطار». چرا؟ برای این که ما تا حالا روزه بودیم، اما در هنگام افطار پرده ی امساک و خودداری را پاره کرده و روزه را افطار می کنیم. «مُفطِر» می شویم. «مُفطِر» یعنی پاره کننده. پس اگر بخواهیم بگوییم دین فطرى است یا نه؛ باید ثابت كنیم كه آیا از اول خلقت، در نهاد بشر خلق شده یا خیر؟ خداوند در قرآن كریم دین خود را فطرى معرفی کرده و می فرماید: « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا = پس روى خود را با گرایش تمام به حق، به سوى این دین كن؛ با همان سرشتى كه خدا مردم را بر آن سرشته است» (روم/30). یعنی همه مردم از اول خلقت با دین اسلام سرشته شدند. ممكن است سؤال شود كه دین اسلام از اول وجود نداشته؛ چطور ممکن است که خداوند انسان را بر اصول اساسى دین اسلام، خلق كرده باشد؟ پاسخ این است كه دین چه مسیحیت و چه یهودیت، دین حنیف و و‏ دین اسلام بودند. دین اسلام مرحله‏ تكامل یافته‏ ی دین است. علت این که در قرآن هیچ وقت كلمه‏ ى «ادیان» به کار نرفته و فقط كلمه‏ ى دین به کار رفته همین است. یعنى خداوند همیشه یك دین را براى بشر فرستاده؛ اما در طول زمان، این دین توسط انبیا تكمیل شده است. یك پیامبر آمده قسمتى از احكام را مطابق با شرایط آن زمان درج كرده و کم کم  زمان، افكار و عقل مردم رشد كرده و آمادگى پذیرش احكام دیگرى را پیدا کردند. سپس پیامبر دیگر آمده و احكام را تكمیل كرده است. پس در طول تاریخ، همه‏ ى انبیا آمده ‏اند تا مردم را به یك دین هدایت کردند. اگر ما اختلافى در دین مثل اختلاف در مسیحیت و یهودیت مى‏بینیم، این اختلاف مربوط به احکام شرعیه است و گرنه اصول یکی هستند. یعنی همه ‏ى انبیا آمده ‏اند یك دین كه همان دین اسلام است را ترویج و تبلیغ كنند. مسیحیت واقعى هم اسلام است؛ یهودیت واقعى هم اسلام است؛ دین حضرت ابراهیم هم اسلام است. براى همین اسلام به عنوان دین حضرت ابراهیم معرفى شده است. «مِلَّةَ أَبِیكُمْ إِبْرَاهِیمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ قَبْلُ = آیین پدرتان ابراهیم [نیز چنین بوده است] او بود كه قبلا شما را مسلمان نامید » (حج/78). كلمه‏ ى «اسلام» و «مسلم» را در همه ى دعاهای انبیا داریم. « أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ = تو در دنیا و آخرت مولاى منى. مرا مسلمان بمیران و مرا به شایستگان ملحق فرما». (یوسف/101). حضرت یوسف نبى اللَّه از انبیا بنى اسرائیل است، اما مى‏ گوید خدایا! مرا مسلمان بمیران. حضرت ابراهیم (علیه السلام) دعا می کنند: « رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَیْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّیَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً = پروردگارا ما را تسلیم [فرمان] خود قرار ده و از نسل ما امتى فرمانبردار خود [پدید آر]» (بقره/128) و همچنین می فرمایند:«وَ وَصَّى بِهَا إِبْرَاهِیمُ بَنِیهِ وَیَعْقُوبُ یَا بَنِیَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّینَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ = و ابراهیم و یعقوب پسران خود را به همان [آیین] سفارش كردند [و هر دو در وصیتشان چنین گفتند] اى پسران من خداوند براى شما این دین را برگزید پس البته نباید جز مسلمان بمیرید» (بقره/132). در دعایی دیگر حضرت ابراهیم می فرمایند: «لَا شَرِیكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ = [كه] او را شریكى نیست و بر این [كار] دستور یافته‏ ام و من نخستین مسلمانم» (انعام/163). انبیا همه دعا می کردند که مسلمان باشند و مسلمان بمیرند و آنها از اولین مسلمانان بودند. پس اسلام و مسلمانى چیزى نیست كه مربوط به رسول خدا (صلى الله علیه وآله) باشد؛ بلكه مال همه انبیا بوده و همه‏ى آنها دین اسلام را ترویج مى‏ كردند و تعلیم مى ‏دانند. قرآن در فطری بودن دین اسلام مى ‏فرماید:« فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ = پس روى خود را با گرایش تمام به حق، به سوى این دین كن با همان سرشتى كه خدا مردم را بر آن سرشته است آفرینش خداى تغییرپذیر نیست این است همان دین پایدار ولى بیشتر مردم نمى‏ دانند»(روم/30).  «رویت را برگردان» یعنی دلت را برگردان به سوى دین حنیف. دین حنیف یعنی دین فطری و پاک. « فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ» یعنی این دین، همان فطرت خدایی است- اینجا «فَطَر» به معنی «خلق» است- که خداوند انسانها را براساس آن خلق کرده است. « لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» هرگز تغییر و تبدیلى در این دین ایجاد نخواهد شد. هرگز از دل مردم بیرون نخواهد رفت. این دین، دین قیم و پایدار است. در آخر آیه، نکته ی ظریفی را خداوند اشاره می فرماید: «وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ= اما اکثر مردم نمی دانند». اكثر مردم متوجه این حقیقت نیستند که همه آنها بر یک دین هستند و یک گرایش دارند. معصومین (‏علیهم السلام) موضوع فطرت را شرح داده اند. امام صادق‏ (علیه السلام) در كتاب شریف كافى در مورد توحید مى‏ فرماید: فطرت همان «توحید» است. قرآن هم مى‏ فرماید، دین فطرى است. پس فطرت یعنى «دین خدا». وقتی امام صادق‏ (علیه السلام) مى‏ فرماید، فطرت یعنى توحید؛ علتش این است که در رأس همه ‏ى احكام الهى و تبلیغِ انبیا اصل توحید قرار دارد. بنابراین، امام على‏(علیه السلام) فطرت را که همان دین است به اشرف اجزاء خودش تعریف كرده است. نه این كه فطرت فقط توحید است؛ بلكه فطرت همه‏ ى احكام دینى را دربر مى‏ گیرد. یعنى بشر روحاً طالب همه‏ ى احكام حقه است و عقاید حقه را مى‏ خواهد و نسبت به آنها در باطن خودش اعتقاد دارد. براى همین حضرت مى ‏فرمایند:« كُلُّ مَولُودٍ یُولَدُ علَی الفِطرة و ابَواهُ یُهَوِّدَانَهُ و یُنَصِّرانَهُ و یُمَجِّسَانَهُ = هر نوزادی با فطرت خدایی به دنیا می‌آید، ولی پدر و مادر هستند كه او را به كیش یهودیت، نصرانیت و مجوسیت می‌كشانند.» (محمّدبن یعقوب كلینى، اصول كافى، 1413، ج 2، ص 16) تعلیم و تربیت نادرست، فطرت انسانی را مكدّر می‌سازد و جلوی رشد و ترقّی آن را می‌گیرد. منظور از فطرت اینجا دین اسلام است. یک امر فطری چه شرایطی دارد؟ 1) در همه انسانها مشترک است. از مهمترین شرایط یک امر فطرى این است که باید در همه ی انسانها مشترک باشد؛ چون خلقت آدم بر اساس فطرت است. 2) قابل اختلاف نباشد. 3) در طول زمان وجود داشته باشد. برای همین است که مى‏ فرماید: «فطر الناس علیها». نمى‏ گوید «فطر المؤمنین» یا «فطر المسلمین»، بلکه می فرماید:«ناس». یعنی مردم. مردم یعنی اعم از مسلمان، مسیحى، مؤمن، غیر مؤمن، كافر. یعنی این دینى است كه من همه‏ ى مردم را بدون استثنا بر اساس آن خلق كرده ام؛ اگر بگردید، ریشه آن را در دل همه مردم پیدا خواهید کرد. « لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» این خمیرمایه ی فطرت بوده و قابل تبدیل هم نیست. اگر سؤال شود: پس چرا کمونیست ها با ما اختلاف دارند؟ چرا مسیحیان با ما اختلاف دارند؟ چرا ما این را در درون خودمان نمی بینیم؟ خداوند در جواب می فرماید: «وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ». چون اكثر مردم توجه ندارند، باید متوجه شان كنیم. وقتی که کمی بررسى مى‏ كنیم و افراد را متوجه می کنیم، می بینیم که همه افراد این فطرت را در درون خودشان دارند.   مردم به طور فطری عشق به کمالات دارند مهمترین و اولین اصل، وجود مبدأ متعال، یعنی وجود خداوند تبارك و تعالى است. انسان‏ها همه بدون استثناء عاشق او هستند. مسئله بعدی «توحید» است. یعنی اولا ما یك مبدأ را به عنوان معشوق حقیقىِ همه ‏ى انسانها قبول داریم. ثانیاً آن مبدأ در درون ما هست و آن را یگانه می دانیم. یعنى هم آن مبدأ را قبول داریم و هم آن مبدأ را واحد و یگانه مى‏ دانیم. برای اثبات این اصل‏، از اصل «عشق فطرىِ» همه ‏ى مردم به كمالات استفاده می کنیم. اصل عشق فطری به این معناست که همه ‏ى مردم فطرتاً عشق به كمال دارند. اما اختلافى كه مردم دارند، این است که هر كس به دنبال مصادیق مختلف کمال است. پس اصل اول این است كه همه‏ ى مردم عشق به كمال دارند و مطلب دوم این است كه مصادیق كمال در افراد، مختلف است. مثلاً آنهایى كه اهل دنیا هستند و توجه به آخرت ندارند، «داشتن ثروت» را کمال مى‏ دانند؛ «مقام» را كمال می دانند. عاشقانه هم به دنبال ثروت و مقام می روند. هر مقدار هم كه ثروت به دست مى‏ آورند، باز ثروت بالاترى را مى‏ خواهند و حتى اگر دنبال چیزى غیر از ثروت مى‏ گردند، براى این است كه یك روزى این چیزها منجر به ثروتمند شدن آنها شود. مثلاً مى‏ رود به دانشگاه و درس می خواند كه مهندس شود؛ پولدار شود؛ یا پزشك شود كه بعداً بتواند با رشته‏ ى پزشكى كاسبى كند. اگر به دنبال علوم و صنایع هم مى ‏رود، به عشق ثروت می رود. یعنی از طریق ثروت می خواهند به مقام بالاتر برسند. بعضی ها به عشق مقام و پست بالاتر، خواهان ثروت هستند. یعنی اینها مقام را به خاطر رسیدن به ثروت می خواهند. بعضى‏ ها هم دنبال علوم هستند، بسته به ذوق و سلیقه‏ ى خودشان علوم مختلف را مى ‏خواهند. در كسب علوم هم توقف نمى‏ كنند. به هر حال، همه خواهان اینها هستند و هیچ محدودیتى هم ندارند. سیر تمناى انسان در خصوص علوم در طول تاریخ متوقف نمانده، به این دلیل که بشر كمال را در علم، ریاضیات، نجوم، ثروت و مقام مى ‏داند. بعضی ها کمال را در بهشت و بالاتر از بهشت می بینند. پس مشخص شد كه همه‏ ى انسانها خواهان كمال هستند و آن را  در عالیترین درجه مى‏ خواهند. در واقع این چیزهایى كه مردم معشوق خود مى‏ دانند و به دنبالش مى گردند، معشوق واقعى نیست. زیرا این چیزى نیست كه مردم با آن به آرامش برسند. انسان فقط با مبدأ متعال به آرامش می رسد. اما خیلی ها اعتقاد به این ندارند و اصلا معتقد به غیب و ماوراء نیستند. انسان را «ماده» می دانند و معتقدند، بعد از مرگ، انسان نابود می شود. اما «توحید» یک مسئله فطری است که در رفتار شان طور دیگری بروز می کند. مثلاً بنیادهاى خیریه كه در كشورهاى دیگر وجود دارد، این گونه هستند. مثلا در كمونیست‏ ترین كشورها كه در شوروى سایق وجود داشت، برای سرباز گمنام آرامگاه داشتند و هنوز به آنجا رفته و ادای احترام می کنند و گل یا پول بر سر قبرشان می گذارند. برای رهبران شان میادین می سازند و برای یادبود رهبران شان از آنها تندیس می سازند. همه این رفتارها و شبیه اینها حاکی از یک فطرت جاوید و ماندگار است. برداشت مهمى كه براى زندگى ما خیلى اهمیت دارد، این است كه اگر واقعاً دل ما عاشق خداست، بى‏ جهت خودمان را صرف جاى دیگر نكنیم. آنهایى كه در طول تاریخ، عمرشان را صرف چیزهای دیگر كردند، تشنه از دنیا رفتند. زیرا درنیافتند که معبودى جز او نیست. كسى جز او دل تو را آرام نمى‏ كند و این حقیقت را پیامبر در آغاز دعوت شان با این  پیام فطرى «قولوا: لا إلهَ إلاَّ اللّه ُ تُفلِحوا = بگویید: «لا إله إلا الله» تا رستگار شوید» بیان فرمودند.   دین که نشأت گرفته از فطرت است، یک مسئله فطری است و تأمین کننده ی سعادت انسان می باشد.