خداوند نسبت به بنده اش مهربان است. تا آخرین مرحله به انسان فرصت جبران خطاهایش را می دهد. اما این که چرا خداوند در مقابل ظلم ظالمان سکوت می کند، سؤالی است که در این جلسه به آن پاسخ داده می شود.   ظلم به سه صورت مطرح است: صورت اول) ممکن است انسان دچار گناه، انحراف یا ظلم هایی شود و هر آن احتمال دهد که خداوند تبارک و تعالی بلایی به سر او می آورد. چون ظلم تبعات دارد، کسی که ظلم می کند، باید منتظر عواقبش باشد که هر لحظه دامنش را بگیرد. صورت دوم) گاهی انسان مورد ظلم واقع می شود و از خداوند انتقام می خواهد و منتظر آن می ماند. صورت سوم) افرادی هستند که دشمن یا منکر خداوند هستند و با بی اعتقادی به خدا و آخرت و انتقام الهی ظلم می کنند و ظلم های فاحشی را هم انجام می دهند. این گونه ظلم ها، ظلم هایی هستند که در دنیا نمی شود جزایشان را داد. یعنی دنیا برای انتقام آنها کافی نیست. عمر دنیا در مقایسه با نظام آخرتی و ابدی انسان که جاودانه است، هیچ است. یعنی زمان بسیار کوتاهی است. مثل کسی که هزاران نفر را می کشد، اما فقط یک بار اعدامش می کنند. پس دنیا ظرفیت جوابگوئی هزاران جانی که گرفته شده اند را ندارد. عذاب دنیا نمی تواند او را مجازت کند. بلکه فضای عادلانه و قوی تری نیاز دارد تا جزای گناهانش را ببیند. باید به این سوال پاسخ دهیم که علت سکوت خداوند در مقابل ظلم ظالمان چیست و چرا بخش مهمی از مجازاتها را به دنیای دیگر محول کرده است؟ این مساله دو دلیل عمده دارد: دلیل اول) گاهی خداوند از روی رحمتی که دارد مهلت می دهد تا شخص به خودش بیاید و دست از ظلم و گناه بردارد و بتواند در همین دنیا گذشته اش را جبران کند. مثل کسانی که تا ظهر و عصر عاشورا با امام حسین (علیه السلام) جنگیدند. به گونه ای  که حضرت هیچ یاری نداشته و تنهای تنها بود. وقتی که برای اتمام حجت گفتند «هل من ناصر ینصرنی»، بعضی افراد توبه کردند و به لشکر حضرت پیوستند. بنابراین، این لطف خدا نسبت به بندگانش است که فرصت می دهد تا شخص بتواند گذشته خود را جبران کند. دلیل دوم) گاهی لطف خدا نیست، بلکه مکر الهی است. شخص گمان می کند که انتقامی در کار نیست، ولی ناگهان گرفتار عذاب الهی می شود. خداوند می فرماید: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ[1]= به زودی آنها را به عذاب و هلاکت می‌افکنیم از جایی که فهم آن نکنند». یعنی اجازه می دهیم آهسته آهسته ظلم کنند تا جهنم شان طولانی تر و عمیق تر شود. دنیا اساساً دار اختیار است. خداوند اراده کرده که هرکسی در دنیا اختیار داشته باشد. همچنین دنیا محدودتر از آن است که جزای بسیاری از کارهای انسان باشد. همچنین کوچک تر از آن است که بخواهد جزای افراد بد را بدهد. بنابراین، دیر نمی شود. چون ما استمرار داریم؛ از دنیا تا بی نهایت. بنابراین، جزا دادن، فوت نمی شود. این ما هستیم که عجله می کنیم. فردی که هزاران نفر را به قتل رسانده، چه مجازاتی در این دنیا می تواند برایش مناسب باشد؟ پس در دنیا نمی توان جزای بسیاری از کارهای خوب یا بد انسان ها را داد. یک نظام جاودانه و ابدی نیاز است. قرآن هم می فرماید: «وَلَا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِینٌ[2]= و البته نباید كسانى كه كافر شده‏ اند تصور كنند این كه به ایشان مهلت مى‏ دهیم، براى آنان نیكوست. ما فقط به ایشان مهلت مى‏ دهیم تا بر گناه [خود] بیفزایند و [آنگاه] عذابى خفت ‏آور خواهند داشت». سیاست مهلت الهی دارای دو وجه است: اول این  که به ظالم فرصت می دهد که توبه کند و دوم این که اگر توبه نکرد، مهلت دادن به ستمگران با «استدراج» توام می شود. یعنی خداوند در ضمن این که مهلت می دهد، زمینه های هلاک را به تدریج و مرحله به مرحله فراهم می کند تا گناهانشان زیاد شود و به عذاب خوار کننده ای گرفتار شوند. عذاب ها گونه های مختلفی دارند: گاهی عذاب ها فقط دردناک هستند؛ گاهی علاوه بر دردناک بودن، خوارکننده هم هستند. یعنی کسی که عذاب می کشد، تحقیر هم می شود و این ذلت و خواری به همراه دارد. خدا در کمین ظالمان است امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرمایند: «وَ لَئِنْ أَمْهَلَ الظَّالِمَ فَلَنْ یَفُوتَ أَخْذُهُ وَ هُوَ لَهُ بِالْمِرْصَادِ عَلَى مَجَازِ طَرِیقِهِ وَ بِمَوْضِعِ الشَّجَا مِنْ مَسَاغِ رِیقِهِ= اگر خداوند، ظالم و ستمگر را مهلت دهد، چنان نیست كه فرصت مجازات او از دستش برود. او در كمین گاه، بر سر راه ستمگر است و گلوى وى را در دست دارد و هر زمان بخواهد مى‌فشارد، آن گونه كه نتواند آب دهانش را فرو ببرد». شایع ترین مصادیق ظلم، ظلم در خانواده است: مردی که در حق همسرش ظلم می کند، زنی که در حق همسرش ظلم می کند، والدینی که در حق بچه ها ظلم می کنند، یا بچه ها در حق پدر و مادر ظلم می کنند، پادشاهان و حکام و سلاطینی که در حق مردم  ظلم می کنند، هیچ کدام از این ها از ان ظلمها نادیده گرفته نمی شود. امیرالمومنین علی علیه السلام فرمودند: خداوند برای هر چیزی مدت و اجلی قرار داده است: «لِکُلِّ شَیْ ءٍ مُدَّهً وَ أَجَلاً= هر چیزى وقتی مشخص و سر آمدى معین دارد». وقتی که اجل ظلم رسید، خداوند انتقام می گیرد. نبی اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: «إِنَّ اللَّهَ یُمْهِلُ الظّالمَ حَتّى‌ یَقُولُ قَدْ أهْمَلَنی ثُمَّ یَأْخُذُهُ أَخْذَةً رابِیَةً= خداوند به ستمگر چنان مهلت مى دهد كه مى گوید خدا مرا وا گذاشته است. سپس او را سخت كیفر مى دهد». یعنی ظالم اصلا گمانش را نمی کند که خداوند از او به سختی انتقام  بگیرد. قرآن می گوید: فرشته های دنیایی با «یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ= به صورت و پشت آنها می زنند» و فرشتگان برزخ و ملکوت با سیلی از آنها استقبال می کنند، این تازه شروع داستان است.  در آنجا به ذره ذره از اعمالشان رسیدگی می شود و خداوند همه را حساب می کند. [1] . سوره اعراف/آیه 182. [2] . سوره آل عمران/ آیه 178.

در روایات امر شده که انسان خود را برای خلوتِ با حق تعالی فارغ کند؛ زیرا کسی که یک شرایط معنوی خوب و لذت بخش دارد، به دلیل این که فطرتش با معشوقِ حقیقی اش ارضاء شده، آرام است و به راحتی تحریک نمی شود. حسود نه لذت و راحتی دارد و نه سیادت و سروری. هم زود خشم می گیرد و هم دیر کینه از دلش بیرون می رود. خشم حسود در واقع اعتراض به حکمت الهی است و نوعی کفر و شرک خفی به شمار می رود. حسود بی ظرفیت و بسیار آسیب زننده است. از راه هایی که به ما کمک می کند تا کمتر مورد حسادت حسود قرار بگیریم، یکی محبّت حقیقی به اوست و دیگری پنهان کردن چیزهایی که حسادت او را بر می انگیزد. یعنی کارهای مهم و برجسته ی ما نباید برای او نِمود داشته باشد. انسان دو جنبه دارد: جنبه ی طبیعی که همان بدن یا بعد حیوانی اوست و جنبه ی الهی، یعنی همان روحی که از خدا در انسان دمیده شده و یک امر بینهایت است. این روح وقتی به نطفه تعلق می گیرد، یک شباهت به حق تعالی پیدا کرده و جنبه ی فطری را در انسان ایجاد می کند. انبیاء آمده اند تا انسانها را پرورش دهند تا بتوانند جنبه ی الهی را بر جنبه ی حیوانی خودشان حاکم کنند. یعنی از جنبه ی حیوانی خود، به نفع جنبه ی الهی شان بهره بگیرند تا خوشبخت شوند. یعنی از غضب، شهوت، خوردن و خوابیدن، ازدواج، دوستی ها و تفریحایشان استفاده کنند تا به کمال برسند. قبلاً گفته بودیم که انسان 5 ازدواج دارد و هر ازدواج مربوط به یکی از شئونات او می شود. ازدواج بدن و تن، ازدواج خیال، ازدواج قوه ی واهمه، ازدواج قوه عاقله و ازدواج فوق عقل. ازدواج فوق عقل، ازدواج با خداست و بالاترین مرتبه ی نفس می باشد. اگر این ازدواج درست صورت بگیرد، یعنی انسان با زوج خودش که خداست رفیق شود، دیگر هیچ خلأ و مشکلی نخواهد داشت. درغیر این صورت، در بقیه ی ازدواجها نیز ناموفق خواهد بود. چون «تناسب»، شرط آرامش و استمرار رابطه است. وقتی تناسب نبود همه چیز به هم می ریزد. یعنی هرچقدر هم همسران قوه های عاقله، واهمه، خیال و بدنمان خوب باشند، باز هم افسرده و غمگینیم و احساس خوشبختی نمی کنیم. طوری می شود که مشکلمان با هیچ مشاور، روانپزشک، قرص، موسیقی و کلاس یوگا و چیز دیگری حل نمی شود. نفس ما یک زوج بیشتر ندارد و آن خداست. انسان، زمانی از بیماری حسادت و انواع بیماری ها بر کنار است که بخش فوق عقل وجودش اشباع شود؛ در این صورت، بدون این که محتاج کسی شود، قوی و قدرتمند است. انسان اگر می خواهد از زندگی، همسر، اطرافیان وهمه کس خود لذت ببرد و رابطه اش با آنها خوب باشد، باید حتماَ با زوج اصلیش سرمست و شاد باشد. امام صادق علیه السلام می فرمایند[1]: " کسی که ایمانش بیشتر است، همسر طبیعی اش را هم بیشتر دوست دارد " .  مسلماً زن و شوهری که از نظر ایمانی قوی ترند، علاقه ی بینشان شدیدتر است. پدری که از نظر ایمانی بالاتر است، بچه اش را خیلی بیشتر دوست دارد و همینطور خواهر و برادری که مؤمن تر هستند، روابط عاطفی قوی تری دارند. نفس ما بینهایت طلب است[2]، اگر بینهایت واقعی (خداوند) را به او ندهیم، ناگزیر در محدودها به دنبالش می گردد و چون به آن نمی رسد، دچار خلاء می شود. برای همین است که دائماً هوس داریم و از نداشتن چیزهای مختلف احساس کوچکی و تنگی می کنیم. حسادت، همیشه به خاطر نداشته هایمان نیست. گاهی خودمان از یک نعمتی برخورداریم، اما با دیدن نوعی دیگر از همان نعمت در دیگری، بازهم احساس کمبود می کنیم. به عنوان مثال: یک ماشین خریدم. اما از این که دیگری ماشین دیگری خریده، به او حسادت می کنم. یا یک همسر خوب دارم، ولی از این که یک نفر دیگر یک همسر خوب گیرش آمده، به او حسادت می کنم. وقتی انسان تماماً خود را در کنار معشوقش (خداوند تبارک و تعالی) می بیند، اساساً بی نیاز شده و خلائی ندارد که بخواهد به خاطر آن با دیگران درگیر شود. چنین کسی مطلقاً بیماری زود رنجی، عصبانیت، سوء ظن، حسادت، تکبر و عجب به سراغش نمی آید. چون بینهایت را با خودش دارد. اگر کسی به او اهانتی کند یا حرف نیشداری بزند، اساساً روی او تاثیری نمی گذارد. به خاطر این که شخصیتاً آدم بزرگی است. این آدم های بی ظرفیت و کوچک هستند که با کوچکترین چیزی، زود به آن ها بر می خورد و دچار تنش می شوند و احساس کوچکی و حقارت می کنند؛ یا با دیدن یک مصیبت، حس می کنند دنیا به آخر رسیده است. پس اگر آن بخش بینهایت طلب نفسمان را با جفت خودش یعنی بینهایت حقیقی پیوند دادیم، دائما آرام هستیم و بخش های پایین تر وجودمان قانع هستند و چیزی از ما نمی خواهند. مادرمان فاطمه زهرا (سلام الله علیها) این طوری بودند که خیلی راحت توانستند در شب عروسی لباس عروسی شان را ببخشند و لذت هم ببرند. در مقابل، افرادی هم هستند که بر سر نوع لباس عروسی شان با پسری که خیلی به او علاقه مندند، دعوایشان می شود و کارشان به بحث و جدایی می کشد. علت اساسی دعواها، درگیری ها و گرفتاری های ما این است که با متاع محدود دنیا می خواهیم بینهایت طلبی مان را ارضاء کنیم. وقتی ارضاء نمی شود، آن وقت گرفتار می شویم و دعوایمان می شود. مثل دعوایی که کفتارها بر سر یک تکه گوشت مانده با هم دارند. گاهی بر سر خوردن یک ظرف آب دعواست. اما در جایی که دریایی از آب وجود دارد، هر کس هرچقدرهم که بخورد، دیگر مشکلی پیش نمی آید. ما بر سر نامحدود با هم دعوا نداریم؛ برای همین طلاق هایی که به خاطر ارزش های انسانی و حقیقی باشد، خیلی کم است .یعنی غالب طلاق ها به خاطر دنیاست. چون زن و مرد، هیچ کدام با زوج حقیقی خود، به آرامش نرسیده اند، به مشکل بر می خورند. علت این که شخص حسود، حسرت هایش زیاد است و این بیماری خوب نمی شود، این است که با بینهایت خودش ازدواج نکرده است. آن وقت می خواهد از طریق زوج های محدود پایین، بینهایت طلبیش را ارضاء کند. بعد از آن که می بیند بینهایت طلبی با زوج های پایین نمی خواند، افسردگی می گیرد. مثل این است که به شخص تشنه، به جای نوشیدنی انواع غذاها داده شود. تشنگی اش ارضاء نمی شود. چون همسر مناسب معده اش به او داده نشده است. اما اگر یک لیوان آب به او بدهند، آن وقت همه ی آن غذاها برایش لذت بخش می شود. علت این که انسان از همه کس و همه چیز خسته و دلزده می شود، این است که معشوق اصلی را به خودش نداده است. در نتیجه رابطه اش با هیچ چیز خوب نیست.  امیرالمؤمنین در این باره می فرمایند[3]: " مَن أَصلَحَ فیما بَینَهُ وَبَینَ اللهِ أَصلَحَ اللهُ فیما بَینهُ و بَینَ النّاس= هر کس رابطه ی بین خودش را با خدا اصلاح کند، خداوند رابطه ی او را با مردم اصلاح خواهد نمود. پس به راحتی می تواند دیگران را با هر عیب و نقصی بپذیرد و دوست داشته باشد و از همه چیز لذت ببرد. گاهی انسان از یک نان و دوغ، همان لذتی را می برد که بعضی ها از بهترین غذاها می برند. تجملات ما را از بودن با معشوقمان غافل می کند، این «سادگی و ساده زیستی است که فراغت با محبوب بودن را به ما می دهد. حضرت سلیمان فرمودند: من هر دو زندگی (زندگی اشرافی و ساده زیستی) را امتحان کردم، اما شیرینی را در سادگی دیدم. امام علی علیه السلام می فرمایند[4]: « ذِکرُاللهِ مَطرَدَةٌ لِلشَّیطانِ = یاد خدا، طرد کننده هر شیطانی است». کسی که یک شرایط معنوی خوب و لذت بخشی دارد، خیلی نیازها را ندارد؛ آرام است و به راحتی تحریک نمی شود؛ چون فطرتش که حقیقت وجود اوست، با معشوق خودش ارضاء شده و با وجود آن، به چیز دیگری نیاز ندارد. اما اگر کسی نتواند فطرتش را با معشوق خودش اشباع کند، دائماً دچار خلآء و کمبود است و از این بایت رنج می برد. به دلیل این که یک بار با حقیقت خودش روبه رو نشده و با خدای خود خلوت نکرده است. هستند افرادی که خلأهای وحشتناکی در زندگی داشتند، اما این خلأ ها با اشباع شدن فطرتشان، از طریق ریاضت و خلوت با خدا، از بین رفته. برای نمونه می توان به داستان واقعی جوان کارگر و گوهرشاد خاتون اشاره کرد. مرحومه گوهرشاد هم از نظر معنوی صاحب کمالات بودند و هم از نظر زیبایی ظاهری. ایشان زنی با حجاب و مذهبی بودند و همیشه نقاب به صورت داشتند. قرار بود به دستورشان در کنار حرم امام رضا علیه السلام مسجدی بنا شود. گوهرشاد هر روز برای سرکشی از کارگران به مسجد می رفت. روزى طبق معمول براى سرکشى کارها به محل مسجد رفته بود، در اثر باد، مقنعه و حجاب او کمى کنار رفت و یک کارگر جوان چهره او را دید . جوان بیچاره دل از کف داد و عشق گوهرشاد صبر و طاقت از او ربود، تا آنجا که  بیمار شد و بیمارى او را به مرگ نزدیک کرد. چند روزی بود که به سر کار نمی رفت، گوهر شاد حال او را جویا شد. به او خبر دادند جوان بیمار شده لذا به عیادت او رفت. چند روز گذشت و روز به روز، حال جوان بدتر می شد. مادرش که احتمال از دست رفتن فرزند را جدى دید، تصمیم گرفت جریان را به گوش ملکه گوهرشاد برساند؛ و گفت اگر جان خودم را هم از دست بدهم مهم نیست. او موضوع را به گوهرشاد گفت و منتظر عکس العمل گوهرشاد بود. ملکه بعد از شنیدن این حرف با خوشرویى گفت: این که مهم نیست، چرا زودتر به من نگفتید تا از ناراحتىِ یک بنده خدا جلوگیرى کنیم؟ و به مادرش گفت، برو به پسرت بگو من براى ازدواج با تو آماده هستم . ولى قبل از آن، باید دو کار صورت بگیرد. یکى این که مهر من ۴۰  روز اعتکاف تو است در این مسجد تازه ساز. اگر قبول دارى به مسجد برو و تا ۴۰ روز فقط نماز و عبادت خدا را به جاى آور. شرط دیگر این است که بعد از آماده شدن تو، من باید از شوهرم طلاق بگیرم؛ حال اگر تو شرط را مى پذیرى کار خود را شروع کن. جوان عاشق وقتى پیغام گوهر شاد را شنید از این مژده درمان شد و گفت ۴۰ روز که چیزى نیست، اگر ۴۰  سال هم بگویی، حاضرم. جوان رفت و مشغول نماز در مسجد شد، به امید این که پاداش نماز هایش ازدواج و وصال همسری زیبا به نام گوهرشاد باشد. روز چهلم گوهر شاد قاصدى فرستاد که از حال جوان خبر بگیرد تا اگر آماده است، او هم آماده طلاق باشد. قاصد، به جوان گفت: " فردا ۴۰ روز تو تمام مى شود و ملکه منتظر است تا اگر تو آماده هستى او هم شرط خود را انجام دهد ". جوانِ عاشق که ابتدا با عشق گوهرشاد به نماز پرداخته و حالا پس از ۴۰ روز حلاوت نماز کام او را شیرین کرده بود، جواب داد: " به گوهر شاد خانم بگویید اولاً، از شما ممنونم و دوم این که، من دیگر نیازى به ازدواج با شما ندارم. قاصد گفت: " منظورت چیست؟ مگر تو عاشق گوهرشاد نبودى ؟ جوان گفت: " آنوقت که عشق گوهرشاد من را بیمار و بى تاب کرده بود، هنوز با معشوق حقیقى آشنا نشده بودم، ولى اکنون دلم به عشق خدا مى طپد و جز او معشوقى نمى خواهم، من با خدا مانوس شده ام و فقط با او آرام می گیرم. اما از گوهر شاد هم ممنون هستم که مرا با خداوند آشنا کرد و او باعت شد تا معشوق حقیقى را پیدا کنم.  آن جوان شد اولین پیش نماز مسجد گوهر شاد و کم کم مطالعات و درسش را ادامه داد و شد یک فقیه کامل و او کسی نیست جز آیت اله شیخ محمد صادق همدانی. آدم، وقتی که با خدا رفیق می شود، می فهمد اگر هم عاشق کسی یا چیزی است، به خاطر این است که آن چیز یا کس، رنگ و بوی خدا دارد و گرنه هیچ چیز مستقلاً نمی تواند آدم را اشباع کند. اگر انسان فطرتش را با حق تعالی رفیق کند و به خلوت با او انس بگیرد، واقعاً قدرتمند می شود؛ یکی از دستورالعمل هایی که در این زمینه وجود دارد، ۴۰ روز عبادت با حضور قلب است. خواندن ادعیه به صورت فارسی نیز اثر عجیبی روی انسان دارد. در روایات امر شده که انسان باید خود را برای عبادت فارغ کند؛ مشکل این جاست که ما برای لذت های دنیوی به دنبال فراغت و خلوت هستیم که کسی مزاحممان نشود، اما وقتی می خواهیم با خدا برویم، هیچ خلوتی در کار نیست و همه چیز و همه کس مان را در ذهنمان با خود می بریم. اصلاً با خدا روبرو نمی شویم. شاید در تمام عمرمان ده دقیقه به صورت خصوصی و صمیمانه، بدون این که کسی مزاحم ما بشود، با خدا حرف نزده باشیم. بالاخره دو نفر که می خواهند با هم انس بگیرند، باید یک مدت با هم خلوت کنند و حرف بزنند تا از همدیگر لذت ببرند. اصلاً این نماز و دعای سَرسَری که می خوانیم، نماز و دعا نیست. پس چه انتظاری داریم که لذتش را ببریم. خلوت یعنی همه چیز را کنار بگذاریم؛ به همه بگوییم نه، به او بگوییم بله. روبرو شدن با خدا، یعنی روبرو شدن با حقیقت خود؛ وقتی این حقیقت را خوب جلا داده باشیم، خلوت با حق تعالی ساعت ها و روزها برایمان لذت بخش خواهد بود. ولی این کار نمی کنیم و حاضر نیستیم کارهای دیگرمان را برای گذراندن یک دوره ی عبادی، محدود کنیم. گاهی فکر می کنیم اگر ساعت هایی را به عبادت مشغول شویم، وقتمان تلف می شود و از انجام کارهایمان باز می مانیم، در حالی که انجام همه کارها به دست خداست.  خداوند چون دوستمان دارد، گاهی همه درها را به رویمان می بندد تا با او خلوت کنیم، اما باز ما از او فرار می کنیم، وقتی ما از خلوت با حق تعالی لذت نمی بریم، نمی توانیم حسود نباشیم. چون اصلِ روحِ بینهایت طلب را، با جفت خودش ارضاء نکرده ایم. شأن انسانیِ ما همسر می خواهد، وقتی به دلِمان ظلم می کنیم و به معشوق نمی رسانیمش و هر وقت هوسش را می کنیم، سرش را به چیزهای دیگر گرم می کنیم؛ وقتی که خلوت پیش می آید فرار می کنیم؛ آنوقت است که فطرتمان همه چیز را به هم می ریزد. چون آرام نیست. فطرت ما زوج خودش را می خواهد و با هیچ معشوق دیگری آرام نمی شود . وقتی تشنه هستیم با غذا سیراب نمی شویم. امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرمایند[5]: " الحَسُودُ غَضبانُ علی القَدَرِ= حسود از تقدیر خدا غضبناک است. چون خدا هرچه به هر کس قسمت کند، حسود طمع آن را دارد. به دلیل این که روح خود را با زوج  بینهایتش آرام نکرده است. بنابراین، اگر هم به خواسته ی خودش برسد، باز هم در حسرت است. امام صادق علیه السلام می فرمایند: " لَیست لبَخیلٍ راحَةٌ و لا لحَسودٍ لَذَّةٌ "[6]، بخیل را آسایشی نیست و حسود را لذتی. حسود همیشه ناقص العیش است و دائماَ درونش مثل خوره او را می خورد که چرا فلانی دارد و من ندارم. چرا چیزی که من دارم، او هم دارد. این روحیه ی خطرناکی است. در نهایت، هم زندگی خودش را خراب می کند، هم زندگی دیگران را. " لا راحَةَ لحَسودٍ "[7]شخص حسود، هرگز آسایش ندارد. " لا یَطمَعِنَّ الحَسودُ فی راحةِ القَلبِ "[8]، شخص حسود نباید طمعی در آسودگی دل داشته باشد. آسایش و آرامش بر قلب حسود حرام است و راحت قلب ندارد. امیرالمؤمنین می فرمایند[9]: " الحَسودُ سَریعُ الوَثبَةِ بَطیءُ العَطفَةِ = حسود زود خشم می گیرد و کینه از دلش دیر بیرون می رود. شخص حسود، در روابط عاطفی هم شکست خورده است. اگر کسی را بالاتر از خود ببیند، به شدت احساس خردی و حقارت می کند و به هم می ریزد. امام صادق علیه السلام فرمودند[10]: " لیس لحَسودٍ غِنیً = حسود هیچ وقت بی نیاز نمی شود. چون می خواهد بینهایت طلبی اش را در مصادیق محدود ارضاء کند. بعضی ها دائما کفش و لباسشان را عوض می کنند؛ یا زود به زود تغییر دکوراسیون می دهند. اینها می خواهند آرامششان را از طریق این تنوع طلبی ها به دست آورند. اما نمی شود و همیشه فقیر هستند. می بینیم که از خانه ی گلی حضرت زهرا (سلام الله علیها)، با آن همه امکانات محدود، شخصیت های بزرگی چون سید الشهدا، حضرت مجتبی و حضرت زینب (سلام الله علیها) بیرون می آیند. آنها غنی بودند، چون دائماَ با معشوقشان درارتباط بودند. بنابراین، اگر بخواهیم خلاء هایمان از بین برود و مشکلاتمان حل شود و همیشه شاد باشیم، باید با معشوق اصلی پیوند برقرار کنیم. بهره مندی انسان از طبیعت، به مانند آب شور دریاست. هر چه بیشتر بهرمند می شود، تشنگی اش هم بیشتر می شود و بیشتر احساس فقر و نیاز می کند. امام علی علیه السلام می فرماید[11]: " بِئسَ الرَّفیقُ الحَسودُ = بد رفیقی است حسود. از آدم بی ظرفیت و حسود دوری کنید، چون حتما به شما آسیب می زند؛ رفتارش منجر به غیبت کردن و بدگویی و در آخر به کینه، دشمنی، کارشکنی و اقدام عملی می انجامد. پس باید رابطه مان با حسود را طوری تنظیم کنیم که در معرض اثر گذاری او نباشیم. خصوصاَ زمانی که مجبوریم با حسود زندگی کنیم. گاهی از طرف نزدیکان خود نظیر همسر، پدر، مادر، دوست، شاگرد و ... مورد حسادت قرار می گیریم. برای این که میزان حسادتِ حسودان به ما کم شود، یا لااقل از حسادتش شری به ما نرسد، راه حل هایی وجود دارد. راه حل اول این است که به او محبت کنیم، وقتی محبت حقیقی بین افراد برقرار می شود، حسادت از بین می رود. برای مثال اگر عروس به مادر شوهرِخود محبت کند و به او احترام بگذارد و از او مشورت بگیرد، مطمئناً رابطه ی مادر شوهر با او بهتر می شود و خیلی از مسائل آزار دهنده پیش نمی آید. راه حل دوم، پیامبر خدا صلی الله علیه وآله می فرمایند[12]: " استَعینو علی قَضاءِ حَوائجِکُم بالکِتمانِ، فإنَّ کُلَّ ذی نِعمَةٍ مَحسودٌ= برای رسیدن به آرزوها و رفع حوائج تان از پنهانکاری کمک بگیرید، زیرا هر صاحب نعمتی، مورد حسد واقع می شود. بنابراین، سعی کنیم نقشه هایمان را لو ندهیم. چون فتنه و دو بهم زنی زیاد می شود. مثلا اگر قرار است یک ماشین بخریم، از همین الان این هدف را آشکار نکنیم. زیرا حسود زیاد هست. اینقدر سوسه می آیند تا کار خراب شود. افراد حسود برای ضربه زدن به کسی که مورد حسدشان است، سعی در افشای اسرار او دارند؛ تا از این طریق، در افکار عمومی بی اعتبار شود یا منافع اش به خطر بیفتد. از دارایی هایمان به کسی چیزی نگوییم. بعضی ها واقعاً ندارند و دلشان می سوزد و به هم می ریزند. این نوعی مرض و کمبود است که انسان با دارایی هایش، خودش را به دیگران نشان بدهد. قبلا بیان کردیم که فاش کردن اسرار، از خصوصیات جاهل است. " کفی بالمرء جَهلاَ ان یتکلم بکل ما یعلم = برای نفهمی یک ادم، همین بس که هر چه در دلش هست بیرون بریزد. بنابراین، ایرادی ندارد اگریک موقع برای اصلاحِ ذاتِ بین، خلاف گفته شود؛ چون جلوی فتنه را می گیرد. در قرآن کریم میخوانیم که[13]: " وَالفِتنَةُ اَشَدُّ مِنَ القَتلِ = فتنه از قتل هم بدتر است. و راه حل سوم این است که، در مقابل شخص حسود، نباید خیلی نمود داشته باشیم. گاهی باید عمداً یک مقدار نق هم بزنیم و از نداری و گرفتاریمان  بگوییم، آنوقت است که به جای حسادت، دلش هم برایمان می سوزد، چون حسود ظرفیت ندارد و اگر همه چیز را بگوییم خطرناک است. اما برای کسی که ظرفیت دارد، نعمتهای خود را بیان کنید، " وَأَمَّا بِنِعمَةَ رَبِّکَ فَحَدِّث "[14]،= و نعمات پروردگارت را با رفتار یا گفتارت بازگو کن و آنها را پنهان نکن، چون این عمل شکر نعمت است. برای مثال، اگر سالم هستیم، نگوییم بیچاره و مریضیم. اگر وضع مالی خوبی داریم، نگوییم بدبختیم و نداریم. این گناه است و خدا مبتلایمان می کند. [1] - مکارم الاخلاق، ترجمه میرباقری ج1 ص376 [2] - در مباحث قبلی بحث کردیم که از نظر ریاضی و عقلی،یک بینهایت داریم. [3] . بحارالأنوار،ج 71 ص366 ح12 [4] . همان، حرف ذال،شماره4 [5] . همان و غررالحکم،ح6837 [6] . همان و الخصال،ج1 ص271 ح10 [7] . همان،ص252 و بحارالانوار،ج73 ص252 [8] . همان و بحار الانوار، ج70 ص252/میزان الحکمه ص425 [9] . همان، ص257 و میزان الحکمه ج2 ص230 [10] . [11] . غرر الحکم،ح 6607 [12] . شرح نهج البلاغه، ج1 ص316 [13]. سوره بقره/ آیه 191. [14] . سوره ضحی/آیه11.

«سلام»، یکی از اسماء الهی است و از نام های الهی که خداوند انسان ها را به بهشت جاودان خودش دعوت می کند، «دارالسلام» است. چنانکه قرآن کریم می فرماید: «وَاللَّهُ یَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ[1]= خداوند همه بندگانش را به خانه ی سلامت دعوت می کند». برای این که بفهمیم خداوند ما را به «دار السلام=خانه ی سلامتی» دعوت می کند، به چه معناست و چه تناسبی میان سلامتی و بهشت وجود دارد، باید به این امور توجه کنیم: «دارالسلام»، مخصوص آدم های سالم است. آدم های مریض هستند که برای درمان شان باید به جهنم بروند. مثل افراد حسود، بدبین، خودشیفته و مغرور. «جهنم موقت» به منزله ی بیمارستان بهشتیان است. یعنی چون روح سالم ندارند، باید برای یک دوره ای وارد جهنم شوند تا روحشان از بیماری های اخلاقی پاک شود و بعد وارد بهشت شوند. نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) در توصیف اهل بهشت و این که علامت آدم های سالم در دنیا چیست و چگونه می توانستند در دنیا خودشان را سالم نگه دارند، می فرمایند: «إذَا كَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ حَشَرَ اللَّهُ الْخَلَائِقَ نَادَى مُنَادٍ لِیَقُمْ أَهْلُ الْفَضْلِ فَیَقُومُ فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ فَتَسْتَقْبِلُهُمُ الْمَلَائِكَةُ یُبَشِّرُونَهُمْ بِالْجَنَّةِ وَ یَقُولُونَ مَا فَضْلُكُمْ هَذَا الَّذِی تَدْخُلُونَ بِهِ الْجَنَّةَ قَبْلَ الْحِسَابِ؟ فَیَقُولُونَ كُنَّا نَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَنَا وَ نَصِلُ مَنْ قَطَعَنَا وَ نَحْلُمُ إِذَا جُهِلَ عَلَیْنَا فَیُقَالُ لَهُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِینَ. ثُمَّ یُنَادِی مُنَادٍ لْیُقِمْ أَهْلِ الصَّبْرُ فَیَقُومُ فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ فَتَسْتَقْبِلُهُمُ الْمَلَائِكَةُ یُبَشِّرُونَهُمْ بِالْجَنَّةِ وَ یَقُولُونَ مَا صَبْرُكُمْ هَذَا الَّذِی تَدْخُلُونَ بِهِ الْجَنَّةَ قَبْلَ الْحِسَابِ فَیَقُولُونَ كُنَّا نُصَبِّرُ أَنْفُسَنَا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَ نَصْبِرُ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ فَیُقَالُ لَهُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِینَ. ثُمَّ یُنَادِی مُنَادٍ لِیَقُمْ جِیرَانُ اللَّهِ فِی دَارِ السَّلَامِ فَیَقُومُ فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ فَتَسْتَقْبِلُهُمُ الْمَلَائِكَةُ یُبَشِّرُونَهُمْ بِالْجَنَّةِ وَ یَقُولُونَ مَا فَضْلُكُمْ هَذَا الَّذِی جَاوَرْتُمْ بِهِ اللَّهَ فِی دَارِ السَّلَامِ فَیَقُولُونَ كُنَّا نَتَحَابُّ فِی اللَّهِ وَ نَتَزَاوَرُ فِی اللَّهِ وَ نَتَوَاصَلُ فِی اللَّهِ وَ نَتَبَاذَلُ فِی اللَّهِ؛ فَیُقَالُ لَهُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَأَنْتُمْ جِیرَانُ اللَّهِ فِی دَارِ السَّلَامِ= چون روز رستاخیز شود، خداوند آفریدگان را گِرد مى آورد و یک منادى ندا مى دهد كه: بخشایشگران برخیزند! پس، گروهى از مردم برمى خیزند و فرشتگان به پیشوازشان مى روند و آنان را به بهشت مژده مى دهند. سپس مى پرسند: این بخشایشگرىِ شما چه بوده كه به سبب آن، پیش از حسابرسى، به بهشت مى روید؟ آنها مى گویند: ما اینطور بودیم كه از هر کس كه بر ما ستم مى كرد، گذشت مى كردیم؛ و به هر كس از ما مى بُرید، مى پیوستیم؛ و با هر كس که به ما نادانى روا مى داشت [و گستاخى مى نمود]، بردبارى مى ورزیدیم. آن گاه به آنها گفته مى شود: به بهشت در آیید كه چه نیكوست مزد عمل كنندگان! سپس ندا دهنده اى ندا مى دهد كه اهل شكیبایى برخیزند! پس، گروهى از مردم بر مى خیزند و فرشتگان به پیشوازشان مى روند و آنان را به بهشت مژده مى دهند و مى گویند: این شكیبایى شما، چه بوده كه به سبب آن، پیش از حسابرسى، به بهشت مى روید؟ آنها مى گویند: خویشتن را بر طاعت خدا به صبر وا مى داشتیم و در ترك معاصى خدا، شكیبایى مى ورزیدیم. پس به آنها گفته مى شود: به بهشت در آیید كه چه نیكوست مزد عمل كنندگان! سپس، ندا دهنده اى ندا مى دهد كه همسایگان خدا در سراى سلامت برخیزند! پس، گروهى از مردم بر مى خیزند و فرشتگان به پیشوازشان مى روند و آنها را به بهشت مژده مى دهند و مى گویند: این امتیاز شما چه بوده كه به سبب آن در سراى سلامت، همسایه خدا گشته اید؟ آنها مى گویند: ما یكدیگر را براى خدا دوست مى داشتیم و براى خدا به دیدار یكدیگر مى رفتیم و براى خدا با یكدیگر رابطه داشتیم و براى خدا به یكدیگر بخشش مى نمودیم. پس، به آنها گفته مى شود: به بهشت در آیید كه شما همسایگان خدا در سراى سلامت هستید!‌». این روایت از آن کسانی است که وقتی وارد قیامت می شوند، خداوند به آنها می گوید یک عده نباید در قیامت معطل شوند و حساب کتاب برای آنها نیست. اسمشان را می خوانند و می گویند کسانی که در این گروه ها هستند، به بهشت بروند. « إذَا كَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ حَشَرَ اللَّهُ الْخَلَائِقَ نَادَى مُنَادٍ لِیَقُمْ أَهْلُ الْفَضْلِ فَیَقُومُ فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ فَتَسْتَقْبِلُهُمُ الْمَلَائِكَةُ یُبَشِّرُونَهُمْ بِالْجَنَّةِ وَ یَقُولُونَ مَا فَضْلُكُمْ هَذَا الَّذِی تَدْخُلُونَ بِهِ الْجَنَّةَ قَبْلَ الْحِسَابِ فَیَقُولُونَ كُنَّا نَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَنَا وَ نَصِلُ مَنْ قَطَعَنَا وَ نَحْلُمُ إِذَا جُهِلَ عَلَیْنَا فَیُقَالُ لَهُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِینَ= قیامت که می شود، خداوند همه خلایق را محشور می کند و گرد می آورد و منادی ای صدا می دهد که اهل فضل برپا خیزند. گروهی از مردم بلند می شوند، فرشته ها سریع می آیند به استقبال این ها و بشارت می دهند و می گویند: بهشت بروید. فرشته ها می گویند: شما در دنیا چه می کردید که قبل از این که حساب و کتابی شوید، بهشت می روید؟ در جواب می گویند ما کسانی بودیم که اگر کسی به ما ظلم می کرد، عفوش می کردیم».  این نشان دهنده آن است که چقدر انسان می تواند نزد خدا محبوب و عزیز باشد که وقتی این خصوصیت های الهی را پیدا می کند، خدا معطل نمی کند و می گوید: بفرمایید و به بهشت بروید. دسته اول، کسانی هستند که در برابر ظلمی که به آنها می شود، عفو می کنند. عفو یعنی کینه به دل نداشتن. زمانی انسان بدی یک نفر را تلافی می کند که اول در دلش کینه می گیرد. در روایت داریم که اگر کسی ذره ای کینه در دلش باشد، به بهشت راه پیدا نمی کند.  بنابراین، برای بهشتیان عفو یک صفت واجب است. مثل نماز خواندن و روزه گرفتن. قرآن می فرماید: «و الیعفوا= باید عفو کنید». مثل این که بفرماید باید نماز بخوانید.  پس آدم بهشتی باید کینه و نفرین و تلافی را کنار بگذارد. از عفو، بالاتر صفح است. قرآن می فرماید: «و الیصفحوا=باید صفح کنید». یعنی از اول ندید بگیرید. انگار اصلا اتفاقی نیفتاده است. چون آدم بهشتی یک شخصیت قوی دارد، تکیه بر خداوند دارد و به توحید افعالی معتقد است.  یکی از اسم های خداوند، «عفو» است. اگر خواستید بفهمید که چقدر شبیه خدا هستید، ببینید چقدر با گذشت هستید. خدا از بسیاری از گناهان بندگانش می گذرد. کسی که صفت عفو ندارد، کینه ای و زودرنج است، دارد با خودش جهنم را حمل می کند. چنین کسی، هم آخرت خود را خراب می کند و هم دنیایش را . چون دلش پر از ناراحتی و کینه است. از این رو، اولین کسی که قربانی کینه و حسادت است، خود شخص حسود و کینه ای است.  بدن سالم، بدنی است که عفونت نمی تواند به سراغش بیاید. به سادگی مریض نمی شود. روح سالم نیز همینطور است. روح ناسالم آن است که وقتی کسی مثلا پدر، مادر، همسر، فرزند و ... به او ظلم می کند، اگر کینه به دل بگیرد، در واقع آلودگی با خود جمع می کند. در حالی که انسان اساساً برای این به دنیا آمده که متخلق به اخلاق الهی شود.  یعنی انسان تا می تواند باید به اوضاع دلش برسد و آن را سالم کند. انسان تا به این مقام نرسد، به آرامش نخواهد رسید. بنابراین، اگر شما کینه ای و عقده ای هستید، شبیه خدا نیستید، یعنی آدم سالم و خداگونه، هیچ وقت از رفتارهای زشت دیگران کینه به دل نمی گیرد و زود عفو می کند. انسان اینطور باشد شبیه خدا می شود. بهشتیان در ادامه می گویند: «وَ نَصِلُ مَنْ قَطَعَنَا= کسانی که با ما قهر می کردند، ما با آنها قهر نمی کردیم». یعنی این گونه نبودند که کسی با آنها قهر کند، آنها هم قهر کنند. بعضی ها می گویند شخص با ما قهر کرده، باید چه کنیم؟  پاسخ: شما قهر نکنید، دعوتش کنید، پیام به او بدهید و به او سلام برسانید، اما اگر همه ی این کارها را  هم کردید، و طرف مقابل باز هم نمی خواهد ارتباط برقرار کند، مثلا جواب تلفن شما را نمی دهد، دعوت می کنید نمی آید. در این صورت بر شما مسئولیتی نیست.  «وَ نَحْلُمُ إِذَا جُهِلَ عَلَیْنَا= و با هر كس به ما نادانى روا مى داشت، بردبارى مى ورزیدیم» وقتی کسی در حق ما جهالت به خرج می داد، گستاخی در حق ما می کرد، ما بردبار بودیم. روزی جاهلی به مالک اشتر با آن منزلتش، در خیابان جسارتی به او می کند. شخص نمی دانسته او مالک است. اما مالک به مسجد می رود. شخص وقتی فهمید به چه کسی جسارت کرده، به دنبالش می رود تا عذرخواهی کند. اما مالک به او می گوید: من مسجد آمدم تا نماز بخوانم و برای تو طلب مغفرت کنم. حلم یعنی بردباری و خویشتن داری در مقابل جهالت ها و رفتارهای بی ادبانه ی افراد. اگر بچه یا همسرت نادانی می کنند، حلم داشته باش، نه این که زود به دل بگیری و قهر کنی. در روایت داریم که اگر کسی حلمی نداشته باشد که با آن، جهلی را برطرف کند، هیچ عملی برایش باقی نمی ماند. 20 سال، 30 سال، 40 سال زحمت می کشد و عبادت می کند، کارهای خوب انجام می دهد. ولی چون حلم ندارد، همه زحماتش را به هدر می دهد. اگر این خصوصیات باشد، دیگر در اجتماع طلاق نداریم، این همه دادگاه نداریم. اگرحلم نداشته باشید، زود قطع ارتباط می کنید و زود کارتان به طلاق می کشد. اهل حلم کسانی هستند که فرشته ها به آنها می گویند: بفرمایید بهشت که پاداش خوبی برای اهل عمل داریم. این معنی سلامت است و آدم های سالم این گونه وارد بهشت می شوند. بهشت آمیخته با صبر و بردباری است دسته دومی که بدون حساب وارد بهشت می شوند، «آدم های صبور» هستند. فرشتگان به استقبال این ها می روند و مژده می دهند و می گویند: خوش آمدید. سپس از آنها سوال می کنند آن صبری که شما کردید که باعث می شود قبل از حساب وارد بهشت شوید چگونه صبری بود؟  در پاسخ می گویند: «فَیَقُولُونَ كُنَّا نُصَبِّرُ أَنْفُسَنَا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَ نَصْبِرُ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ = خویشتن را بر طاعت خدا به شكیب وا مى داشتیم و در ترك معاصى خدا، شكیبایى مى ورزیدیم» یعنی به نفس شان باج نمی دادند. هرچه خدا گفته بود، وادارش می کردند و انجام می دادند، از حرام ها دوری می کردند. اطاعت خدا صبر می خواهد، روزه گرفتن صبر می خواهد، حجاب صبر می خواهد، اهل بهشت، اهل صبر هستند و رعایت همه چیز را می کنند. اهل بهشت هرجا واجبی باشد، صبر می کنند و انجامش می دهند. هرجا حرامی باشد، صبر می کنند و خود را آلوده نمی کنند. «فَیُقَالُ لَهُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِینَ= فرشته ها می گویند: بفرمایید بهشت. این پاداش خوبی برای اهل عمل است». چگونه همسایه خدا در بهشت باشیم؟ گروه سومی که فرشته ها ندا می کنند، همسایه های خداوند در دار سلامت هستند. همسایه خدا بودن خیلی مهم است. همسایه به کسی گفته می شود که انسان در یک محله با او زندگی می کند. بهشت هم این گونه است. فضایی است که افراد با ابعاد و طبقات مختلف، با هم تا ابد زندگی می کنند.   کسانی که به خدا خیلی نزدیک باشند، یعنی به خدا شبیه ترند و زمانی انسان همسایه خدا می شود که نفسش شبیه خدا شده باشد، یعنی به خداوند بچسبد. هرچقدر انسان شباهتش به خدا بیشتر باشد و اسم های بیشتری از خدا دریافت کند، به خدا نزدیک تر می شود.  پس دسته ای از مردم بلند می شوند، فرشته ها از این ها استقبال می کنند و بشارت می دهند و بهشتیان می گویند فضیلت شما که باعث شد همسایه خدا شوید چه بود؟ می گویند: ما کسانی بودیم که اگر می خواستیم کسی را دوست داشته باشیم، ارتباطاتمان با آنها هم با عشق خدا بود، یعنی این طور نبوده که هرکس از راه برسد، با او دوست شوند. مهرورزی ها با ملاک الهی بوده. چسبی که دو نفر را به هم می چسباند، عشق به خداست. گاهی انسان مجبور است با یک عده همکاری کند و نمی تواند با آنها کنار بیاید، ولی می تواند به عشق خدا آنها را دوست داشته باشد. پس تا می توانید از هم کینه به دل نگیرید، حتی اگر کسی با شما بد باشد کینه به دل نگیرید. چنین شخصی، همسایه خداست. اگر کسی می خواهد به سرعت گذشته ی خودش را جبران کند، راه خیلی زیاد است. اما عشق به آدم ها براساس عشق به خدا، نه خوش آمدن های شخصی، یکی از راه های میان بر است. آدم هایی که ملاک های شخصی را در نظر نمی گیرند، بیشتر شبیه خداوند هستند. مثلاً در  ازدواج کسی را انتخاب می کند که بیشتر با خدا هماهنگ است تا آن که شرایط ظاهریش بهتر باشد، ولی از خدا دورتر است. به عنوان مثال پیغمبر (صلوات الله علیه) سفارش به وحدت کرده است. اما وقتی کسی می آید و به اختلافات مذهبی و به ماجرای شیعه و سنی دامن می زند، این ها کسانی هستند که واقعا عشق به خدا و دین ندارند. این خودشیفتگی و منیت است که صورتش ظاهرا مذهبی است، ولی در باطن دینداری نیست. در مثال دیگر، الآن کشور ما را ببینید. اگر در این جناح ها، روح توحید و خداجویی حاکم بود، ما این همه اختلافات جناحی در کشور نداشتیم. علت این که این همه اختلافات هست و افراد همدیگر را می درند، این است که روح توحید بر آنها حاکم نیست.   «حزب و جناح» بتی است که برای خود می سازیم، در واقع جهنم برای خود درست می کنیم. مهم مصالح اسلام و مردم است، نه این که براساس این نوع باندبازی ها مصالح مملکت را تغییر دهیم به نفع خودمان. آخرین خصوصیتشان «وَ نَتَبَاذَلُ فی اللَّهِ نتواصلو= ما کسانی بودیم که برای خدا به هم بخشش می کردیم»، یعنی ملاکشان این نبوده که چون همکارش است، به او بیشتر بدهد؛ یا همشهری من است، بیشتر بدهم؛ یا فلانی است امتیاز بیشتری به او بدهم. اگر بذل هایمان در سازمان ها، ادارات و وزارتخانه به عشق خدا باشد، کشور  بهشتی می شود. گاهی بذل ما در ابعاد مختلف جمادی، گیاهی، حیوانی یا عقلی است. مثلاً کسی به پول نیاز دارد، غذا می خواهد، گاهی هم افراد مشکل علم دارند. اما مهم آن است که در جایی هزینه کنید که انسان ها را بتوانید با خدا و آخرتشان آشنا کنید که به جهنم نروند. اگر به دنیای انسان ها کمک کنید، ثواب دارد، ولی بخشش و بذلی قیمتی تر است که در اختیار احیاء دین صرف شود. مسائل معرفتی مهم تر از سایر مسائل زندگی است. پس هر جا که رنگ خدا بیشتر باشد، باید بذل  آنجا بیشتر شود. در اینجاست که شخص به مقام همسایه ی خدا می رسد. «پس فَیُقَالُ لَهُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَأَنْتُمْ جِیرَانُ اللَّهِ فِی دَارِ السَّلَامِ=  پس به آنها گفته می شود وارد بهشت شوید كه شما همسایگان خدا در سراى سلامت هستید!‌». آدم چقدر راحت می تواند با کنار گذاشتن «من» حیوانی اش، همسایه خدا شود. هر وقت مظاهر دنیا و منیت ها را کنار بگذاریم، خالص می شویم، وقتی خالص شدیم، همسایه خدا هستیم. [1] . سوره یونس/آیه 25.

بحث در شخصیت شناسی انسان حقیقی است. انسانی که از نظر قرآن دارای باطن انسانی است و از او به «مؤمن» یاد می شود. بررسی شخصیت مؤمن، یک بحث توصیفی نیست، بلکه بحث معرفتی است. از توجه و دقت به این که خداوند فقط «مؤمنین» را به عنوان انسان می پذیرد، در می یابیم که شخصیت شناسی مؤمن چقدر ضرورت دارد. ما اگر آن گونه که خدا می گوید نباشیم و برای رسیدن به آن مقام تلاشی نکنیم، دچار خسران هستیم و گرفتاری های دنیوی و اخروی آن را باید خود به دوش بکشیم. در روایات، ویژگی های مهمی برای «مؤمن» معرفی شده است. به عنوان نمونه، نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «المؤمنُ مَنْفَعةٌ. إنْ ماشَیْتَهُ نَفعكَ و إنْ شَاوَرْتَهُ نَفعكَ و إن شَاركْتَهُ نَفعكَ و كلُّ شَیءٍ مِن أمرِهِ مَنْفعةٌ [1]= مؤمن منفعت است. اگر با او راه بروى، به تو سود مى رساند؛ اگر با وى مشورت كنى، به تو بهره مى رساند؛ اگر با او شراكت كنى، به تو فایده مى رساند. همه چیز و همه كار مؤمن سود است». مؤمن در همه حال سودآور است و از نزدیکی به او کسی ضرر نمی بیند. در مسائل مختلف همچون ازدواج، شراکت، همراهی، مشورت و ... آسیبی از جانب او به انسان نمی رسد. اختلاف و درگیری زمانی است که قواعد ایمانی زیر پا گذاشته می شود. انسان مؤمن همه احوالش برای انسان خیر است. اگر با وی مشورت کنید، مشورتش برای شما نفع دارد، یعنی چیزی را پنهان نکرده و به تو خیانت نمی کند. او روحیه ی شورایی دارد و در مشورت، درک درستی از مسائل دارد و به خواسته های نوجوانان و جوانان اهمیت می دهد. همان طور که پیامبر مشورت می کرد و به نظر دیگران احترام می گذاشت، مؤمن نیز این گونه است. مؤمن نرم خو است و تیزی و تندی زبان ندارد؛ حساسیت بیهوده ندارد و همیشه زمان شناس است. در روابط اجتماعی اش همه از او سود می برند.  اگر با وی همراهی کنید، همراهی با وی نفع و خیر است و اگر با وی مسافرت کنید، خیر و منفعت عاید شما می شود. به طور کلی هر ارتباطی با مؤمن داشته باشید، بازنده نیستید. نگاه مؤمن، نگاه الهی و انسانی است حال چرا مؤمن این گونه است؟ آیا وضعیت ایمانی ما هم این گونه است یا خیر! این سؤالی است که باید به آن پاسخ داد. مؤمن از بخش های (حسی، خیالی، وهمی و عقلی) به کسی نگاه نمی کند. مثلاً در ارتباطات اجتماعی هیچ وقت جنبه مادی، مالی یا جنسی انسان ها را در نظر نمی گیرد، بلکه نگاه کاملاً ایمانی و جاودانه دارد. حتی به حیوانات و اشیاء هم نگاه الهی دارد و نفع و خیر به آنها می رساند. موجودات عالم همه در کنار او امنیت دارند. از مهم ترین معیارهایی كه مؤمن برای معاشرت و ارتباط با دیگران لحاظ می كند، قاعدۀ «هوانت» است. او حتی در ذهنش هم به کسی خیانت نمی کند و وعده دروغ به کسی نمی دهد. او از خدا حیا می کند که بخواهد آسیبی به کسی برساند. از این رو، در ارتباطاتش با دیگران براساس دو اصل رفتار می کند: «هو انت= او خود تو هستی» در امتیازدهی ها بدتر از خودش سراغ ندارد. از امام صادق (علیه السلام) نقل است: «وَ مَنْ ذَهَبَ یَرى‌ أَنَّ لَهُ عَلَى الآخَرِ فَضْلًا فَهُوَ مِنَ الْمُسْتَكْبِرِیْنَ[2]= كسى كه براى خود بر دیگرى امتیاز قائل است، از مستكبران است». از این رو، مؤمن خودبرتربینی و خودشیفتگی ندارد. هر چقدر هم کمالات داشته باشد، در حملات شیطانی، با سپر بزرگ الحمدلله از خود دفاع می کند. چون او همه کمالاتش را از خدا می بیند، نه از خود. مؤمن، شیرین و نرم خو است نبی اکرم (صلی الله علیه وآله) به یکی دیگر از ویژگی مؤمن اشاره می کند و می فرماید: «المؤمنُ الّذی نفسُهُ مِنهُ فی عَناءٍ و النّاسُ فی راحةٍ= مؤمن كسى است كه نفْسش از او در رنج و سختی است. ولى مردم از او در آسایش اند». یعنی مؤمن خودش را به زحمت می اندازد تا دیگران به زحمت نیفتند. او خوش دل و بزرگوار است. مثل عسل شیرین است و همه را بهتر از خود می بیند. او از صفات بد اخلاقی همیشه به دور است؛ درندگی، حسادت، خودشیفتگی و سوءظن ندارد و بد کسی را نمی‌خواهد. تنبل نیست و  تمام شادی و آرامشش در این است که بخش های دیگرش را کنترل می کند تا دیگران در آسایش باشند. اگر قرار است کسی از دست او در رنج باشد، سایر بخش های وجودی خودش است. او همیشه در حال کنترل نفسش است. در فرمایش دیگری از حضرت، مؤمن را این گونه معرفی می کند: «المؤمنُ یأكُلُ بشَهوَةِ عِیالِهِ و المنافقُ یأكُلُ أهلُهُ بشَهوَتِهِ= مؤمن به اشتهاى خانواده خود غذا مى خورد و منافق، خانواده اش به اشتهاى او غذا مى خورند». یکی از خاصیت های مؤمن این است که طبق میل اهل خانواده خود و آنهایی که با او زندگی می کنند، غذا را انتخاب می کند. او این گونه نیست که فقط حرف خودش باشد. در امور دیگر نیز همین طور است. مثلا در سفر و تفریح، بر خودش سخت می گیرد، نه بر دیگران. ملاک او در امر واجبات و ضروریات و سایر امور زندگی، خداست. تحمیل و زوری بر کسی ندارد و تحمل شنیدن جواب منفی در او خیلی بالاست. او روح ایثار و فداکاری دارد، از خودگذشتگی دارد. این مسئله، در جبهه بسیار دیده می شد. رزمنده ها همیشه تلاش می کردند که برای همدیگر خدمتی انجام بدهند. «فرشته ها ظرفها را شسته اند» در میان آنها معروف بود. مؤمن اگر رئیس شد یا به قدرت رسید، کریمانه برخورد می کند. یعنی همه از وجود او بهره می برند. چون به مهمترین اسم خدا یعنی «رحمن» نزدیک شده ا ست. رشد انسانی یعنی تجلی اسم شریف «الرحمان» در انسان. مؤمن نیز برخوردار از این اسم شریف است. هر چه به ایمانش افزوده تر شود، مهربان تر می شود و تجلی این اسم در وجود او باعث می شود خصوصیات رحیمی پیدا کند و با مؤمنین ویژه مهربان تر باشد و کریمانه و متواضعانه تر برخورد کند. [1] . محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج1، ص455. [2]. همان، ج10، ص18.