زیارتنامه‌ها بطور عمده توسط خود معصومین و اولیاء الهی تنظیم شده که دارای محتوایی غنی از معرفت است. زیارتنامه‌هایی که در حرم‌ها می خوانیم دو دسته هستند: گاهی به زیارتگاه مشرف می شویم. کنار ضریح می ایستیم و از باب مهر و محبت ضریح را می بوسیم. این بوسه در حقیقت بوسه‌ به دست و پای وجود مقدس مزور است و بیانگر عشق و معرفت و احساس نیاز و حاجت ماست. زائر با عشق و ارادت و معرفت نسبت به امام، نیازها و حاجت هایش را در زیارت با خود می برد که همه در کیفیت زیارتش تاثیرگذار است. حتی چیزی را که در زیارت هدیه می کند، هم برای دنیا و هم برای آخرت انسان ارزشمند است. این نحوه زیارت ثواب دارد و آثار و ثوابش را کسی نمی تواند حساب کند. این صورت اول زیارت است. اما گاهی وقت ها ما در حرم، می نشینم و زیارت نامه ای می خوانیم که همراه با معرفت است. صرفاً خواندن مهم نیست. مهم فهم است که بدانیم چه می خوانیم.  امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمودند: «الا لا خَیْرَ فى‌ قِراءَةٍ لَیْسَ فیها تَدَبُّرٌ = آگاه باشید كه در قرائتى كه همراه آن تدبّر نباشد، خیرى نیست». یعنی بفهمیم چی می خوانیم و در محضر چه کسی هستیم. کسی که این گونه است توجه دارد قبل از اینکه بخواهد به حرم برود، آداب آن را رعایت می کند؛ مثل غسل زیارت، کنترل دیدنی ها، شنیدنی ها، مداومت بر ذکر، نحوه ورود به حرم... ادب کلام در زیارت نامه وقتی در حرم با مزور روبرو می شویم. او شخصی زنده است و احاطه کامل بر ما دارد و ما به محضر او وارد می شویم. چنین زیارتی، زیارت کامل و حقیقی است. علت اینکه ما او را نمی بینیم، مشکل از خود ماست. پس شروع زیارت و نحوه ارتباط کلامی خیلی مهم است که چگونه اظهار مهر و محبت کنیم. عشق و تنفر دو روی یک سکه اند. سکه بدون دو رو اعتبار ندارد. در اکثر زیارت نامه ها این دو رکن (عشق و تنفر) با هم است. عشق زمانی صادق است که همراه با تنفر باشد. یعنی وقتی می گوئیم دوستت دارم، یعنی از دشمنانت متنفر و بیزارم. اما متاسفانه ما در تبری خیلی ضعیف و در عشق خیلی قوی هستیم. این امر باعث می شود که عشق ما صادقانه نباشد. یعنی اگر عشق به معصوم داشته باشیم و از دشمنانش دوری نکنیم، این عشق حقیقی نیست. زیارت نامه معرفتی به ما می دهد که با چه کسی حرف می زنیم. کسی که زیارت نامه می خواند یعنی شأن و منزلت مزور را می شناسد. زیارت نامه دریایی از معرفت است بین ما و امام یا اولیاء الهی که ما آنها را بشناسیم که چقدر منزلت دارند. با شناخت مزور است که می فهمیم که آنها در نزد خداوند چه جایگاهی دارند. همان طور که در جامعه می‌خوانیم: «مَنْ أَرَادَ اللَّهَ بَدَأَ بِكُمْ= هر کس بخواهد به خدا برسد در ورودی اش شما هستید». با زیارت نامه می فهمیم که معصوم چه خاصیت وجودی در نزد خداوند دارد. زیارت جامعه کبیره؛ گفتگوی عاشقانه زائر و مزور است زیارت نامه متن آموزشی، معرفتی و سلوکی است. وقتی آن را می خوانی، دست تو را می گیرند و به جایی می برند تا تو را به  آن مقامی که می خواهی بر سانند. زیارت نامه دستور العمل زندگی است. چون سبک زندگی ما را تعیین می کند که ما چگونه به آن مقام زائر برسیم. در زیارت نامه است که می خوانیم می خواهیم به مقام ائمه برسیم. زیارت نامه ها چند دسته هستند: گاهی هدف زیارت تک تک ائمه معصومین است. گاهی هم زیارت کل ائمه است. مثل زیارت جامعه کبیره.در چنین زیارتی شما علاقه پیدا می کنید که یک دفعه چهارده معصوم را ملاقلات و زیارت کنی و کسی می تواند این طور عمل کند که سعه و وسعت نفس داشته باشد. گاهی زیارت نامه در حد یک صفحه است و گاهی هم مثل جامعه کبیره طولانی است. بعضی ها هم مخصوص امام خاصی نیست؛ مثل زیارت امین الله. همان طور که انسان کسی را دوست دارد، می خواهد بنشیند و با او حرف بزند. زیارت جامعه کبیره هم برای کسانی است که دلتنگی ها و عشق و ارادت شان بیشتر از دیگران است و دوست ندارند زود بروند و برگردند. زیارت جامعه کبیره مخصوص کسانی است که خیلی حرف دارند. دلتنگی شان زیاد است، سعه صدر و روح خیلی بزرگی دارند. عطش زیادی به ملاقات و هم آغوشی با امام دارند. چگونه ما می توانیم وصل بشویم؟ این به چه معناست وقتی نیت می کنیم می بینیم که دلمان پرواز می کند؟ اگر از همین جا به امام رضا (علیه السلام) بگوئیم: «السلام علیک یا علی بن موسی الرضا» اتصال و ارتباط برقرار می شود. این ها همه فرمول و قاعده است که در نظام خلقت وجود دارد. رمزش چیست؟ امام کجاست که من در همین جا می توانم بگویم و از همین جا هم اتصال برقرار می شود و حضرت می شنود. اینها را در آینده خواهیم گفت. اینها رمزهای خلقت است. چطوری فرد حتی در یک کشور دوری وقتی به حضرت سلام می دهد، از همان جا ارتباط برقرار می شود و حاجت گرفته می شود. آرزوها و دعاها در زیارت نامه ها در گرو قیمت تو است زیارت نامه به ما یاد می دهد که وقتی در محضر امام هستیم خود را کوچک نبینیم. چون نوع آرزوها و هوس های ما قیمت مان را مشخص می کند. این حد ماست که خود را هم درجه با اهل بیت بدانیم. در زیارت عاشورا همه فرازهایش مربوط به بخش فوق عقلانی ماست. چون ما فرزند امام حسین هستیم و غایت ما رسیدن به این پدر حقیقی مان است. زیارت نامه سطح توقع ما را از خودمان خیلی بالا می برد. ما را به جنبه های فوق عقلانی و ماندگار می کشاند. یعنی علاوه بر اینکه بخش های پائینی خوب ارضا می شود، ولی سطح قیمت، خواسته ها، معرفت و آرزوهای تو را بالا می آورد تا آنجائی که خجالت نکشی و بگوئی ای امام حسین من مقام تو را می خواهم.  لبخند ائمه به شما زمانی است که بفهمند این فرزندش صادقانه هوس آنها را کرده و دروغ نمی گوید.  پس تو زمانی پیش ائمه قیمت داری که خود آنها را بخواهیم. یعنی مقام و جایگاه و حشر با آنها. سؤال اساسی در زیارت نامه این است که وقتی می خوانیم درجات و شخصیت ها را می گوئیم. حالا این به چه درد ما می خورد؟ در جلسه آینده بحث خواهد شد.

نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «المؤمنُ كالغریبِ فی الدُّنیا، لایأنَسُ فی عِزِّها و لایَجْزَعُ مِن ذُلِّها= مؤمن در دنیا مثل غریبی است که با عزّت و قدرت های دنیایی انس نمی گیرد  و از خواری آن، بى‌تابى نمى‌كند». اصل و حقیقت همان نفخه الهی و از محمد و آل محمد است. چون مؤمن ایمان به حقیقت ماهیت وجود خود دارد، در دنیا احساس غربت دارد. هرچند که از ابزارهای دنیا استفاده می کند، اما با آنها انس نمی گیرد. از سختی های سفر سیر الی الله جزع و فزع ندارد؛ چون می داند که اینجا مسافر است. همان طور که عزت دنیایی در 4 بخش مادی، گیاهی، حیوانی و عقلی است، نداشتن این عزت ها نیز تبدیل به ذلت دنیایی می شود. کمالات حیوانی مثل ازدواج، تشکیل خانواده، حضور در جامعه سیاسی، مقام و رتبه و موقعیت اجتماعی. گاهی افراد از نداشتن اینها احساس ذلت و خواری می کند. برای انسان های خوب زیاد پیش می آید که از کمالات حیوانی محروم شده اند. مثلا انبیا یکی از مشکلاتشان این بوده که با مشکل فقر مالی در راه تبلیغ روبرو بوده اند. هر چند خدا می توانست آنها را بی نیاز کند، ولی راه خدا به گونه ای طراحی شده که باید با سخت کوشی و صبر آن را طی کرد. انسان های خوب هم همین طور هستند. گاهی فراهم نبودن ازدواج یا داشتن همسر بد، وسیله امتحان انسان می شود. تحمل آزارها در بعد حیوانی، مخصوصا در خانواده، مثل تحمل مرد بداخلاق، زن بداخلاق یا فرزند ناصالح یا آزارهای پدر و مادر، هر چند که موجب ذلت نفس می شود، ولی فشار این ذلت، به بخش طبیعی و بعد حیوانی ما وارد می‌شود، نه به فطرت ما. حتی باعث رشد فطری و جلای روح ما می‌شود. البته به شرطی که جزع و بی تابی نکنیم. چون این کار مصیبت را دو برابر می‌کند و اجر انسان را هم از بین می برد. اداره خانواده و مدیریت اقتصادی، عاطفی و اخلاقی خانواده به انسان فشار می‌آورد. اما مومن با ذلت‌های دنیایی جزع نمی‌کند، بلکه آنها را فرصتی می‌داند برای رشد. برای همین است که معصوم (علیه السلام) فرمود: «ثواب یک کار به اندازه مشقت آن است». حالا همسرداری مشقتی دارد که اجر دارد و اجرش هم خیلی زیاد است. نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرماید: «سَیِّدُ القَومِ خادِمُهُم= بـزرگ گروه كسى است كه خدمتگزار آنان باشد».  مؤمن به گونه ای است که بیشترین سختی را تحمل می کند. چون طبق تعبیر رسول اکرم (صلی الله علیه و آله): «خَیرُكُم خَیرُكُم لِأَهلِهِ وأنا خَیرُكُم لِأَهلی= بهترین شما کسی است که برای خانواده اش بهترین باشد و من بهترین شما براى خانواده ام هستم». او بهترین فرد خانواده است. یعنی اگر سؤال کردند بهترین عضو خانواده کیست، همه او را نشان می دهند. او با میل خانواده اش رفتار می کند. البته نه در حرام و در مخالفت با خدا، بلکه در موارد فرعی.یعنی نظرات خودش را به خانواده تحمیل نمی کند. این نوعی ریاضت نفس  و از خودگذشتگی است. بنابراین، مومن از ذلت های دنیایی جزع و بی تابی نمی کند. چون دنیا را بد نمی بیند.مومن دنیا را راه رشد معنوی و ابدی می داند. ذلت های علمی، عامل عزت فطری است گاهی انسان نمی تواند کارهای علمی داشته باشد. امروزه مردم از نظر رفاهی و علمی قوی تر شده اند. اما متاسفانه از نظر روحی و روانی ضعیف اند. یعنی احساس غصه ها از ذلت های دنیایی در کشور ما بالا رفته است. والدین امروزه به فرزندان فشار می آورند تا نمرات و مدرک تحصیلی خوبی بگیرند. اما این فشار روانی و رقابت بین فرزندان و دیگران، منجر به از دست رفتن آرامش می شود. در حالی که شرط رقابت، حفظ آرامش است. درمانش این روایت پیامبر (صلی الله علیه و اله) است که فرمود: «المؤمنُ كالغریبِ فی الدُّنیا= مؤمن در دنیا مثل غریب است». مؤمن انسش به الله و خانواده آسمانی، سربازی و خدمت کردن در راه امام زمانش و انس نگرفتن به رقابت های دنیایی است. هر چند تلاش می کند و نسبت به کارهای دنیایی اش کسل نیست. او دلبسته و وابسته نیست، با کسی هم در امور دنیا رقابت و مسابقه و چشم و هم چشمی ندارد. از داشتن نعمت مردم احساس حسادت نمی کند. یکی از علائمی که نشان می دهد انسان باطن انسانی دارد یا نه، این است که ببیند که از موفقیت های دنیایی دیگران خوشحال می شود یا ناراحت! همان طور که مادر نسبت به تحصیلات و رشد بچه هایش حسادت نمی کند و خوشحال هم می شود. مؤمن هم این گونه است.  او از داشته های دیگران لذت می برد و اصلا با کسی رقابت نمی کند؛ چون همه را مثل خودش می بیند. لذا خشونت و حساسیت و رنجش در مؤمن نیست. اگر انسان به نعمت کسی خوشحال بشود، خودش را در معرض آن نعمت قرار داده است و درجات آخرتی خودش را بالا می برد.

خداوند از بین همه محبت، کشش ­ها و معشوق ­های انسانی بر سه عشق؛ الله، اهل­ بیت (علیهم­ السلام) و جهاد در راه خدا متمرکز است که در این تمرکز باید سه عشق حاکم بر وجود انسان باشد که حکمت بزرگی نهفته است. «.... أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فی‏ سَبیلِهِ» (سوره توبه/آیه 24) انسان به طوری طبیعی، بخش­ های؛ حسی، گیاهی، حیوانی و عقلی دارد که هر بخشی با معشوق ­های سروکار دارد امّا خداوند انسانیت انسان را متمرکز در این سه محبت می­ داند و شرط می ­کند که این سه محبت باید در رأس باشد تا انسان باطن انسانی پیدا کند، در غیر این صورت، او فاسق است. در ادامه آیه می ­فرماید: «فَتَرَبَّصُوا حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لایَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقینَ؛ پس منتظر باشید تا خدا فرمان خود را بیاورد، و خدا مردم فاسق را هدایت نمی­ کند»؛ یعنی اگر کسی سه محبوب اصلی دلش؛ الله، اهل بیت و جهاد نباشد - در هر هویت و صنفی که قرار دارد- فاسق است. پس باید محبوب­ترین محبوب ­ها برای انسان؛ الله، اهل­ بیت (علیهم ­السلام) و جهاد در راه خدا باشد. «حبّ به الله» آنقدر در دل سیدالشهداء عظمت دارد که در صحنه جنگ و محیط پر از اضطراب از دشمن می­ خواهد که جنگ را یک شب به عقب بیندازد تا با محبوبش راز و نیاز کند. این همان درس بزرگی است که باید از امام حسین (علیه­ السلام) بگیریم. یعنی "انس و خلوت با الله" برای ما از حالت تکلیف و وظیفه یا طمع دربیاد و تبدیل به یک امر لذت بخش و دوست داشتنی شود. نقش روحیه جهادی در حیات معصوم جهاد، تکلیفی است که صرفاً جنبه نظامی ندارد، بلکه یک امر دائمی است و باید در زندگی مسلمان به یک عنصر ثابت تبدیل شود. مسلمان اگر لحظه ­ای از «حبّ جهاد» خارج شود، فاسق می ­شود. مهمترین عاملی که منجر به کشته شدن معصوم و تنها ماندن آن­ها شده، این بود که مؤمنین "حبّ جهاد" در دل نداشتند. حضرت امیر (علیه ­السلام) تمام علت شکست را در نهج ­البلاغه این گونه معرفی می ­کند: «هر وقت من شما را به جهاد دعوت کردم بهانه ­ای آوردید، تابستان ­ها گفتید هوا گرم است، زمستان گفتید هوا سرد است. فصل­ های دیگر کشاورزی را بهانه کردید» بعد جمله معروفش را می ­گویند: «یَا أشبَاهَ الرِّجَالِ وَلا رِجَالَ؛ ای کسانی که شبیه مرد هستید ولی مرد نیستید». وقتی جهاد نباشد؛ فاطمه زهرا (سلام­ الله ­علیها) کشته می ­شود، طناب به گردن امیرالمؤمنین (علیه ­السلام) می­ اندازند. حضرت مجتبی (علیه ­السلام) تنها کشته می­ شود و داستان عاشورا و سایر ائمه نیز در اوج غربت و تنهائی به شهادت می­ رسند. از همه مهمتر، 1400 سال امام زمان (علیه ­السلام) در آوارگی، طردشدگی، تنهائی به سر می ­برد. وقتی روح جهاد نباشد و مردم عافیت زده شدند و ظواهر دین را عمل کردند، آسیبش بیش از هر چیز دیگری به خود جامعه اسلامی و مردم می­ رسد. لذا این مصیبتی است که همیشه و هنوز هم وجود دارد. لذا خداوند برای اینکه اهل جهاد (مؤمن حقیقی) را بشناساند، آزمایش های را قرار می دهد. قرآن کریم در سوره نساء، آیه 95 می فرماید: «لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ...؛ کسانی که بدون عذر و علت از جهاد در راه خدا تقاعد می­ ورزند با کسانی که در راه او با مال و جان خود جهاد می ­کنند یکسان نیستند...». و در آیه دیگر اشاره می­ کند: «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِینَ مِنْكُمْ... ؛ ما حتماً حتماً حتماً شما را آزمایش می ­کنیم تا مجاهدان و شكیبایان شما را مشخص کنیم». در دیگر آیات مصادیقی همچون ترس، گرسنگی، اموال و ... اشاره شده است که نمونه ­های از این آزمایش­ ها هستند. پس این گونه نیست که انسان مؤمن باشد ولی اهل جهاد نباشد. شاخصه ­های مؤمن از منظر روایت از شاخصه­ های بارز مؤمن، طلب شهادت است. امیرالمؤمنین علی (علیه السلام)  فرمودند: «إِنَّ اللهَ كَتَبَ الْقَتْلَ عَلَى قَوْمٍ وَ المَوْتَ عَلَى آخَرِینَ وَكُلٌّ آتِیَةٌ مَنِیَّتُهُ كَمَا كَتَبَ اللهُ لَكُمْ، فَطُوبَى لِلْمُجَاهِدِینَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَالمَقْتُولِینَ فِی طَاعَتِه؛ خداوند برای عده ­ای شهادت را نوشته و برای عده­ای مرگ را و هر کس آنچه برایش نوشته است، به سراغش می­ آید، امّا خوش بحال مجاهدین فی سبیل الله و كشته شدگان در راه طاعت او». طوبای که حضرت می­ فرمایند مستلزم درک عمیقی است که هر کسی نمی­ تواند داشته باشد. همان گونه که قرآن کریم فقط اشاره به بزرگی آن کرده است. «وَلَاتَحسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فِی سبیلِ اللّهِ أَمواتاً بَلْ أَحیاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ یرزقونَ».  کسی که در راه خدا کشته شود، مقام بزرگ «عند ربّهم» دارد و تا نرفته باشد، نمی ­تواند بفهمد. نکته: بسیاری از افراد مجاهدند ولی مقتول نمی­ شوند، اما تا آخر عمر، مجاهد و بسیجی می ­ماند. در این زمینه روایتی است که فرمودند: «کسی که شهادت را به صدق نیت بخواهد، شهید از دنیا می ­رود حتی اگر در رختخواب باشد.» اصل در شهادت این است که انسان در درون خویش شهید شود؛ یعنی به نقطه ­ای برسد که حاضر باشد جان خودش را در راه خدا بدهد. مثل مادری که حاضر است فرزندش را به جبهه بفرستد. اگر این اتفاق مبارک بیفتد که حاضر باشیم از جان، مال، فرزند، .. بگذریم و چسبندگی به دنیا نداشته باشیم، به مقام جهاد رسیدیم. مثل داستان ابراهیم که خودش را قربانی برای خدا کرد. در انقلاب اسلامی نمونه ­های زیادی از مجاهدین دیده شد که در هیچ نقطه ­ای از کره زمین چنین انسانی ­های یافت نمی­ شود. آنان مصداق این آیه از قرآن کریم «مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ؛ از مؤمنین کسانی هستند در عهدی که با خدا بستند، راست گفتند؛ بعضی­ ها به شهادت رفتند و برخی هم منتظر شهادت­ اند» هستند که به قول مقام معظم رهبری ما به مرگی جز شهادت فکر نمی ­کنیم. پس مهم این است که انسان در زندگی در هر حیطه و حوزه ­ای که قرار دارد، آماده جهاد در راه خدا باشد. روایت دیگر از نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) است که فرمودند: «خَیرُ النّاسِ رَجُلٌ حَبَسَ نفْسَهُ فی سبیلِ اللّهِ یُجاهِدُ أعْداءَهُ یَلتَمِسُ المَوتَ، أوِ القَتلَ فی مَصافِّهِ». کلمه «خیر الناس؛ بهترین مردم» قیمت حقیقی آدم­ها را می­ گوید. امروزه در عرف ما، اگر کسی سوادش بالاتر باشد، پول یا جایگاه و موقعیت اجتماعی داشته باشد، می­ گوئیم بهترین است ولی اسلام هیچ یک از آن­ها را ملاک قرار نمی­ دهد. وقتی پیامبر «خیر الناس» می ­گوید، منظور ملاک های الهی و انسانی است که هر کس داشته باشد، بهترین مردم است. این بهترین مردم 4 ویژگی دارد: «حَبَسَ نفْسَهُ فی سبیلِ اللّهِ» «وقف در راه خداست». یعنی سبک زندگی انسان به گونه ­ای است که در هر جایگاه و موقعیتی و شأنی اجتماعی که قرار دارد؛ مثل ورزشکار بودن، پزشک، مهندس و...  همه را جهت الهی می ­دهد. مثل سیدالشهداء (علیه السلام) که همه جان، مال، فرزند، خانواده را فدای خدا کرد و این درسی است که ما باید از ایشان بگیریم. خوش به حال کسی که واقعاً خودش را وقف خدا کند، چون هم دنیا را می ­برد و هم آخرت را.   «یُجاهِدُ أعْداءَهُ؛ با دشمنان خدا می ­جنگند». یکی از صفت بسیار زشت که منشأ حجاب در نفس انسان می ­شود، کینه­ به دل گرفتن است که این صفت مذموم است. امّا در جهاد فی سبیل الله ما با ائمه کفر که نمی­ گذارند میلیاردها انسان دسترسی به امام زمان (علیه ­السلام)  داشته باشند، روبرو هستیم. شعار «مرگ بر آمریکا» و «مرگ بر انگلیس» به ائمه و سران کفری است که در جهان حاکم هستند و مزاحم رشد و حیات انسانی شدند. لذا  مجاهد نسبت به دشمنان خدا یک کینه مقدس و انسانی دارد و آن جنگ با دشمنان خداست. «یَلتَمِسُ المَوتَ، أوِ القَتلَ فی مَصافِّهِ؛ او خواستار مرگ و كشته شدن در میدان نبرد است». مؤمن از خداوند، مرگ در راه خودش و کشته شدن در میدان نبرد را می­خواهد. او متمرکز در دین خداست. یعنی از جوانی که شروع به تعیین برنامه برای زندگی­اش می ­کند، این هدف را برای خودش درنظر می ­گیرد و با این اهداف و آرمان ­ها پیش می ­رود و همیشه ترس دارد که از این مسیر دور نشود یا گرفتار عجب و خودبرتربینی نشود و این ترس، ترس مبارکی است و باید تا آخرین لحظه با او باشد که انحراف پیدا نکند.

شرح دعای ندبه، به اینجا رسیدکه «إِذِ اخْتَرْتَ لَهُمْ جَزیلَ ما عِنْدَكَ مِنَ النَّعیمِ الْمُقیمِ، الَّذى لا زَوالَ لَهُ وَ لَا اضْمِحْلالَ= آن هنگامی که برای دوستان خودت چیزی از بهترین و فراوان ترین نعمت ها را اختیار کردی که نه زوال پذیر است و نه از بین رفتنی». یعنی خدا عالی ترین  نعمت ها را برای دوستانش گذاشته است. آن هم نعمت هایی که ماندگار و جاودانه است و زوال ناپذیر است. اما برای آنها یک شرط گذاشته و آن این که در دنیا زهد داشته باشند. دراین خصوص می خوانیم: «بَعْدَ أَنْ شَرَطْتَ عَلَیْهِمُ الزُّهْدَ فى دَرَجاتِ هذِهِ الدُّنْیا الدَّنِیَّةِ= بعد از این که گفتی با قیمت و درجات اینجا کاری نداشته باشید و زهد داشته باشید». یعنی زهد را شرط کردی. «زهد» حالتی است که زاهد چه نعمت داشته باشد و چه نداشته باشد، برایش فرقی نمی کند. چون دلبستگی و وابستگی به دنیا ندارد. بنابراین، این راز دعا برای مؤمن عبرت انگیز است که اهل انس با دنیا نباشد و با درجات دنیایی انس نگیرد. در همین خصوص، نبی اکرم (صلی الله علیه وآله) فرمودند: «المؤمنُ كالغریبِ فی الدُّنیا، لایأنَسُ فی عِزِّها و لایَجْزَعُ مِن ذُلِّها = مؤمن در دنیا مثل غریب است. با عزّت های آن انس نمی گیرد و از خواری آن، بى‌تابى نمى‌كند». کلمه «درجات» در این فراز دعای ندبه همان «عزت» است که در روایت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بیان شده. «مؤمن با عزت های دنیایی انس نمی گیرد»، یعنی وابسته و اسیر امور دنیایی نیست و از ذلت ها و نداشتن های دنیایی غمگین نمی شود. این روایت  پیامبر (صلی الله علیه و آله) در کنار روایت دیگری از ایشان که فرمود: «مَن بَكى عَلَى الدُّنیا دَخَلَ النّارَ=هر كه براى دنیا بگرید، وارد آتش مى شود» بهتر معنا می شود. یعنی هر کس در دنیا تحقیر و کوچک شد، در حقیقت در حال جهنم درست کردن برای خود است و این خطری است که باید به آن توجه کنیم. اگر کسی شاد نیست مقصر خودش است. چون غم در اسلام برای مؤمن هم جرم است و هم مریضی. چنانکه فرموند: « الغَمُّ مَرَضُ النَّفْسِ = غم بیماری نفس است». حقیقت و اصل من از کجاست «الله» در اولین جلوه اش «مثل اعلی» را خلق کرد که همان نور محمد و آل محمد (صلی الله علیه و آله) است. خداوند در مراتب خلقتش، یعنی عالم عقل (جبروت) و سپس عالم ملکوت و بعد ناسوت همه را از عالی ترین نمونه از خودش (مثل اعلی) می آفریند. ما نزدیک ترین و شبیه ترین موجود به خداوند هستیم. جایی که ما از آن جا آمده ایم، وطن اصلی ما و حقیقت ماست. بنابراین مؤمن با 4 شأن وجودی اش (حسی، خیالی، وهمی، عقلی) این را درک می کند که در این دنیا تنها به خاطر یک ماموریت آمده و قرار است که به خانه اصلی اش برگردد. مؤمن می داند که بخشی به نام فوق عقل یا فوق تجرد دارد که مربوط به اینجا نیست. ما در این بخش مؤمن هستیم. اما اگر خود را اهل دنیا و دلخوشی های دنیا دیدیم، اشتباهات فراوان ما شروع می شود. یعنی وقتی که به جای آن که خودت را یک انسان مسلمانی ببینی که جایگاهت فوق عقل است، خودت را فقط یک زن یا مرد دیدی و حب تو همین شد و خودت را این گونه تربیت کردی، خطاها شروع می شود. این است که فرمودند: «حب الدنیا رأس کل خطیئة= دوست داشتن دنیا راس همه ی خطا هاست». اینکه نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: مؤمن مثل یک آدم غریبه در دنیاست. یعنی کل دنیا را مسافرخانه ای می داند که قرار است از آن برود. قصد ماندن ندارد. چون وطنش اینجا نیست.  بلکه آن عالم را عالمی فراتر از اینجا می داند. بنابراین با ساختارهای دنیا سازگاری ندارد. یعنی نمی تواند با هیچ چیز دنیا کنار بیاید. چون همه چیز دنیا محدود است. او قبلا در عالم بی نهایت و نامحدود بوده و عظمت آن را چشیده است. یعنی دست روی هر کمالی بگذارد، خسته می شود و جذابیت آن کمال، در نظر او از دست می رود. چون دنیا محدود است. اما مؤمن مثل یک غریبه در دنیا با خوبی ها و عزت های آن نمی تواند انس بگیرد. چون می داند قرار است برگردد و برای این برگشتن نمی خواهد سختی داشته باشد و این رمز شادی و آرامش یک مؤمن است. عزت و ذلت چیست هر شأن وجودی انسان عزت و ذلت دارد. در شأن حسی عزت های ما به این است که چقدر محسوسات داریم. پول چقدر داریم، مسکن چقدر داریم، چندتا ویلا و اتومبیل داریم، چقدر ظرف داریم و... برخی با اینها کسب عزت می کنند و با نبودش احساس ذلت می کند. درحالی که همه کمالات حسی هستند. عزت های گیاهی مثل هیکل، اندام، خوشگلی بدن، پوست و مو، زایمان و تولید مثل، کوتاهی یا بلندی قد، اینها همه کمالات گیاهی هستند. چقدر آدم هایی وجود دارند که از باردار نشدن احساس ذلت می کنند. چون شخصیت را در کمالات گیاهی می بینند و نبودش برای آنها ذلت آور  است. عزت های بخش حیوانی مثلا شخص با ازدواج کردن احساس عزت می کند و با نکردنش احساس ذلت می کند. مقام، منصب، استاندار شدن رئیس بودن دوست داشتن یا نداشتن، ... همه عزت های حیوانی است. عزت های بخش عقلی با گرفتن مدرک تحصیلی (لیسانس، فوق لیسانس، دکترا) که شخص با استاد شدن، دانشجو بودن، احساس عزت می کند. «ای کاش گفتن» برازنده ی مؤمن نیست متأسفانه چون مردم با عزت های دنیایی انس می گیرند، همه عزت ها را در کسب دنیا می بینند. ولی مؤمن با این عزت ها انس نمی گیرد. حتی اگر همه اینها را هم داشته باشد، باز هم به آنها دلبسته نمی شود. چون هدفش از زندگی، بازگشت به وطن اصلی است. برای همین است که اگر چیزی را هم از دست بدهد، برای آن غمگین نمی شود. مؤمن اگر چیزی از زندگی مادی اش حذف شود یا نشود، آسب نمی بیند و برای نداشته های زندگی اش، «ای کاش»  نمی گوید. چون ای کاش گفتن، براندازه مومن نیست. در حدیث هست که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در امور دنیایی، هرگز نگفت که ای کاش اینطور می شد و آن طور نمی شد.