امام صادق علیه السلام رفیقی داشت که خیلی با هم صمیمی بودند. به طوری که اگر اسم امام صادق می‌آمد، این دوست امام صادق نیز در ذهن می‌آمد. زمانی کبیره ای از دوست حضرت سر زد و دوست حضرت هم اصرار به آن کبیره داشت؛ حضرت برای همیشه ارتباطش را با او قطع کرد. رابطه های این چنینی که خدا راضی نباشد، درست نیست که به هر قیمتی ادامه پیدا کنند. برای همین حضرت می فرماید: ما به خاطر خدا حتی بر روی پدر و برادرهای خودمان هم شمشیر می کشیم. امیرالمؤمنین علیه السلام که مظهر عاطفه و محبّت خداست، به سیدالشهدا می فرمود: اگر بین کشتن تو و حفظ ایمانم مخیر باشم، حتماً تو را می کشم. چه کسی می تواند بگوید، عاطفه و محبّت من از امیرالمؤمنین بیشتر است. قرآن می فرماید:« فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ یُرِدْ إِلَّا الْحَیَاةَ الدُّنْیَا[1]= پس، از هر كس كه از یاد ما روى برتافته و جز زندگى دنیا را خواستار نبوده است، روى برتاب». یعنی به طور کلی چنین افرادی اهل ما نیستند. این اعراض، اعراضی است که با رحمت رحمانیه انسان که همه موجودات حتی کفّاّر و حیوانات را هم دوست داشته باشد، منافاتی ندارد. مهم این است که نحوه ارتباط، به گونه ای نباشد که کفر کسی روی تو سایه بیاندازد و تو را غافل بکند و تو تاریک شوی. یعنی اگر قرار است عُلقِه و محبّتی هم بماند، نباید مزاحم باشد و انسان را از یاد و محبت خدا غافل کند،  محبت آنان نباید فضای ذهن انسان را اشغال کند و دل را مشغول سازد؛ اگر اینگونه شد، الهی نیست و باید قطع محبت شود. در بحث معرفت نفس توضیح دادیم که ما چیزی به اسم عشق جز در مورد حق تعالی نداریم. نحوه ارتباط معصومین علیهم السلام نیز با دیگران و اطرافیان شان حول همین محور بود. اگر قرار بود محبّتی داشته باشند، به آن جهت و سمت و سوی الهی می دادند و اگر این محبّت در رابطه شان با خدا مزاحمت ایجاد می کرد، حذفش می کردند. حتی با قدیمی ترین دوستان و رفقا و اصحاب شان رابطه را قطع می کردند.    کربلا مصداقی از اوجِ عاطفه‌ی فی الله است شما اوج عاطفه فی الله را در کربلا می بینید. یعنی به طور طبیعی کسی که از عواطف عمیقی برخوردار است، نباید بتواند در مقابل چنین صحنه هایی مقاومت کند. این خاصّ خود امام حسین و خاصّ خود خداست. اما ما گاهی همینطوری از روی غفلت و بی توجّهی حرف می زنیم و روضه‌ای می خوانیم. اگر واقعاً صحنه برای خود ما اتّفاق بیفتد، چه کسی می تواند چنین مصائبی را تحمّل کند. یک بچّه 6 ماهه، بچه ای که صرفاً یک کودک 6 ماهه نبوده که درکی نداشته باشد و نتواند ارتباط برقرار نکند؛ بلکه بچه 6 ماهه ای است که در این شش ماهگی با پدر و مادر و اطرافیانش بی نهایت ارتباط برقرار می کند، او همه چیز را درک می کند. این کودک 6 ماهه را روی دست ببری جلوی دشمن؛ و دشمن او را روی دست خودت  بکشد. زمانی جوانی مثل علی اکبر را می فرستی وسط میدان، سرش را جدا می کنند، زمانی نه، خودت نگه می داری تا سرش را ببرند و چون خدا غیور است، این جور جاها امتحان های سختی می گیرد. حضرت ابوالفضل علیه السلام در کربلا به برادرهایش می گوید، شما جلوتر از من بروید و کشته شوید تا من جلوی خدا شما را از دست بدهم و به خدا بگویم دارم برای تو این کار را می کنم. بله این گونه است و باید هر عُلقه ای را در کربلا ذبح کنی؛ علقه ناموسی؛ علقه برادری؛ مادری و غیرت. غیرت چیز خوبی است، ولی بعضی جاها خوب نیست. غیرتی که قرار است، بین انسان و خدا فاصله بیاندازد، چیز خوبی نیست. آن جا که غیرت باعث شود که بین انسان و خدا فاصله بیاندازد، این غیرت بی جاست؛ تو باید بایستی تا زن و بچّه‌ات را به اسیر بگیرند و ببرند کتک بزنند. نمی شود گفت: «خدایا! خودت گفتی غیرت، ناموس، عرض و آبرو، حیا، عفت داشته باشیم». بله همه اینها درست، ولی جایش در ظرف دیگری است. در این ظرف، یعنی ظرف «فِیَ»، ظرف عشق خدا، باید همه اینها را ذبح کنی. از این رو می گوید، اگر محبّت ، خدایی نیست، باید آن را قطع کرد. یکی می گوید: آخر خلاف مروت است، خلاف محبّت است، خلاف عاطفه است. اما خدا می گوید همه اینها را خودم به شما دادم. این عاطفه را چه کسی به شما داده و این محبت را از کجا آورده اید؟ همه اینها را خودم به شما دادم. آیا شما بیشتر از من عاطفه دارید؟ اما حالا می خواهم هر چه که خودم به شما دادم را در راه من خرج کنید. اگر عشق به معصوم علیه السلام هم فی الله نباشد، غلط است فی الله بودنِ عشق و محبّت در هر عشقی، چه عشق ها و محبت های زمینی و چه عشق و علاقه به معصوم باید فی الله باشد. نظام باید براساس الله تنظیم شده باشد. اگر کسی آنقدر شیفته امام حسین شود، آنقدر مشغول امام زمان یا هر معصوم دیگری شود که از خدا غافل بماند، این هم اشکال دارد. جالب است که در زیارت معصومین علیهم السلام برای جلوگیری از همین انحراف وارد شده است که قبل از رسیدن به قبر معصوم علیه السلام صد بار بگو الله اکبر و..... اما بعضی ها آنقدر مشغول سیدالشهداء و کربلا و حضرت ابوالفضل می شوند که تعبد را فراموش می کنند؛ خدا را فراموش می کنند. یادشان می رود که همه ی این عشق بازی ها برای تعبد است. عشق به امام حسین تا زمانی که تو خودت را فدایش بکنی و برایش بمیری، عیبی ندارد، به شرطی که این عشق به خاطر خدا باشد. یعنی برای امام حسین نباشد و امام حسین را برای خدا بخواهی، چون او چهره خدا و جلوه خداست. انسان حقّ ندارد در نظام محبّتی اجازه بدهد که هر محبّتی بر محبت خدا بچربد. مثلا قرآن فرمود:« إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُم[2] = در حقیقت برخى از همسران شما و فرزندان شما دشمن شمایند؛ از آنان بر حذر باشید». یعنی در مقابل مهر خدا، مهر پدری، مادری، خواهری، برادری و دوستی همه را بریز بیرون و همه ی مهر و مهرورزی ات را خدایی کن. این قاعده است؛ اگر این محبّت ها برمهر خدا غلبه کند، باید انسان روی شان پا بگذارد؛ چه بخواهد چه نخواهد. اگر «شهوت مقدس» بین تو و خدا مانع ایجاد می کند، آن را حذف کن شهوت خوب است و بعضی از شهوت ها مقدسند. اما اگر بین تو و خدا مانع بشود، باید آن را کنار بگذاری. گفتند: آقا بفرمایید و به جای فلان آیت الله نماز بخوانید. مسجدی که 2000 نفر جمعیت ایستاده اند. رفت ۴ رکعت نماز ظهر را خواند و در نماز عصر فرار کرد. اگر ما باشیم می گوییم زشت است. باید باشیم؛ چون نماز مردم خراب می شود. او اصلاً کاری با این حرفها ندارد که مردم پشتش چی می گویند؛ چرا نماز ما را خراب کردی؟ می گوید نماز مردم خراب می شود، بشود. وقتی من با شنیدن صدای 2 هزار نفر جمعیت پشت سرم وسوسه شده ام، این نماز، دیگر برای خدا نیست، بنابراین ادامه نمی دهم. فلانی بدش می آید، ناراحت می شود، دلش می شکند، گناه دارد و ... معنی ندارد. خدا رحمت کند امام رحمه الله علیه را وقتی می گفتند، آقا فلانی که با شما نسبتی و ارتباطی دارد، مریض شده، عیادتش برویم. عالم بزرگواریست، آیت الله است، مثلاً دیگر مراجع رفته اند، شما هم بروید. امام می گفت: من اخلاصم نمی آید، هر وقت اخلاصم آمد می روم. نظام محبتی، نظامی حیثیتی است نظام محبتی، واقعاً یک نظام حیثیتی است. از نظام خانواده و روابط همسران، حیا، غیرت، عفت و ... هزاران برابر حساس تر است. این نظام خیلی خیلی حیثیتی است. می دانیم که فحشا، خودفروشی، زنا، شهوت و ... از گناهان بزرگ هستند؛ ولی در نظام روحی، هزاران مورد خود فروشی و فحشای بدتر از اینها را مرتکب می شویم. این به مراتب، خرابتر و بدتر و پر خسارت تر از فحشاهای ظاهری است. با این حساب، این نظام، یک نظام فوق العاده دقیقی است؛ چون هر عملی در آن، آثاری دارد. یکی از آثار آن، در خود متن حدیث معراج آمده که در جلسه قبل هم به آن اشاره کردیم. می فرماید:« كلما رفعت لهم علما، وضعت لهم علما» به کسانی که نظام محبتی شان فی الله است، هر وقت علمی بدهم، علمی هم به علم شان اضافه می کنم؛ یعنی بدون تحصیل و بدون استاد، به معرفت و بینش شان می افزایم. با نظام محبتی فی الله می شود، ره صدساله را یک شبه طی کرد گاهی بزرگانی مثل «علامه، امام خمینی، مرحوم قاضی، مرحوم مدنی، صدوقی و...» سالها زحمت می کشند تا به مقامی می رسند و یک موقع هم یک بسیجی 14-15 ساله به خاطر محیط قدرتمند جبهه، یک دفعه بدون زحمت و ریاضتی به محبت فی الله می رسد. 13 سالش است، اما با امام زمان نشست و برخاست می کند و بنا بر فرمایش امام رحمة الله علیه «ره صدساله» را یک شبه طی کردند. رمز طی کردن ره صد ساله، نظام محبتی است؛ یعنی فرد توانسته این نظام را خوب مهندسی کند. علتش این است که فرد در نظام محبّتی، به منبع و به اصل وصل می شود. از این رو می فرماید:«رَفعتُ لهم علما= من برای آنها علم برپا می کنم». خیلی حرفِ بزرگی است. پشت سر هم و به صورت متوالی به آنها علم می دهم. یعنی دائماً معارف و علوم برای شخص می رسد. بحث کلاس و استاد نیست. کسی زحمت می کشد، 10 سال، 15 سال در حوزه درس می خواند و بعد سطح را تمام می کند، بعد فلسفه می خواند، بدایه، نهایه و اسفار می خواند. بعد از اسفار سراغ کتابهای عرفانی می رود. اما این همه جز این که قساوت قلب پیدا کند، کار دیگری نمی کنند. مثلاً مصباح می خواند، فصوص، تمهید القواعد می خواند و عمل هم می کند؛ پله به پله، پله به پله، صدتا منزل را یکی یکی و منزل به منزل طی می کند، با استاد درس می خواند و استاد برایش توضیح می دهد، ولی به جای این همه طی طریق، یک راه میانبر وجود دارد و آن این است که انسان روی نظام محتبی خودش کار بکند. یعنی اگر انسان ریاضت بکشد و روی نظام محبّتّی خودش کار بکند، علوم بدون طیّ مقدّمات، به سراغش می آید. نه اینکه استاد شود، چون این هم یک جور بدبختی و خود فروشی است که کسی فکر کند با این علوم، برای خودم کسی بشوم و در جامعه سری در میان سرها بلند کنم و با افراد بحث و مناظره کنم. حضرت فرمود: کسی که دنبال درس می رود تا یاد بگیرد که با دیگران چطور چانه بزند و خودش را در جوامع مطرح کند، او جای خود را باید در جهنّمّ ببیند. اینها همه شهوتهای مقدس هستند و آخرش جهنم است. آثار سوئی که نظام محبتی غلط در پی دارد اگر نظام محبّتّی درست نشود، فرد تمام مراحل و مدارج علمی را هم طی کند و با بهترین استاد کار کند، سر از جهنم در می آورد. مثل شاگردان ملاحسین قلی همدانی، مرحوم آقا شیخ جواد انصاری همدانی، وقتی دوره های عرفان را با این اساتید بزرگ طی کردند، سر از جهنم درآوردند. اکثر شاگردان معصومین علیهم السلام مگر اینگونه نبودند؟ حضرت امام صادق ع 4 هزار نفر شاگرد دارد، 20 تا بسیجی بین شان نیست که به دستور حضرت برود در تنور و نسوزد. خدا رحمت کند آیت الله گلپایگانی را که می گفت: من خانه یکی از دوستانم که جزو علما بود رفتم که در حال احتضار بود. به من گفت: خدا عجب ظالمی است. آقای گلپایگانی می گفت: من رفته بودم تلقین بخوانم و کمکی کنم تا حالش خوب بشود و راحت تر جان بدهد؛ اما او می گفت خدا عجب ظالمی است. بعد از 70-80 سال کار علمی و عبادت، نماز، تقوا، زیارت عاشورا، روضه و گفتم: نعوذ بالله چرا این حرف را می زنی؟ گفت: ببین محمّدرضا من و تو با هم در قم آمدیم و سر یک کلاس رفتیم و با هم درس را شروع کردیم؛ چرا تو باید مرجع تقلید شوی و من نشوم. می گفت آخر هم با بغضِ خدا مُرد. آدم بیاید و سالها در کنار حضرت معصومه درس بخواند و دینداری کند و بعد هم با بغض خدا به جهنم برود. قرآن می فرماید:«وَیَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى یَدَیْهِ یَقُولُ یَا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلًا؛ یَا وَیْلَتَى لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِیلًا؛ لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِی وَكَانَ الشَّیْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا[3]= و روزى است كه ستمكار دستهاى خود را مى‏ گزد [و] مى‏ گوید اى كاش با پیامبر راهى برمى‏ گرفتم؛ اى واى! كاش فلانى را دوست [خود] نگرفته بودم؛ او [بود كه] مرا به گمراهى كشانید؛ پس از آنكه قرآن به من رسیده بود و شیطان همواره فروگذارنده انسان است». این آیات می تواند به خوبی، قیامت کسانی را ترسیم کند که نظام محبتی شان را در دنیا تنظیم نکرده اند و در آخرت افسوس می خورند و می گویند: ای کاش با پیغمبر رفاقت داشتم، یک رفاقت خصوصی. هر کس باید خودش را بسنجد که آیا انگیزه و دغدغه ی داشتن یک رابطه خصوصی با پیامبر، امام زمان و مقام معظم رهبری را دارد یا خیر. اگر دارد که خوش به حالش؛ اگر نداشته باشد این ظلم و عمر و وقت تلف کردن است. تقسیم بندی توکل و نقش آن در نظام محبتی امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: «پیامبر ـ صلّى الله علیه و آله و سلّم ـ در شب معراج از خداوند سبحان سؤال کرد: پروردگارا! ارزشمندترین کار چیست؟ خداوند ـ عزّوجلّ ـ در پاسخ فرمود: در نزد من چیزى از توکّل و اعتماد بر من و رضا به داده من برتر نیست». این حدیث با ذکر سلسله سند از آن امام بزرگوار، از حضرت باقر از امیرالمؤمنین ـ علیهم السّلام ـ نقل شده است. در بحث منازل عرفانی و در بخش توکل، توکل را به 3 شاخه تقسیم می کنند: 1. توکل عام (آدم های معمولی)، 2. توکل متوسط، 3. توکل خاص. شرط اول در توکل عام، یعنی توکل آدم های معمولی، این است که شخص اهل ادعا و «من، من» کردن نباشد. شرط دوم این است که روح شاغل شدن نداشته باشد. روح شاغل شدن یعنی، وقتی می خواهید برای امام زمان کاری بکنید، یا در جبهه، هیئت، مؤسسه، انقلاب و ... بگویی من به شرطی می آیم که یک گوشه کار در دست من باشد. اگر به او بگویند: «تو مسئولیت نداشته باش، آن گوشه ی کار و بدون مسوولیت باش؛ اصلاً بگویند هیچ کاره باش، هر وقت کار داشتیم صدایت می کنیم»، می بینی که به هم می ریزد و ناراحت می شود. بعضی ها کار را برای امام زمان و حتّی خدا، فقط و فقط در شرایط و زمانی تعریف می کنند که می گویند ما باید در میدان و در گود باشیم. اگر قرار باشد، ما نباشیم، مؤسسه، بسیج، جبهه، هیئت، انقلاب و ... هم نباشد. اگر قرار است من فرمانده گردان نباشم، فرمانده گروهان نباشم، مسئول تبلیغات نباشم، هیچ کاره باشم، اصلا در این کار نمی آیم و این را نمی خواهم. اگر گفتند رزمنده عادی هستی؛ برو  قاطی رزمنده ها باش، دیگر حاضر نیست که رزمنده باشد. بنابراین، هر وقت گم شدن، گمنام شدن و ندیده شدن برای آدمها راحت شد، این آدم می تواند توکل کند. تازه این توکل، توکل مبتدی هاست. توکل افراد متوسط و خواص بماند. کسی که گرفتار این است که حتماً در گود و میدان باشد و حتماً کاری در دستش باشد، این شخص در نظام محبتی اش مشکل دارد. یعنی این آدم اصلاً نمی تواند توکل بکند. این شخص نمی تواند جریان ساز، کارساز و موثر باشد. در سیر قانونی که شما وکیل می گیری، یعنی در بحث وکالت، شما حذف می شوی، وکیل هست و کارها را انجام می دهد، تو نیستی. در توکل به خدا هم باید اینگونه باشد. اما ما می گوییم نه! خدایا اگر جبهه است، جنگ، انقلاب، موسسه، هیئت و ... هست، من باید وسط میدان و اصل کارها باشم.  خدا می گوید: من می گویم تو مریض شو، برو ده سالی در خانه بخواب. می گوید: نه؛ خدایا من اگر نروم و سینه نزنم نمی شود. خدا می گوید: من دو برابر ثواب سینه زدن را به تو می دهم، تو برو در خانه بخواب. می گوید: نه. یا بعضی ها می گویند خدایا من اگر مریض شوم، چی به تو می رسد؛ بگذار ما هم یک گوشه کار را بگیریم، وسط باشیم، مطرح باشیم، اسم ما را ببرند. اما خدا می خواهد تو یک مدت مریض باشی و در بیمارستان بخوابی، نمی خواهد کار بکنی. حضرت عبدالعظیم علیه السلام اینطوری شد حضرت عبدالعظیم که زیارتش برابر شد با زیارت حسین علیه السلام، از این نوع بود. ابوالفضل چرا ابوالفضل شده؟ چون در حالی که ابوالفضل بزرگ لشکر امام حسین علیه السلام و همه کاره لشکر است، سیدالشهدا علیه السلام به ایشان می فرمایند: برو آب بیار. ایشان بدون درنگ اطاعت می کنند. نظام محبتی را تنظیم نکردن، عین ظلم است ظالم یعنی کسی که نظام محبّتّی و ارتباطش را خالص نمی کند، یعنی نمی گوید، برای امام حسین. در نظام محبّتّی وقتی تو خالص می شوی، هر ذلتی را می پذیری؛ یعنی هر ذلّتی را می پذیری که نظام محبّتّیت خالص شود. می خواهند حذفم کنند، فحشم بدهند، بر سرم بزنند، بزنند، نظام محبتی که درست باشد، ایرادی ندارد. امام حسین ع را در ظاهر به پایین ترین حد ذلت رساندند و حتی بر روی جسد مبارکش اسب تاختند. این همه برای این بود که حضرت امتحانش را پس بدهد که آیا حاضر است همه چیزش را در راه خدا بدهد؟ گاهی در جبهه مسئول تدارکات خیلی سخت می گرفت و چیزی می خواستند بدهند برایشان سخت بود. سرباز می گفت: الان خط احتیاج دارد مثلا فلان چیز را می خواهند، نمی داد. هر چه اصرار می کردند می گفت: ندارم. این بسیجی که نظام محبتی اش را درست کرده می گفت: ببین نوکرتم؛ ببین من چاکرتم؛ ببین من سگتم عوعوعو؛ پارس هم می کرد برایش. کسی که نظام محبتیش را درست کرده گفتن این الفاظ برایش خیلی راحت است. فقط برایش مهم است که این وسیله را که خط الان احتیاج دارد، بگیرد و به آنجا برساند. اینجا دیگر «من» وجود ندارد. اصلاً هیچ کس نیست. رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله رئیس حکومت بود. آنقدر آزارش می دادند. گاهی اصلا ایشان را نمی دیدند. به ائمه معصومین علیهم السلام فحش می دادند. به خودشان و به پدر و مادرشان ناسزا می گفتند. اما برخوردشان مسالمت جویانه بود. ما نه؛ اگر یک ذره چیزی از ما به هم بریزد و حرف مان زمین بماند؛ یا کسی تحویل مان نگیرد؛ کسی خلاف نظر ما کاری بکند؛ چون سعه صدر نداریم، به ما بر می خورد. افسوس و خذلان، پیامد درست نبودنِ نظام محبتی است درست نبودنِ نظام محبتی، انسان را به افسوس و خزلان در روز قیامت دچار می سازد. قرآن در این باره این گونه می فرماید:«یَا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلًا؛ یَا وَیْلَتَى لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِیلًا» « یَا وَیْلَتَى». حالت کسی است که همه چیز را باخته، فرصت اصلاح از بین رفته، دنیا با همه زیباییش تمام شده و او آرزوی یک دقیقه اش را می کند که برگردد به دنیا. بهشت را در مقابل خودش می بیند، ولی نمی تواند برود، چون در سرازیری جهنم است. به این حالت می گویند:« یَا وَیْلَتَى»، یعنی دیگر هیچ فایده ای ندارد. « لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِی وَكَانَ الشَّیْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا = او [بود كه] مرا به گمراهى كشانید پس از آنكه قرآن به من رسیده بود و شیطان همواره فروگذارنده انسان است». آقایی چند وقتی سر کلاس من می آمد و هم سر کلاس استاد دیگری می رفت. یک روز به من گفت: من چه کار کنم، کدام کلاس را بروم؟ گفتم: در کدام کلاس معنویت بیشتری احساس می کنی؟ بیشتر یاد خدا را احساس می کنی؟ هر کدام که فکر می کنی بیشتر چیز گیرت می آید و به خدا نزدیکتری، همان کلاس را برو. گفت: آن کلاس. گفتم: اصلاً حرام است سر این کلاس بیایی. اصلاً اینجا نیا، چون اینگونه من می شوم شاغل برای تو. مانع می شوم برای تو. وقتی که به این کلاس می آیی، اسیر اعتبارات و معارف و علم می شوی. در حالی که آن کلاس برای تو یاد خدا را زنده می کند. تو با آن کلاس سنخیت داری، پس سر آن کلاس برو و اینجا نیا. اینجا بیایی با من مشغول می شوی و می بازی. فردا روز قیامت می گویی:« یَا وَیْلَتَى لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِیلًا». این که می فرماید: «شیطان  برای انسان خذلان و خواری می آورد». یعنی شیطان تا خوار و بدبختت نکند، تو را رها نمی کند. امام صادق هم می فرماید:« إن كانَ الشیطانُ عَدُوّا فالغَفلَةُ لِماذا [4]= اگر شیطان، دشمن است (که هست)، پس غفلت برای چیست؟». امکان ندارد که شیطان نیاید و یقه تو را نگیرد، چه در خواب و چه در بیداری و ضربه ای به تو نزند. حتما می آید و آنقدر می زند و می زند تا تو را ضعیف کند و آخر کار، خوار و ذلیلت می کند. همانطور که در آیه قبل بیان شد. پس همه اینها به خاطر نظام مبحتی انسان است. محبت/ نظام محبتی و آثار آن   [1] . سوره نجم/29. [2] . سوره تغابن/14 [3] . سوره فرقان/27-28-29. [4] . البحار : 78 /190 /1 .

دیگران را از خود بدانیم فرمولی که امام سجادعلیه‌السلام به دوست‌شان فرمودند این بود که «چه اشكالى دارد كه مسلمانان را چون خانواده ات بشمارى». حضرت این فرمول را در اختیار ما قرار می‌دهد تا بجای اینکه با معیارهای جمادی، گیاهی و حیوانی نگاه کنیم، براساس معیارهای آسمانی با همدیگر رابطه و پیوند برقرار کنیم و همدیگر را فرزند اهل‌بیت بدانیم. وقتی این نگاه حاکم شد دیگر همه را خواهر و برادر دینی خود تلقی می‌کنیم. اگر ما این توهم را از خود دور کنیم که ما با بدن‌ و قالب‌گیری تفکیک نمی‌شویم. همه یک نفر هستیم، آن وقت می‌توانیم همدیگر را دوست بداریم. این باعث می‌شود خودخواهی‌ها،  محدودیت‌ها، حسادت و رقابت‌ها از بین برود و این همان قاعده (هو انت؛ او تو هستی) است. پس به تعبیر حضرت دیگران را از خود و خانواده خود بدانیم. در این صورت شادی داریم و غصه‌ای نخواهد بود. تمام کینه‌ها، بدبختی‌ها و دوری از اهل‌بیت صلی‌الله‌علیه‌وآله زمانی است که ما آدم‌ها را از همدیگر جدا کردیم. وقتی همه از تو شد، آنگاه همه پشتیبانت می‌شوند. در ادامه حضرت می‌فرماید: «و بزرگشان را به منزلت پدر بدانى و كوچكشان را به منزلت فرزندت و همسالت را به منزلت برادرت». بزرگ جامعه هر کس باشد را مثل پدر و مادر خودت حساب کن. در این صورت نوع احساس‌ها هم فرق می‌کند و حتی از نگاه شهروندی هم بالاتر است. دیگران خواهر و برادر ما هستند. پس نمی‌توان مشکل دیگران را از خود نبینیم. حتی بچه‌ها را هم مثل فرزندان خود تلقی کنیم و با آن‌ها درست برخورد کنیم. این همان تربیت اسلامی است. ?نکته: اگر چنین نیتی (او تو هستی) را در برخورد با هر کسی داشته باشیم، خدا به پایمان حساب می‌کند. کمترین اثر این نیت، شادی و آرامش زندگی است. پس به میزانی که انسان دست از بخش‌های جمادی، گیاهی و حیوانی برمی‌دارد، انبساط روحی پیدا می‌کند؛ سرعت پرواز بیشتر می‌شود و خواب‌های زیبا می‌بیند؛ بزرگ می‌شود و تشبه به خدا و اهل‌بیت پیدا می‌کند. چرا ظلم می‌کنیم! در ادامه سیدالساجدین امام زین العابدین علیه‌السلام می‌فرماید: «فَأَیُّ هؤُلاءِ تُحِبُّ أن تَظلِمَ؛ حال به هر کدام از اینان دوست داری ظلم کنی»؟ دوست داری سر کی کلاه بگذاری یا به چه کسی جنس گران بفروشی یا کالای قاچاق بدی؟ اصلا با این نگاه می‌توان این کار را کرد؟ هرگز. چون همه خود تو هستند. نمی‌توانی خودخواه باشی. مثل بعضی افراد که برای بدست آوردن سود و پول بیشتر حاضرند هر کاری بکنند. اگر به دیگران خیانت کنی درواقع به خودت کردی. (هو انت) همه چیز در عالم ریاضی است. وقتی دیگران را مثل خانواده خودت دیدی، به راحتی ظلم نمی‌کنی. حتی به گیاهان، حیوانات و اشیاء هم نمی‌توانی ظلم کنی. چون همه چیز حرمت و شعور و احساس دارند. بنابراین، وقتی یک انسان نگاهش توحیدی شد، نمی‌تواند به کس ظلم کند یا دروغ بگوید. شیطنت‌ها و تیزهای نفسش هم از بین می‌رود. در ادامه روایت، «و أیُّ هؤُلاءِ تُحِبُّ أن تَدعُوَ عَلَیهِ؟! وأیُّ هؤُلاءِ تُحِبُّ أن تَهتِكَ سِترَهُ؟؛ كدام یك از اینان را دوست دارى نفرین كنى؟ آبروى كدام یك از اینان را دوست دارى بریزى؟» آبرو دست خداست و فقط اوست که آبرو را نگه می دارد. کسی که فکر می‌کند با غیبت کردن و سخن‌چینی می‌تواند آبرو دیگران را ببرد، سخت در اشتباه است. چون آبروی خودش نزد خدا و ملائکه می رود و روسیاه می‌شود. درمان فکری خودبرتربینی ممکن است شیطان در ما این وسوسه را کند که تو از دیگران برتر و بهتری. ما حتی نباید خود را از فرد زناکار هم بهتر بدانیم؛ چه برسد به دیگران. اینکه انسان خودش را بهتر از پدر و مادر یا خواهر و برادر یا همسر می داند، فقط یک توهم و فریب شیطانی است. حالا حضرت سجاد علیه‌السلام یک راهکار می‌دهد که اگر شیطان تو را فریب داد که تو از دیگران بهتری چگونه خودت را نجات دهی: «اگر هم ابلیس ـ كه نفرین خدا بر او باد ـ در تو این پندار را پدید آورد كه تو بر یكى از اهل قبله برترى دارى، [اندكى درنگ كن و] بنگر اگر آن شخص بزرگ تر از تو بود، [با خودت] بگو: پیش از من ایمان آورده و به عمل صالح پرداخته است. پس بهتر از من است. اگر كوچك تر از تو بود، بگو: من پیش از او به گناهان و معصیت‌ها روى آوردم. پس او بهتر از من است و اگر همسالت بود، بگو: من نسبت به گناه خود، یقین دارم و درباره او تنها شك دارم. پس چرا یقینم را بر اثر شك خود رها كنم». پس هر وقت شیطان تو را فریب دادکه بهتر از دیگران هستی این گونه به خود خطاب کن که من می دانم گناه دارم. شاید گناهان او بخشیده شده باشد. شاید او توبه کرده باشد و او بهتر از من باشد و گناهان من بخشیده نشده باشد. پس او بهتر از من است. پُز دادن و رقابت موجب برهم ریختگی باطن انسان در ادامه حضرت سجاد علیه‌السلام می‌فرمایند: «اگر دیدى مسلمانان به تو حرمت مى نهند، بزرگت مى شمارند و گرامى‌ات مى‌دارند، بگو: این فضیلتى است كه آنان به چنگ آورده‌اند و اگر از آنان درشتى و رویگردانى از خودت را دیدى، بگو: این به سبب گناهى است كه از من سر زده است». اگر بخاطر خوبی‌هایت مورد احترام و اکرام دیگران قرار گرفتی، بگو یک لطفی است که خدا شامل حال آنها کرده. بگو: «الحمدلله». بگو: من از خود چیزی ندارم، همه را خدا داده. «الحمدلله» سپهری است برای جلوگیری از غرور و خودخواهی، پز دادن، رقابت و چشم و هم چشمی. هستی ما از خداست. روح، عقل، هوش، توان جسمی و ... همه را خدا داده. پس پز دادن معنای ندارد. پز دادن باعث برهم ریختن و زشت شدن باطن انسانی می‌شود. چرا بخواهیم با نعمت‌های که خدا داده به دیگران پز بدهیم. همه این رقابت‌ها توهم است. اگر هم از کسی درشتی، اذیتی، فحشی و... دیدی بگو این هم به سبب گناهی است که از من سر زده. این هم کفاره گناهانت یا درجه برای آخرت حساب می‌شود. بدانید که مومن در دنیا مورد اذیت و ناسپاسی سختی قرار می‌گیرد، اما چون قرار است شبیه خدا شود در دنیا مورد کفران دیگران قرار می‌گیرد. یادتان باشید همه آدم حسابی‌ها مورد بی‌مهری و قدرنشناسی قرار می‌گیرند.  فقط خداست که قدر انسان را می‌داند. از هیچ کس انتظار نداشته نباشیم که قدر ما را بداند. پژمردگی و افسردگی برای کسی است که خدا را نمی‌بینند. همین که خدا قدر ما را بداند، بس است

زبانت را نگه دار تا برادرانت را حفظ کنی این فرمول خیلی قدرتمند را امام زین‌العابدین علیه السلام در توصیه‌ به یکی از صحابی‌شان فرمودند: «احفَظْ علَیكَ لسانَكَ تَمْلِكْ بهِ إخوانَكَ= زبانت را نگه دار تا مالك برادرانت شوى». گاهی فرد در ارتباطی که با دیگران دارد، مثل همسر، خانواده همسر، جنس مخالف، مشتری یا ارتباطی که با چیزهای دیگر برقرار می‌کند، موقعیت‌ و شرائطش نسبت به دیگران خیلی ضعیف‌تر است؛ اما یک مهارت، جای همه ضعف‌هایش را پر می‌کند و آن ارتباط کلامی است. قرآن کریم نیز می‌فرماید: «قُلْ لِعِبادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ[1]= به بندگانم بگو که همیشه سخن بهتر را بر زبان آورند». انتخاب بهترین کلمات، خیلی مهم است. گاهی انتخاب و به کارگیری این نوع کلمات برای آدم‌های تنبل و خودشیفته و خودخواه کار سختی است. اصلاً نمی‌توانند نسبت به همسر، پدر و مادر و حتی فرزندشانشان کلمات خوبی به کار ببرند. در همین وضعیت است است که شیطان نیز وارد کار می شود. اینجاست که قرآن می فرماید:« إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ= محققا شیطان اراده کرده است که بین شما دشمنی و بغض و کینه واقع شود». این شیطنت ها در خودخواهی نهفته است. شیفتگی‌ها و درگیری‌ها و «من»‌های دروغی که یک نفر با خودش دارد، باعث می‌شود که نتواند آنطور که لازم است با طرف مقابلش قشنگ و خوب عمل کند. فاجعه‌ای که ما الان در کشور خودمان داریم، این است که از هر ۵ ازدواج ۴ مورد آن شکست می‌خورد. اینها برای این است که واقعاً افراد ارتباطات کلامی‌شان بسیار ضعیف است و نمی‌دانند باید با هم چطور حرف بزنند و چه کلماتی را به کار ببرند. همین ندانستن، باعث می‌شود یک چیز بی اهمیت را بهانه کنند و بلوا راه بیندازند. مثل گم شدن یا سوختن یا شکستن یک چیز. درحالی که اگر کلمات درست انتخاب شود، خیلی از حوادث و طوفان‌ها هم نمی‌تواند این رابطه را خراب کند. خیلی وقت‌ها دیده ایم پدر و مادرها که حق دارند و حرف‌هایشان هم درست است، چون بلد نیستند چطور گفته‌هایشان را به فرزندان منتقل کنند، می‌بینیم که فرزندان از آنان متنفر می‌شوند. گاهی همسر می‌خواهد همسرش را متحول کند و از بدی‌ها نجاتش بدهد، ولی چون بلد نیست با او درست حرف بزند، مشکل ایجاد می شود. ما غالباً فکر می کنیم که مشکلی نداریم و خوب هستیم. ولی رسیدن به یک مهارت کلامی واقعاً کار راحتی نیست و کار می‌برد و مثل هر مهارت دیگری تمرین می‌خواهد. راه نگهداشتن زبان این است که روی خودت پا بگذاری کسی که بخواهد زبانش را نگه دارد و کلمات نامناسب را به کار نبرد، باید پا روی خودش بگذارد. در اینجا ممکن است احساس ‌کند که تحقیر یا کوچک می‌شود؛ اما این درست نقطه اشتباهی است که اکثر ما می‌شویم. مثلاً می‌گوییم اگر من بخواهم در مقابل همسرم یا بچه‌ام، این کلمات را به کار ببرم، ممکن است کوچک بشوم یا او سوءاستفاده کند. در حالی که کاملاً در اشتباه است. چون شما به میزانی که «من»‌ات را در مقابل دیگران حفظ می‌کنی، از شادی دور می‌شوی. حتی در ارتباط با خدا، وقتی شیطان منیتش را حفظ کرد، از درگاه الهی رانده و حذف شد. در انتخاب کلمات، حس خوبی را به دیگران منتقل کنید  در ادامه روایت، این شخص به حضرت سجاد علیه السلام گفت که من زبانم خوب است و مشکلی ندارم. اما حضرت در پاسخ فرمودند: «هَیهاتَ إِیَّاكَ وَ أَنْ تَعْجَبَ مِنْ نَفْسِكَ بِذَلِكَ وَ إِیَّاكَ أَنْ تَتَكَلَّمَ بِمَا یَسْبِقُ إِلَى الْقُلُوبِ إِنْكَارُهُ و إن كانَ عِندَكَ اعتِذارُهُ= هیهات! مبادا براى این كار، دچار خودبینى شوى. مبادا چیزى بر زبان آورى كه نادرستىِ آن زودتر بر دل‌ها نشیند، گرچه عذر (توجیه) آن را داشته باشى».  حضرت هشدار می‌دهد کلماتی انتخاب ‌کنید که وقتی شخصی می‌شنود، بدش نیاید و شما را انکار نکند. چون بعداً هم اگر عذر بتراشی و بخواهی کلمات نادرستت را توجیه کنی، باز به راحتی به آن حالت اولیه برنمی‌گردد. سپس تذکری که حضرت می‌دهد، این است که وقتی صحبت می‌کنید، باید در کلام‌تان آن «حس درستی و صداقت و قشنگی و صلاح» را به طرف مقابلتان برسانید تا جهات منفی احتمالی کلام، بی اثر شود. چون «فَلَیسَ كُلُّ مَن تُسمِعُهُ نُكرا یُمكِنُكَ أن توسِعَهُ عُذرا= زیرا هر آن كس كه سخن نادُرستى را به او مى‌شنوانى، چنین نیست كه بتوانى عذرت را به او بقبولانى». اگر حرف زشت و غلطی زدی و بعدا بخواهی عذرت را به همه مخاطبانت برسانی، معلوم نیست که باور کنند. پس از اول چیزی را نگو که بعداً دنبالش بدوی و بخواهی آن را اصلاح کنی و توضیح بدهی و توجیه کنی که من منظورم این نبود یا شوخی کردم یا قصدی نداشتم و...  البته برای اینکه ما به این مهارت برسیم باید تمرین کنیم.   حالا حضرت در ادامه گفته‌هایشان یک خروجی به ما می‌دهد که خیلی مهم است. هركس عقلش كامل‌ترین صفتش نباشد، زودتر به نابودی می‌رسد نحوه پوشش شما زمانی که در خانه هستید، با بیرون از خانه یکجور نیست و کاملاً فرق می‌کند. ممکن است در خانه خیلی آزاد باشید؛ ولی وقتی که بیرون می روید، پوششی دارید که این پوشش باید پذیرفتنی و مقبول باشد. ما در قوانین شرعی هم آداب بیرون آمدن از خانه را داریم. مثلاً مستحب است انسان حتماً به آینه نگاه کند. لباسش مرتب باشد، به احترام دیگران حتماً تجمل داشته باشد و عطر بزند. اینها ویترین خروجی ظاهر ماست؛ اما وقتی که می‌خواهید از نظر منش و شخصیت با دیگران ارتباط برقرار کنید، امام سجاد علیه السلام به ما یک قاعده و فرمول می‌دهد. ایشان می‌فرماید: «مَن لَم یَكُن عَقلُهُ مِن أكمَلِ ما فیهِ كانَ هَلاكُهُ مِن أیسَرِ ما فیهِ= هركس عقلش كامل‌ترین صفتش نباشد، تباه شدنش آسان‌ترین ویژگى‌اش خواهد بود»؛ یعنی کسی که عقلش کامل‌ترین خصوصیتش نباشد، زودتر به شکست و نابودی می‌رسد. به عنوان مثال، دو نفر با هم ازدواج می‌کنند. یک نفرشان خیلی معقول و مؤدب و متین است، یک نفر هم خیلی شرّ و بی‌قاعده است. بعد از مدتی می‌بینید از هم جدا شدند. امروزه، یک سوم طلاق‌های کشور مربوط به سال اول زندگی است. برای اینکه هر کدام از طرفین نوعی از رفتار را به طرف مقابل نشان می‌دهند که خروجی دلچسبی نیست. افسردگی، پژمردگی، زودرنجی، حسادت، مقایسه، چشم و هم‌چشمی حاصل همین رفتارها است. شخص وقتی اینها را می‌بیند، حالش به هم می‌خورد. حتی اگر هزار هزار درجه دوستت داشته باشد، اگر حسود باشی یا بدبینی و خسیسی داشته باشی یا بدکلام یا زودرنج و حساس باشی و... از تو متنفر می‌شود. دقت کنید در اینجا ما اصلاً بحث مذهبی و معنوی نمی‌کنیم. باید بدانیم که هیچ کس نمی‌تواند با آدم نامتوازن کنار بیاید. همان‌طور که اگر آدم خیلی خوبی هم باشید، با یک ظاهر نامتوازن، کسی همزیستی را نمی‌پذیرد. مثل مدهایی که در کشور در نحوه لباس پوشیدن، آرایش کردن، غذا خوردن و... دیده می شودکه همگی نوعی بی‌بندوباری و بی‌نظمی است و این نشان می‌دهد که عقلانیتی پشت آن نیست. هر کس در برخورد با شما باید بفهمد که یک عقلانیت و تدبیری بر رفتار شما حاکم است مثلاً در یک کشوری مثل آمریکا که ادعای ابرقدرتی و حاکمیت بر جهان دارد، رئیس جمهورهایی که درگذشته داشتند با وجود اینکه جنایت و ظلم می‌کردند، اما در برخوردهای اجتماعی، سیاسی یک عقلانیتی بر آن‌ها حاکم بود، اما امروز یک دلقکی مثل ترامپ آمده و هیچ قاعده‌ای را رعایت نمی‌کند. به راحتی هر حرفی می‌زند، دیده می شود که هیچ عقلانیتی بر او حاکم نیست. می‌خواهم بگویم این عقلانیت و توازن، مختص مؤمن و غیرمؤمن نیست، چون اساسا اینها بحث مذهبی نیست؛ بلکه یک بحث اخلاقی است و قاعده ریاضی دارد. ما روایت داریم که می فرمایند به دشمن عاقلت بیشتر اعتماد کن تا به دوست جاهل‌ات. گاهی انسان یک دوستی دارد که نامتوازن است. نمی‌شود به او اعتماد کرد. چون آسیب و صدمه می‌زند. ولی یک دشمنی داری که عاقل است. اصولی بر اخلاق و کلام و رفتارش حاکم است که با آن می‌شود کار کرد. «عقل»در برگیرنده ی همه قشنگی‌ها و مادر همه زیبایی‌ها است. نقل است خداوند عقل و جهل را آفرید. عقل لشکری دارد و جهل هم لشکری دارد. بعد برای عقل ۷۵ لشکر می‌شمارد که بعضا شامل اینهاست: نظم، ادب، حرمت به حقوق دیگران، آداب مهمانی، آداب حرف زدن، آداب کلامی، آداب ارتباط با همسر و... جهل هم ۷۵ لشگر دارد که شامل اینهاست: حسادت، زودرنجی، توقع بی‌حد، خودشیفتگی، خودبرتربینی، خود را ترجیح دادن به دیگران، شکم‌بارگی، بی‌نظمی، بی‌قاعدگی و.. اینها همه‌ از خصوصیات جهل است. خودت را نبین تا شاد بمانی امام سجاد علیه السلام در ادامه سخنان گهربارشان فرمودند: «أما علَیكَ أن تَجعَلَ المُسلمینَ مِنكَ بمَنزِلَةِ أهلِ بَیتِكَ= چه می‌شود تو به همه مردم، به چشم خانواده خودت نگاه کنی». ظاهرش خیلی ساده است؛ ولی اگر کسی بخواهد در برخورد با آدم‌ها این سه قاعده را رعایت کند که «هو أنت، هو رسول الله، هو الله»؛ باید پا روی خودش بگذارد. در محبت با دیگران، اگر می‌خواهی محبت کنی محبتت را بکن. کاری نداشته باش طرف مقابل لایقش باشد یا نباشد. این لایق نبودن، غیر از سوءاستفاده کردن است. شما هر قدر خروجی قشنگ و زیباتری داشته باشید، مثلاً بچه‌ات را بغل می‌کنی و می‌بوسی. این خدا است که این بوسه‌ها را دریافت می‌کند. حتی مهرورزی و مهربانی نسبت به حیوان‌ها را هم خدا دریافت می‌کند. فقط به این شرط که پای خودت را در این وسط حذف کنی. آن وقت است که شادی به سراغت می‌آید. همه ماجرا همین است. نگو این مادر زن یا پدرزنم است، می‌توانم این‌طور به او نگاه کنم. بیا یک بار تمرین کن به مادرزن‌ یا پدرزنت هم عشق بورزی برای خدا. پای خودت را از وسط حذف کن. آن وقت می بینی که زندگی چقدر زیبا خواهد بود. [1] . سوره اسراء/آیه 53.

ملاک و مبنای تشخیص وضعیت انسان قلب اوست. دروغ هم در آن نیست به هیچ وجه نمی شود فریبش داد. وقتی به پزشک مراجعه می کنید، برای تشخیص بیماری شما، یک سری آزمایش مثل فشار خون، آزمایش ادرار، مدفوع، سی تی اسکن، ام آر آی انجام می دهد، از سنجش این معیارها استفاده می کنند تا وضعیت سلامت بدن شما را تشخیص دهند. اما برای تشخیص سلامت روح چه کار باید کرد؟ پاسخ این است که باید به «قلب» مراجعه کرد. بهترین شاهد برای محبت، «قلب» است قلب مبنای محبت است؛ قلب همچون جام جهان نمایی است که به حق گواهی می دهد و بهترین شاهدهاست. برای این که بدانید فلان شخص را دوست دارید یا نه، باید از قلب تان بپرسید. علی علیه السلام می‌فرماید:«سَلُوا القُلوبَ عنِ المَوَدّاتِ؛ فإنّها شَواهِدُ لا تَقْبَلُ الرُّشا[1] = دوستیها و محبتها را از دلها بپرسید كه دلها گواهانى رشوه ناپذیرند».  افراد زیادی بودند در زمان امیرالمؤمنین (علیه السلام) که ایشان را سجده می کردند و دستشان را می بوسیدند؛ الان هم اطراف اولیای خدا، مراجع، بزرگان و علما اینگونه افراد هستند که چاپلوسی و دستبوسی می کنند، می گویند: «خانه زادیم؛ چاکریم؛ نوکریم»، ولی واقعاً در باطن و قلبشان نمی خواهند سر به تن آن فرد باشد. اگر هم دوستی می کنند، به طمع پول، محبوبیت، شهرت و اعتبار است و اگر جایی منافعی متوجه شان نشود، مقابل آن شخص محکم می ایستند. قلب مبنای مهمی است که شما اگر چیزی در قلب تان باشد، نمی توانید آن را برای همیشه نگه دارید. یک ماه، دوماه، دو سال، سه ساله هر چقدر نگه دارید، بالاخره بیرون می ریزد. روش هایی برای درک باطن و اوضاع قلبی انسان برای شناخت و تشخیص حالات روحی انسان، روشهای متعددی بیان شده که یکی از این روش ها بررسی «تقلب احوال=تغییرات حالات» است. انداختن فرد در «تقلب احوال» باعث می شود که تمام باطن شخص و حقیقت او بیرون بریزد. کسی که در تقلب احوال قرار می گیرد، حقیقت محبت خود، بلکه حقیقت تمام اندیشه های خود را آشکار می کند. یکی از کارهایی که با آن می شود تقلب احوال کرد، این است که او را عصبی کنید؛ وقتی او را عصبی کردید، طرف تمام آن چه که در دلش دارد را بیرون می ریزد. تقلب احوال همانند تکان دادن قلب افراد است. مثلاً فرض کنید سبد میوه ای داریم؛ وقتی که تکانش بدهیم زیر و رو می شود و هر چیزی که در زیر چیده شده، بالا می آید. برای همین حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید اگر می خواهی رفیقت را بشناسی، سه بار عصبانی اش کن؛ ببین ماندنی است یا نه. امام حسن علیه السلام فرمود: «لا یُعرَفُ الرأیُ إلاّ عندَ الغَضبِ[2] = اندیشه، جز به هنگام خشم شناخته نشود». با هر هیجانی می شود به درون افراد پی برد. علی علیه السلام فرمود:« ما اضْمَرَ احَدٌ شَیْئاً الَّا ظَهَرَ فى فَلَتاتِ لِسانِهِ وَ صَفَحاتِ وَجْهِهِ[3]= هیچ انسانى چیزى را در درون خود پنهان نمى‌كند، مگر این كه با سخنانى از دهان او مى‌پرد، یا آثارى كه در چهره و قیافه او منعكس مى‌گردد، آشكار مى‌شود». البته این کار هم نیاز به یک کارشناس دارد. همیشه الفاظ حاکی از آن حقایق نیستند. باید یک کارشناس باشد تا بیان کند؛ این لفظ، حاکی از فلان حقیقت هست یا نیست. ولی بالاخره در لفظ، باطن بیرون می آید. ممکن است شخصی نزد چند نفر حرفی را پنهان کند، یا باطنش را بروز ندهد، اما در جای دیگر با عده ای دیگر راحت است و راحت باطنش را آشکار می کند، هیجاناتش را بیان می کند. این تصور اشتباه است که با پنهان بودن باطنِ او نزد چند نفر، کسی او را نمی شناسد. بالاخره این شخص در جمع های دیگر حرف می زند و ابراز هیجان می کند و آنها می فهمند که او چه کاره است. روش بعدی در شناخت باطن افراد، این است که ببین وقتی وضع مالی او خوب شد، رفتار او با زیردستان و اطرافیانش تغییر می کند یا نه. حضرت یک فرمول می دهد:« فِی تَقَلُّبِ الْأَحْوَالِ عُلم جَوَاهِرِ الرِّجَالِ[4]= در دگرگونی حالتها باطن آدم ها معلوم می شود». شیطان 6 هزار سال عبادت کرد که علی علیه السلام می فرماید: معلوم نیست که 6 هزار سال دنیایی بوده یا آخرتی. شیطان طی این 6 هزار سال اصلاً بروز کفر نداشت. اما همین که خداوند آدم را جلویش می گذارد، ناگهان باطنش بیرون می ریزد. قرآن می فرماید:« و کان من الکافرین= از کافران بود». یعنی 6 هزار سال شیطان از کافران بوده، اما چون تقلب احوال نداشته در نتیجه ظهور هم نداشت. خیلی از افراد عشق ها و محبت های شان همین گونه است، بنیادی و اساسی نیست. در همه حال، از دوستی خدا عقب نشینی نکن آدم باید به هر قیمتی وتحت هر شرایطی خدا را دوست داشته باشد و هرگز عقب نشینی نکند. خداوند صحنه های مختلفی ایجاد می کند برای امتحان ما. گاهی به انسان لذت می دهد؛ پول می دهد؛ دعاهایمان را مستجاب می کند؛ قدرت و شهرت می دهد؛ ولی گاهی یک طور دیگر برخورد می کند و به قول کفار که گفتند:«یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ[5]= دست خدا بسته است»،انگار دست خدا بسته است. مثلا زمین خشک می شود و آسمان نمی بارد. دعا می کنید مستجاب نمی شود؛ سه سال در شعب ابیطالب، بچه های کوچک گرسنه و تشنه، گریه و داد و بیداد می کنند و اصلاً انگار در این عالم خدایی نیست؛ یا حضرت ابراهیم که بعد از سالها صاحب فرزند شد و دستور رسید فرزند کوچکت را به همسرت در بیابان رها کن و برگرد؛ سپس ماجرای سربریدن اسماعیل؛ مناجات های حضرت ابراهیم در قرآن را نگاه کنید که‌ چقدر زیبا حرف می زند. می گوید: خدایا من خانواده ام را آوردم در جایی که قابلیت زرع ندارد، «رَبَّنَا لِیُقِیمُوا الصَّلَاةَ [6]= پروردگارا تا نماز را به پا دارند». با این ادبیات زیبا که خدایا من اینها را اینجا آوردم تا اهل اقامه نماز باشند. این گونه است که خداوند محبتش را بر چنین بندگانی واجب می کند و می فرماید: « وَجَبتْ محبّتی=محبتم واجب شد براینها» و اینها بدون حساب به بهشت می روند، چون به خاطر خدا دوستی کردند و اهل حساب و کتاب مادی نبودند. خدا را بی قاعده دوست داشتند و کاری نداشتند که دعایشان مستجاب می شود یا نه؛ شفا می گیرند یا نه. اما بعضی افراد، بعد از 30 سال عزاداری برای امام حسین علیه السلام می گوید: ای امام حسین! 30 سال در هیئت برایت اشک ریختم، حالا خواسته ای داشتم که زنم نمیرد، ولی مُرد. این معامله است و رفاقت نیست. همیشه به خدا بگو برایت بندگی می کنم وهیچ توقعی هم ندارم. مرا چون صید در خونم بغلتان                تماشا کردن از تو پَرپَرَ از من پس یادمان باشد که قلب، جام جهان نماست. آدمهایی که هم می خواهند جلوی اشتباهات رفتاری، انتخابی، ارتباطی را بگیرند به قلبشان مراجعه کنند، قلب راهنمایی می کند، کمکشان می کند که وقت تلف نکنند. در تقلب احوال، آدم می فهمد که هر کس چقدر راستگو است و هر کس چقدر پای کار است؟  علی علیه السلام می فرماید: بخدا قسم اگر بینی مومن را با شمشیر بزنم که از محبّت من بگذرد، نمی تواند و اگر تمام دنیا را به منافق بدهم که من را دوست داشته باشد، نمی تواند دوست داشته باشد. آدم می تواند با امام زمان علیه السلام بدون حساب دوستی کند و چرتکه نیندازد. اگر قرار است برای امام زمان آبرو و پول و وقت و اعتبار بگذارد، بگذارد. خوش به حال کسی که امام زمان تأیید کند که این رفیق ماست. برای همین حضرت امام باقر علیه السلام فرمود: اگر می خواهی بدانی در تو خیری هست یا نه، به قلبت مراجعه کن. اگر در قلبت محبت اهل طاعت خدا بود، پس در تو خیر هست. اگر کسی را به دلیل این که رنگ و بوی خدا و امام حسین و امام زمان و حضرت زهرا علیهم السلام را دارد، دوست داری، کسی را بدون در نظر داشتن روابط و مبناهای شخصی دوست داری، پس در تو خیر هست. آدم باید به جایی برسد که هر کس را که بوی خدا می دهد، دوستش داشته باشد و برایش شخصیِت قائل باشد. فریب عبادتها و فعالیت هایت را نخور متاسفانه اشتباهی که ما داریم این است که فریب فعالیتها و عبادتهایمان را می خوریم و فکر می کنیم قیمتی هستیم. این حس خیلی خطرناک است، طلبه اند، بسیجی اند، خانواده شهیدند، جبهه رفته اند، هیئت دارند، رئیس هیئت هستند، مداحند، استادند، روحانی اند و بخاطر همین ها دیگران را کوچک می بینند. خداوند خواهد پرسید، دلیلت چیست که فلان کس را کوچک نگاه کردی؟ دلیل می خواهد، جرأت داری بایستی جلوی خدا حرف بزنی و دلیلی بگویی؟ چه کسی جرأت می کند جلوی خدا بایستد و مثلا بگوید، فلانی فاحشه است؛ فلانی قمارباز است و من حزب اللهی و بسیجی ام. وقتی اینطور شد، خدا هم شروع می کند فحشا را از نمازت در می آورد؛ خیالاتی که در نماز داشتی را برایت رو می کند؛ فحشایی که سر نماز در سرت بود، در سجده، رکوع، موقع دعا به سرت آمد و در کارهای مقدّس، آن همه فکرهای خلاف و کثیف سراغت آمد را برایت آشکار می کند و می گوید: آیا تو از آن فرد بزرگتری؟ شرافت تو از آن فرد بیشتر بود؟ باید به خدا گفت: خدایا دستم بالاست و تسلیمم و من هیچ چیزی ندارم:«لا أملکُ لنفسی نَفعاَ ولا ضَرّا و لاموتاً و لا حیاة و لا نشورا». اگر «من»، «من» کردی، خدا هم در آخرت و هم در دنیا رسوایت می کند. کار خدا و اهل بیت را هیچ وقت کوچک نشماریم ما نمی توانیم کارهایی که مربوط به خدا و اهل بیت است را کوچک بشماریم. سؤال کردند ما برای امام زمان علیه السلام کاری می کنیم یا یک موقع کارهایی پیش می آید. مثلاً کسی می خواهد به اسم امام زمان کاری بکند؛ مثلا بچّهّ ای آمده می خواهد در نیمه شعبان پرچم بزند، پول جمع می کند؛ مثلاً من برای امام زمان ده میلیون تومان داده ام؛ می فرمایند به این بچه هم بده، یک تومان هم شده بده. حتی اگر دروغ می گوید و پرچم نمی خرد و می خواهد با پول شما بستنی بخورد، می فرمایند به او بدهید. اصلاً ما نمی توانیم کارهایی که مربوط به خدا و اهل بیت است را کوچک بشماریم.  علامه جعفری رحمة الله علیه آدمی بود که سنّیّ از او گذشته و احساساتی هم نبود. شخصی می گفت من هیچ وقت تخلف زمانی از علامه ندیدم، در هر زمانی سر ساعت، حتی نمی توانستم یک مقدار زودتر به دیدارشان بروم. اگر دیرتر هم می رفتم می گفت دیر آمدی. گفت: یک بار با ایشان قرار گذاشتم و سر قرار رفتم. علامه گفت:‌ عذر می خواهم یک کار واجبی پیش آمده باید بروم. من تعجب کردم که موضوع چیست. می گوید: دنبالش راه افتادم، دیدم رفت در یک ساختمان چند طبقه نیم ساز، یک جایی پیت های حلبی روغن گذاشته بودند و چند نفر از کارگرهای ساختمانی آنجا جمع بودند و علامه برایشان روضه امام حسین می خواند. کار امام حسین است، دنبالت فرستاده اند که یک روضه بخوانی؛ چه کسی جرأت می کند بگوید نمی آیم؛ یا بگوید من کار دارم؛ می فهمد که کار امام زمان نباید لنگ باشد. اگر لنگ بماند بیچاره می شوی. اینکه بگویی من علّاّمه ام و کار علمی دارم؛ جلسه و کار تحقیقی دارم، معنی ندارد. بیا برو! صدایت کرده اند. وقتی امام حسین چشم در چشم به تو نگاه کرد و گفت وقتی صدایت کردم کجا بودی و چه کار می کردی؟ آیا می توانم بگویم کار واجب تر از تو داشتم؟ باید اهل طاعت را دوست بداریم و از اهل معصیت متنفر باشیم همانگونه که در قلبت نسبت به اهل طاعت خدا محبت دارید، نسبت به اهل معصیت هم باید تنفر داشته باشید. ما شیعیان و دوستان اهل بیت را دوست داریم، ذات شان را دوست داریم، ولی از عمل بدی که انجام می دهند تنفر داریم. اهل معصیت که می گوییم، منظور از معصیت قمار، زنا، شراب و بی حجابی و... نیست؛ معصیتی بالاتر از بی ولایتی نداریم. بزرگترین معصیت، نداشتنِ «ولایت» است. هیچ وقت نباید از شیعه متنفر باشیم. زیرا شیعه ولایت را دارد. اگر تو اهل طاعت خدا را دوست داری، خدا تو را دوست دارد. اگر از اهل طاعت متنفر هستی و اهل معصیت را دوست داری، خیری در تو نیست و مشمول محبت خدا نمی شوی. سپس حضرت در آخر یک قاعده بیان می کنند و می فرمایند: « وَالْمَرْءُ مَعَ مَنْ أحَبَّ = آدم با محبوبش محشور می شود». « مَعَ» یعنی همین الان اتحاد عشق و عاشق و معشوق برقرار است. این اتحاد تا قیامت و بعد از قیامت هم هست. این معیّتّ از بابِ اتحاد است. یعنی یکی شدن. در بحث معرفت نفس توضیح دادیم که در اتحاد «عشق و عاشق و معشوق»، یا «عقل و عاقل و معقول»، یا «علم و عالم و معلوم»، همه یکی می شوند. این معیّت، ذاتی است. معصوم اینگونه به تو قاعده می دهد، هر کسی را که دوست داری، با او محشور خواهی شد و اصلا با او هستی و معیت داری. خداوند ابتدا محبت را به صورت کلی در قالب دوست داشتن بیان می کند. بعد یک مقدار ریزتر می شود و یک شاه کلید به دست ما می دهد، اگر کسی این شاه کلید را بگیرد، خیلی قدرتمند می شود. کلام الله انسان را مست می کند. به ضمیرهایی که به صورت متکلم وحده در قرآن هست دقت کنید. مثلاً دقت کردید، کودک وقتی می خواهد پدر و مادرش را به زانو در بیاورد، از چه چیزی استفاده می کند؟ از عاطفه؛ و از ضمیر متکلم وحده استفاده می کند. می گوید:« دوست دارم بابا؛ من این را دوست دارم؛ مامان من خوشم نمی آید». تا می گوید: «من دوست ندارم»، پدر عقب نشینی می کند. حال می دانی، خدا با همین اسم اعظم ضمیر متکلم وحده با چه کسانی حرف می زند؟ چون در قرآن خیلی رسمی صحبت می کند. ولی در حدیث معراج صحبت از یک بحث دونفره و از گفتگوی باصفای دو تا رفیق و دو تا محبّ و محبوب در میان است. آنقدر مهم است که می گوید: «حبیب». نمی گوید؛« وجبت محبت الله لمن»، بلکه می گوید: «وجبت محبتی= واجب می شود عشق من محبت من». اگر کسی زبان اشاره را درک کند، می فهمد یعنی چه. فقط هم کسی می فهمد که آن رابطه خصوصی را با خدا دارد. این قاعده محبّت است. قاعده رسمی بودن و احترام  و عرض ادب و احترام متقابل چیز دیگری است. خدا دارد با ما حرف می زند و آنهایی که اهل اشاره هستند، می فهمند. اهل اشاره یعنی بدان که خداوند عمق و تمامیت محبت خودش را پرداخته و واجب کرده. با فرض مثال می شود گفت، خدا دست گذاشته روی چیزی که «نعوذبالله» بالاتر از این نمی توانست بدهد. به کار بردن فعل «نمی توانست» برای خدای قادر متعال نادرست است، اما برای درک بهتر مطلب ناگزیر از تشبیه معقول به محسوس استفاده شد. عشق خداوند مال کسی است که به خاطر خدا به دیگران عاطفه داشته باشد در فراز اول خداوند فرمود عشق و دوستی من مال کسی است که به خاطر من دیگران را دوست داشته باشد. فرمود:« یا احمد! وجبت محبتى للمتحابین فىّ، و وجبت محبتى للمتعاطفین فىّ». در فراز بعدی می گوید عشق و دوستی من مال کسی است که به خاطر من با دیگران عاطفه برقرار کند. «عاطفه» نسبت به «محبت» یک مقدار ظریفتر است؛ کمی خودمانی تر است؛ در آن هم آغوشی و بوسه هست. «عاطفه و مودت» رابطه ای خاص تر از محبت است، مثل عاطفه پدر و مادر نسبت به فرزند و عاطفه زن و شوهر نسبت به هم. اگر علاقه به همسر برای رضا خدا و یکطرفه باشد، اجرش بیشتر است کسانی که به همسرشان به خاطر خدا علاقه دارند، اما این علاقه یک طرفه است، اجرشان بیشتر از دیگران است. فرض کنید که خانمی از شوهرش یا مردی از زنش خوشش نمی آید، با وجود این که علاقه ای که به همسرش ندارد، می گوید: قرار نیست که حتما من هم خوشم بیاید؛ اما قرار است من عاطفه ام را بخاطر خدا هزینه کنم؛ پس نسبت به زنم یا شوهرم که دوستش ندارم، مهربانی می کنم و به پایش عاطفه می ریزم؛ یعنی مثل ابراز محبت و عاطفه ی یک عاشق به معشوق. اما این همه بخاطر خدا است.  این که می فرماید:« للمتعاطفین» از باب مفاعله است. یعنی اگر طرف مقابل شعور داشته باشد و این عاطفه را درک کند، خوب است.  ولی اگر طرف مقابل شعور نداشته باشد و قرار شود که شما یک طرفه برای او عاطفه خرج کنید، این تنهایی از تنهایی های لذت بخش و یک نوع غربت است که من عاطفه می ریزم پای کسی ولی او نمی ریزد و همیشه از من عقب تر است. بعضی مردها خیلی کیف می کنند که همسرشان برایشان عاطفه خرج کند، اما آنها خود را در حالت استغنا نگه دارند. این ها آنقدر شوهرهای متکبری هستند که جایشان در «سقر» است. سقر نام بدترین چاه در جهنّم است. همان که خداوند می فرماید:«و ما ادراک ما سقر= تو درک نمی کنی که سقر چیست». این ها دوست دارند که یکسره دیگران از آنها درخواست کنند و در مقابل شان کوتاه بیایند؛ اما خودشان در ابراز عاطفه چرتکه می اندازند که آیا فلان محبت را انجام دهند یا نه. عاطفه خرج کردن برای فرزند یا شاگرد جوانی نزد من آمده بود و می گفت: به پدرم خیلی التماس کردم که مرا بغل کند و ببوسد و دستی به سرم بکشد؛ اما دریغ، دریغ، دریغ. می گفت: چون یک اشتباه بزرگی کرده بودم، پدرم هیچ وقت این کار را نکرد. من به ابراز عاطفه ی او احتیاج داشتم، اما او منع می کرد. وای بر کسانی که وقتی می خواهند عاطفه خرج کنند، چرتکه می اندازند. اولیای خدا اینگونه نیستند. دو سه تا از اولیای خدا بودند که من خیلی ایرادت خاصی به آنها داشتم و خیلی دوست شان داشتم. آدمی که یک نفر را خیلی دوست دارد، نسبت به مراد خودش بیشتر عشق و عاطفه خرج می کند. مرید این گونه است که همیشه نسبت به مراد خودش خیلی عاطفه خرج می کند و خیلی هزینه می کند. هیچ وقت یک بزرگ و یک مراد به مرید خودش نمی گوید:«رُوحی لکَ الفَدَا ؛ بنفسی اَنت». اما خدا رحمت کند امام رحمه الله علیه را که وقتی از استادش ذکری می کرد، می گفت:« رُوُحی لهَ الفَدا= جانم به فداش». چون مرید می تواند به مراد این گونه بیان کند. من نسبت به این اولیای خدا اینگونه بودم و واقعاً می خواستم جانم را به پایشان قربان کنم؛ ولی خدا شاهد است هر وقت که آنها را می دیدم و می خواستم آنها را در آغوش بگیرم و ببوسم، می دیدم عاطفه ای که آنها از خود نشان می دهند، خیلی بیشتر از من بود. عاطفه ای که آن ولی خدا نشان می داد در بغل کردن، بوسیدن، فشار دادن، دست دادن و نوع نگاهش ما را آب می کرد. هر چه ما تلاش می کردیم که بگوییم: «ما خیلی شما را دوست داریم؛ فدای تان بشویم، نوکرتم، چاکرتم عبد شما هستیم»، اصلاً نمی شد. در برخورد شان، در حرف زدن و روبوسی کردن، وقتی می خواست بدرقه کنند یا وقتی می خواست استقبال کند، آنقدر عاطفه می ریخت که حد نداشت و ما له می شدیم. ابراز عاطفه فقط برای کسانی نیست که دوست شان داریم اگر کسی را دوست داریم یا دوست نداریم، خوب است در هر صورت انسان ابراز عاطفه کند. این کار را باید برای خدا انجام دهیم. اگر عشق خدا را می خواهی، به خاطر خدا عاطفه بریز پای کسی که دوستش نداری. یک بنده خدایی زنگ زده بود و از پدر و مادرش دلخور بود. نباید به بدی ها و خشونت های پدر و مادر نگاه کنی، چون آنها خیلی چیزهای دیگری دارند که خرج ما کرده اند. وای به حال کسی که برای ابراز علاقه به پدر و مادرش چرتکه بیندازد و یاد کارهای بد آنها بیفتد. خوش بحال کسی که ابراز عاطفه اش از حساب و کتاب بیرون است. این توانایی ها را من از شما و خودم انتظار دارم. من اینها را در کارگرها، بیسوادها، دهاتی ها دیده ام. این حرفها فقط مال اولیای خدا و کسانی که 50 سال درس خوانده اند و حوزه و دانشگاه رفته اند نیست. من آدم دیده ام زیردست چند تا زن بابا بزرگ شده، اما وقتی که دستش به دهنش رسیده، در اوج نیازهای خودش، همه بچّهّ های آن زن بابایی را که کتکش می زده، بزرگ کرده و به جایی رسانده. هیچ وقت هم عقده ای نشده، کاملاً در انبساط محض، وصلح محض به سر برده است. محبت و عاطفه برای خدا، نشانه ی عبودیت است کسی که عاطفه و محبت هایش را تابع خدا بکند، اسم این کار عبودیت است. یعنی من هویّت عبد بودن دارم. حق ندارم هویّت دکتر ، مهندس، استاد، پادشاه، رئیس و رئیس جمهور، عالم، مجتهد، مرجع تقلید را داشته باشم، همه اینها «من» است، همه اش حیوانیت است. اصلاً حق ندارم از خودم هزینه عاطفی خرج کنم و به خدا بگویم خدایا هر کس را بگویی دوست دارم، هر کس را هم بگویی دشمن می دارم؛ اما خودم هم یک کسی هستم؛ این وسط برای خودم هم یک نظام محبّتی دارم. این گروه ها را هم من خودم دوست دارم، تو خوشت هم نیامد، نیامد و از اینها هم بدم می آید، تو خوشت هم بیاید بیاید. این عبودیت نیست. عبودیت یعنی بگویی:خدایا من دوستی و محبّتم را پای هر کسی که تو می خواهی، می ریزم. حتی ممکن است از او خوشم هم نیاید و هزار انتقاد هم از او دارم و از او راضی نیستم. مصادیقی از محبت و عاطفه در راه خدا ابن ملجم ملعون، با شمشیر به فرق امیرالمؤمنین علیه السلام ضربه زده، در آن حالت درد و خون ریزی، شیر برایش می آورند، نمی خورد. می گوید: برای ابن ملجم بردید یا نه؟ آیا این قصه است؟ نه قصه نیست. ما اینقدر بدبختیم که فقط دزد شمعدانی ویکتورهوگو را در فیلم بینوایان می بینیم و از اینجا می خواهیم عاطفه بگیریم. امیرالمومنین به حسن و حسین علیها السلام سفارش می کند، یک ضربه به من زده، بیشتر از یک ضربه به او نزنید. در کودکی استادی داشتم که قرآن می آموخت. یک کارگری بود که 5 کلاس سواد داشت و استاد قرآن ما بود. سوادش کم بود، ولی دلش خیلی نور داشت، خیلی تقوا داشت. یک روز در خیابان می رفت، تصادف می کند و یک گوشه ای در خیابان که داشت نفس های آخر را می کشید گفت یک قلم و کاغذ بیاورید من بنویسم که مقصر خودم بودم که راننده گرفتار نشود. حضرت امام رحمة الله علیه یک مرجع تقلید بزرگی بود، یک پسر که سوار دوچرخه بوده، می آید و به امام می زند. امام پرت می شوند و عمامه شان یک طرف می افتد و کتابهای شان یک طرف؛ ولی امام بلند می شود و از آن پسر می پرسد: پسرم به تو طوری نشد؟ اگر ما که خود را پیرو او می دانیم جای او باشیم که چنین چیزی رخ رهد، آیا این گونه رفتار می کنیم؟ باید خرج کردن عاطفه برای خدا را یاد بگیریم. خیلی بد است کسی بگوید: من از پدرم خوشم نمی آید، از مادرم خوشم نمی آید، از خواهرم، برادرم، همسرم، از آن و از این خوشم نمی آید. اگر این قواعد را رعایت کنیم، مثل اکسیری است که اگر بزنی به مس، طلا می شود. حالا می فهمید که چرا پیامبر عایشه را دوست دارد و ما از او متنفریم. عایشه ای که وقتی پدرش فهمید که چقدر پیامبر را اذیت می کند، به صورتش سیلی زد؛ چرا وقتی به پیامبر می گویند، چگونه عایشه را تحمل می کنی؟ می گوید: به خوبیهایش نگاه می کنم. حالا می فهمیم که چرا امام حسن علیه السلام می تواند آنقدر محبت به پای زنی بریزد که قرار است او را بکشد.  چرا یوسف علیه السلام به برادرانش می گوید نگران نباشید؛ شیطان بین ما فاصله انداخت. امروز هیچ سرزنشی برشما نیست. این خیلی مهم است که آدم شیطان را در روابطش با دیگران ببیند و به شیطان تودهنی بزند به جای این که دیگران را متهم کند.  پس ما یک محبّت در راه خدا را داریم و یک تعاطف و عاطفه در راه خدا. که عاطفه یک مقدار لطیف تر و ظریفتر است. [1] . غرر الحكم : 5641 . [2] . البحار: 78 / 113 / 7.  [3] . نهج البلاغه، كلمات قصار، كلمه 26 [4] .نهج البلاغه: حکمت 208. [5] . سوره مائده/64. [6] . سوره ابراهیم/37.