امام صادق علیه السلام فرمودند:« مَن زَارَ أخاهُ فِی اللهِ قالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ إیّایَ زُرتَ وَ ثَوَابُکَ عَلَیَّ وَ لَستُ أرضَی لَکَ ثَوَاباً دونَ الجَنَّة[1] = هر کس برای خدا برادرش را زیارت کند، خدای عزوجل می فرماید: به زیارت من آمدی و پاداش تو بر عهده من است و من غیر از بهشت برای تو، به پاداش دیگری راضی نمی شوم». به قید «فی» در این حدیث توجه بفرمایید و اینکه خداوند در مقابل چه چیزی می فرماید به زیارت من آمدی. شخصی که به زیارت برادر دینی اش رفته، مشمول این خطاب زیبای خداوند می شود. یعنی کسی که برادر دینی اش را زیارت کند، مثل این است که به ملاقات خداوند رفته باشد. علاوه بر آن، خداوند پاداش این بنده را خود عطا می کند.   ما باید خیلی دقت کنیم که شنیدن کلمه ی بهشت برای ما عادی نباشد. همانطور که نباید شنیدن کلمه نار برای ما عادی شود. کسی که تحمل ثانیه ای آتش را ندارد، نباید شنیدن کلمه ی جهنم و نار و یا کلمه بهشت، برایش عادی بشود؛ زیرا این عادی شدن ها، قساوت قلب می آورد. این فضل بسیار عظیم خداوند تبارک و تعالی را می رساند که میگوید تو وقتی به خاطر من؛ فقط و فقط بخاطر من به زیارت برادرت بروی، در واقع به زیارت من آمده ای و من را ملاقات کرده ای؛ پس ثوابت به عهده ی من است. من هم کمتر از بهشت برایت راضی نیستم. اگر کسی این گنجینه را حفظ کند و به خداوند عرض کند، خدایا من در زندگی یک ذخیره دارم و آن ملاقات برادران دینی ام بخاطر تو است. چه برادران تنی تو باشند؛ و چه برادران دینی. پدر و مادرت باشند؛ برادر و خواهر، خواهر زاده، برادر زاده یا هر کس از انسان ها که باشد و انسان فی الله به زیارتش برود، خیلی کار بزرگی می کند. گاهی یک تلفن، گاهی یک پیامک، نامه، گاهی هدیه فرستادن، همه اینها زیباست و همه اینها خشنودی خدا را می رساند. کیفیت زیارت دوستان و نزدیکان چگونه باید باشد؟ فرمایش بعدی امام صادق علیه السلام کیفیت این زیارت را توضیح می دهد. می فرماید: «من زار أخاه فی الله فی مرض أو صحة، لا یأتیه خداعا ولا استبدالا، وكل الله به سبعین ألف ملك ینادون فی قفاه أن: طبت وطابت لك الجنة فأنتم زوار الله وأنتم وفد الرحمن، حتى یأتی منزله، فقال له یسیر: جعلت فداك وإن كان المكان بعیدا؟ قال: نعم یا یسیر وإن كان المكان مسیرة سنة، فإن الله جواد والملائكة كثیرة، یشیعونه حتى یرجع إلى منزله= هر کس برادرش را در راه خدا ملاقات کند، چه هنگامی که بیمار است و چه موقعی که سالم است، و در آن خدعه و استبدال نباشد، خداوند 70هزار ملائکه را به دنبال او می فرستد که از پشت سرش ندا می دهند: تو پاک هستی، بهشت گوارای تو باد؛ شما زائران خدایید؛ شما میهمانان خدایید؛ تا وقتی که به خانه اش می رسد. عرض کرد: جانم به فدایت، اگر مسیر دور باشد چه؟ فرمود: بله اگر مسیر به اندازه یک سال راه باشد، بازهم فرشته ها می آیند، همانا خداوند جواد است و ملائکه زیاد هستند و او را مشایعت می کنند تا به منزلش باز گردد». حضرت برای کیفیت این ملاقات دو قید ذکر کرده اند:« لا یأتیه خداعا ولا استبدالا» بدون خدعه و عوض، این کار را انجام دهد. ملاقاتی که این دو قید را داشته باشد، منجر به دریافت آن پاداش عظیم می شود. باز باید دقت کرد که چرا خداوند چنین سرمایه ی گرانبهایی را برای ملاقات فی سبیل الله در نظر گرفته است؟ زیرا این گونه ملاقاتها، اهمیت وحدت بین مسلمین و جامعه اسلامی را می رساند و باعث تقویت این وحدت می شود. به همان اندازه که این موضوع اهمیت دارد، اختلاف انگیزی و فتنه انگیزی و سخن چینی و تفرقه افکنی مورد نکوهش و غضب الهی قرار گرفته است.  در ملاقات فی سبیل الله نباید فریب و حقه در کار باشد طبق فرمایش امام صادق علیه السلام یکی از خصوصیات ملاقات فی سبیل الله، این است که حقه و فریب در آن نیست. یعنی نباید طرف مقابل را فریب دهیم؛ امتیازی از او کسب کنیم؛ ضربه ای به او بزنیم؛ کلاهی سر طرف بگذاریم؛ یا آزرده اش کنیم. مثلاً شخصی به ملاقات فردی می رود، ظاهر این است که به ملاقات رفته، ولی کم کم حرفهایی می زند که با آن دل طرف مقابل را می شکند یا می سوزاند. این شخص می بیند که دوستش الان گرفتار است؛ یا مریض است؛ یا دعوایش شده؛ در شرف طلاق است و یا کسی از او فوت کرده، شروع می کند از نعمتهایی که خدا به خودش داده تعریف می کند. ظاهر کار خوب است، از نعمت های خدا می گوید؛ ولی با این کار باعث شکستن دل او می شود. یا تعریف از خود، تعریف از امتیازهای خود به رخ کشیدن موفقیتها، نعمتها و پیروزیها؛ اینها برای کسی که مصیبت زده است کار خوبی نیست. در صورتی که هدف باید شاد کردن دل طرف مقابل و آرام کردن او باشد. هدف از ملاقات برادر دینی علو نباشد؛ یعنی اگر برای حل مشکل مالی که برای دوست ما به وجود آمده، می رویم، این کمک کردن من به نحوی نباشد که علّو و قدرت من را به رُخُ او بکشد یا به گونه ای نباشد که انگار یک ارباب به خانه نوکرش رفته یا یک ذوی الحقوق برای مشکل کسی رفته که محتاج و وابسته است.  خیلی از افراد به مادر، پدر و برادرشان خیلی کمک می کنند، ولی همه اینها به رخ کشیدن و منّت و تضعیف طرف مقابل است. خداوند در قرآن فرمود:« لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى[2] = صدقه ‏هاى خود را با منّت و آزار، باطل مكنید». «استبدال» در ملاقات به چه معناست؟ مصیبت بزرگ دیگری که اکثر قریب به اتفاق ما به آن آلوده هستیم و نمی توانیم به راحتی از چنگ آن در بیاییم، «استبدال» است. دومین خصوصیت ملاقات و زیارت دوستان را حضرت «وَلا اِستبدالاً» بیان کردند. «استبدال» یعنی عوض دریافت کردن و بازدید پس دادن. مثلاً به ملاقات و زیارت دوستان مان برویم برای استبدال، یعنی برای عوض دریافت کردن و بازدید پس دادن، یعنی ما رفتیم او هم بیاید. یا چون او آمده، من هم مجبورم بروم. در ایام نوروز این نوع دید و بازدیدها خیلی اتفاق می افتد. عید و نوروز زیباست؛ اما چشم و همچشمی ها و استبدال ها خیلی زشت هستند و ثواب که ندارد هیچ، کینه و دشمنی هم می آورد. از کجا بفهمیم، دوستی و ملاقات ما برای خداست و در آن استبدال نداریم؟ اول اینکه اگر طرف به ملاقات ما نیامد، ما ناراحت نشویم. مثلاً یکی از نزدیکان من فوت کرد و دوست من نیامد، من ناراحت نشوم و نگویم: وقتی یکی از فامیل های دورشان مرده بود؛ ما رفتیم، حالا که یکی از نزدیکان من فوت کرده او نیامد. ما اگر رفتیم‌ برای خدا بوده، پس نباید از او انتظار داشته باشیم.   دوم اینکه، ما هر چند بار رفتیم، ولی آنها نیامدند، تأثیری در روابط ما نداشته باشد. یک حالت این است که من چند بار می روم، ولی آنها اصلاً نمی آیند و بدین معناست که آنها طالب ملاقات با ما و برخورد با ما نیستند. دوست ندارند با ما رابطه را داشته باشند. وقتی این را فهمیدم نباید در نوع نگرش، محبت و صمیمیت من تغییری ایجاد شود. بلکه عزّت، ادب و اخلاق اقتضا می کند، حال که او نمی خواهد به ملاقات ما بیاید و از این مسئله اذیت می شود، من خودم را به او تحمیل نکنم. در اخلاق داریم «صِل مَن قطَعَک= با کسی که از تو بریده، تو باید وصل کنی». نگو تا او وصل نکند و نیاید، من برای چه وصل کنم؟ اگر شرط بگذاری، اخلاق الهی نمی شود. اگر ما در اخلاق همیشه خودمان را داشته باشیم، این اخلاق دیگر انسانی نیست و می شود اخلاق حیوانی. در اخلاق اسلامی و اخلاق الهی، یک ملاک وجود دارد، آن ملاک این است که تو (طبیعت تو) باید ضایع شود، به طبیعتت فشار بیاید. اگر عوض بخواهی و معامله کنی، نمی شود. مثلاً در رفتار با پدر و مادر حق با تو است، ولی تو باید در مقابل آنها ضایع شوی و بگویی چشم، یعنی حذف طبیعت. خداوند به حضرت موسی علیه السلام می فرماید:«رضایَ فی کرهک= رضایت من در ناراحتی تو است». در محبت، بحث سرِ شبیه شدن به خداوند است محبت در شأن حیوانی هم قشنگ است، دید و بازدید و رفت و آمد وجود دارد، همدیگر را نمی درند، به هم سر می زنند، باز بهتر از وحشی گری است. اما بحث ما این نیست که ما دید و بازدید داشته باشیم، قشنگ باشیم، سبز باشیم، برویم و بیاییم، کمک کنیم، این کارها را حیوانات هم دارند. بحث سر شبیه شدن به خداوند است. بحث سر تخلق به اخلاق الهی است. در تخلق به اخلاق الهی باید تو ضایع شوی. تو ضایع شوی یعنی چه؟ یعنی او نخواهد ارتباط داشته باشد و تو ارتباط بگیری؛ او تو را ضایع کند و تو کم نیاوری و به تو بر نخورد؛ او اصلاً به یاد تو نباشد و تو به یادش باشی؛ به خاطر خدا به او سرکشی کنی، توقعی هم نداشته باشی. اگر سر زدی و برای او اصلاً مهم نبود؛ برایش هدیه گرفتی و برای او مهم نبود که هدیه گرفتی، به تو بر نخورد. اصلاً به عکس العمل طرف مقابل کار نداشته باش. وقتی ما می رویم و آنها نمی آیند؛ سرشان شلوغ است؛ گرفتارند؛ عذر خواهی هم می کنند و نمی آیند، نباید به ما بر بخورد. مثلاً‌ پدرهایی که سن هایشان بالاست؛ بعضی از دختر و پسرهای نادان جوان این طور می گویند: بابا جان! ما آمدیم خانه ی شما، حالا نوبت شماست بیایید خانه ی ما. این خوب نیست، آدم خانه ی پدر و مادر، خانه ی پدر خانم ، مادر خانم، پدر شوهر، مادر شوهرش چندین بار می رود، آنها هم اگر توانستند سر می زنند. اگر هم گرفتاری دارند و نتوانستند اشکال ندارد؛ بزرگند، هر چند بار ما رفتیم، برویم. دعوت ما هم همیشه باشد. آنها هم هر چندبار آمدند قدم شان روی چشم. نه که ما فکر کنیم که حالا که آنها نیامدند، ما هم نمی رویم. یا سایر فامیل، این چیز خوبی نیست، ما با کسی گرو کشی نداریم. گرو کشی کار حیوانات است آنها که اخلاق الهی ندارند. برای این که در اخلاق الهی، در تخلق به اسماء الهی و در این که ما شبیه حق تعالی بشویم، در این که اسماء الهی در وجود ما تحقق یابد؛ شرط این است که ما را تحویل نگیرند، ما را ضایع کنند، حق ما را نشناسند در عین حال به ما بر نخورد. اگر بربخورد در واقع خودت را ضایع کرده ای. اصلاً حماقت آدم این است که خودش را به کمتر از خدا بفروشد. خیلی آدم باید نادان باشد که خودش را با بندگان خدا طرف کند. «گروکشی» یک نمونه از استبدال است در روابط زناشویی چقدر گرو کشی داریم. چقدر این کار بد است. یک مرد باید زنش را برای خدا دوست داشته باشد، روابطش را برای خدا تنظیم کند. همینطور یک خانم باید شوهرش را برای خدا دوست داشته باشد و روابطش را با شوهرش بر اساس رضایت خدا تنظیم کند. یک موقع زن یا شوهر نادانی می کنند، بچه بازی در می آورند، خامی می کنند،‌ گروکشی می کنند؛ یا خواهر، برادر، حتی گاهی اوقات پدر و مادر نادانی طرف دارد که گرو کشی می کنند؛ ما نباید به این نادانی و گرو کشی ها بیافتیم. خوش به حال کسی که آن قدر شرافت دارد که می گوید من در روابطم با دیگران به کمتر از خدا تکیه ندارم. اجرم را غیر از خدا نمی خواهم. توقعی از دیگران ندارم. به اندازه وسعم می توانم به کسی محبت کنم؛ می توانم به اندازه وسعم به خانه اش می روم؛ او هرطور می تواند با من رفتار کند، من ناراحت نمی شوم. من صمیمانه دوستش دارم و از او دلخور نمی شوم. «میرزا اسماعیل دولابی» رحمت الله علیه می فرماید: توقع حتی از خدا هم بد است. یعنی خدایا حالا که ما برای تو به ملاقات دوستان مان رفتیم، پس به ما بهشت بده. همین که من ضایع شده ام و حجمی از جهنم من خاموش شد، خیلی قیمت داشت. در محبت و ملاقات فی الله، فشار به شأن حیوانی وارد می شود برخی افراد وقتی که کاری را برای خدا می کنند و در کنار آن، خسارتی هم متحمل می شوند، می گویند: اومدیم ثواب کنیم، کباب شدیم. در خیلی از رابطه هایی که مربوط به شأن حیوانی است، هر دو طرف با هم بگو بخند دارند و با هم صفایی می کنند و لذتی می برند؛ این ارزش چندانی ندارد. اما در آن قسمتی که قرار است من سرمایه گذاری شخصیتی کنم و چیزی از من کم شود و یک ذره ضایع شوم، درست در همان جا قیمت پیدا می کنم. همه اندوخته من از مجموعه ی ارتباطات فامیلی و خانوادگی، سیاسی و اجتماعی، ضایع شدن من و کراهت من است. همان ضربه ای که از اعتمادی که کردم خوردم. یعنی شما برای خدا کمکی به کسی کردی و در این کمک ضربه خوردی؛ حالا تمام قیمت تو به همان ضربه است که خورده ای. نباید بگویی می خواستیم ثواب کنیم، کباب شدیم. باید بدانی که همین برای تو می ماند. باید سفت آن را بچسبی و نباید در اخلاق و رفتارت اثر منفی بگذارد و منشت را تغییر دهد. من کارگر بازنشسته ای را می شناسم که همیشه اهل خیر و محبت به اطرافیانش بود. چندین نفر از اطرافیانش را در خانه اش آور و بزرگ کرد و زمینه ازدواج شان را فراهم کرد و به شغل رساند؛ هیچ کدام از آنها یک تشکر خالی هم از او نکردند. در عوض بدجنسی هم کردند و او را زجر دادند. این شخص را چون از نزدیک می دیدم و می شناختم، می دیدم بعضی اوقات احتیاجی داشت و اینها از او دریغ می کردند. مریض می شد، تنهایی به بیمارستان می رفت. اینها حتی به همسر و فرزندانش سر نمی زدند. اما جالب این بود که ذره ای در دل این آدم  ناراحتی ایجاد نمی شد. من هر وقت آن آدم را می بینم در برابر او احساس کوچکی می کنم. یک کارگر باز نشسته است؛ نه این درسها را خوانده و نه کلاسی رفته، اما خیلی آرامش دارد. از هیچ کس توقعی ندارد. اصلاً ناراحت نمی شود از اینکه خوبی می کند، ولی بدی می بیند. از این رو، هر وقت نزدیک این مرد می شوم کنارش آرامش، شادی و انبساط می گیرم. نشده من یک بار کنار او بنشینیم و آرامش و شادی و انبساط سراغ من نیاید. محبت بدون قید و شرط فراوان می کند، هیچ چشم داشتی هم از کسی هم ندارد. اما در نقطه ی مقابل، اگر کسی به او محبت کند و یک نفر کاری برایش انجام دهد، یک طوری رفتار می کند که گویی یک کار بزرگی در حقش کرده اند. آنقدر آن محبت را بزرگ نشان می دهد انگار نه انگار که خودش صد برابر آن را به طرف مقابل کرده است. چقدر روحش بزرگ است! این آدم کجا تربیت شده و چطوری تربیت شده؟ وقتی با هم صحبت می کنیم، می گوید از بچگی و از چند ماهگی به من ظلم شده است. در نقطه مقابل آنهایی که به او ظلم کرده اند، او به آنها خیر رسانده است. شب جمعه ای می بینم خیرات می کند، می گویم: برای کی؟ می گوید: خدا رحمت  کند زن بابای ما را؛ من را خیلی کتک زد ؛ خدا رحمتش کند، بندگان خدا، الان گرفتارند،‌ برای آنها می دهم که روحشان شاد شود و خداوند مغفرتش را شامل حالشان کند. یعنی به کسانی که در حق او ظلم و ستم کرده اند هم مهربان است. خیلی باید آدم آزاده باشد که اینطور فکر کند. پاداش ملاقات بدون خدعه و استبدال چیست؟ اگر شخصی برای خدا به ملاقات کسی رفت و خدعه و استبدالی هم در کار نبود، چه پاداشی دارد؟ حضرت در ادامه حدیث چنین می فرماید:« وكل الله به سبعین ألف ملك ینادون فی قفاه أن: طبت وطابت لك الجنة فأنتم زوار الله وأنتم وفد الرحمن حتى یأتی منزله = خداوند 70هزار ملائکه را به دنبال او می فرستد که از پشت سرش ندا می دهند: تو پاک هستی، بهشت گوارای تو باد، شما زائران خدایید، شما میهمانان خدایید، تا وقتی که به خانه اش می رسد». خدا نکند شنیدن این کلمات برای ما عادی باشد. این خیلی قساوت قلب می آورد. صحابی به حضرت عرض می کند که اگر راهش خیلی دور باشد چطور؟ بازهم فرشته ها می آیند؟ حضرت پاسخ می دهد: بله حتی اگر یک سال هم راه باشد فرشته ها می آیند و به او بشارت بهشت می دهند. از آنها با نام شما مهمان و زائر خدا یاد می کنند. آخر خدا چطور چنین پاداشی می دهد؟ حضرت سپس دو تا دلیل خوب می آورد برای کسانی که شاید در ذهن شان سؤالی مطرح شود که خدا چطوری چنین کاری می کند؟ برای آدمی که یک بار برای خدا بدون خِداع و استبدال رفته، بدون حقه و نیت عوض گرفتن رفته، چطور خدا این سرمایه گذاری را می کند؟ « فإن الله جواد والملائكة كثیرة= خداوند جواد است و ملائکه او زیاد هستند». این جواب چقدر قشنگ است، اگر این جواب را ما باور کنیم، خیلی از مشکلات زندگی ما حل می شود. حضرت دارد یک رمز می دهد هوشیار باشید که این رمز در قلب تان بنشیند. رمز این است، حضرت می فرماید: «فاِن الله جواد» خدا جواد است. با ما فرق دارد. کارهایش عوضی نیست، برای عوض چیزی نیست. جواد مطلق است. شما یک کار کوچک و بی ارزش می کنید، او یک دفعه به شما بهشت می دهد. اگر آن کار کوچک و بی ارزش فی الله باشد، خیلی قیمت دارد. اصلاً قاعده رفاقت هم این است. بچه ها را دیده اید؟ 5 تومان و 10 تومان جمع می کنند، روز پدر یک هدیه برای پدرشان می خرند. روز مادر یک هدیه خیلی خیلی ارزان می خرند. پدر و مادر می بیند در دل این بچه چقدر صفا هست. بچه هم واقعاً طمعی نداشته و می خواسته پدر و مادرش را خوشحال کند. من از این صحنه ها زیاد دیده ام. فقط می خواهد پدر و مادر را خوشحال کند و چیز دیگری نمی خواهد. یکبار دیدم دختر خانمی خیلی با عاطفه و با احساسات، یک نان خریده بود و آن را برای مادرش خیلی زیبا کادو کرده بود. اینقدر این صحنه صحنه قشنگی بود.  بچه ای 500 تومان برای پدرش هدیه خریده بود. پدر در این بچه صفا را می بیند، مدتها پس انداز کرده بود. پدر به شیرینی این کادو را می گیرد و یک 5000 تومانی به این بچه می دهد. می گوید صفا داشت؛ من کاری ندارم چی گرفتی؟ چی نگرفتی؟ این کارت قشنگ بود. آدم های با صفا ماندگارند اگر به سیره پیامبر که نگاه کنید، می بینید کی ها را دور خود جمع کرد، آدم های باصفایی که ماندگار شدند؛ آدمهایی که اهل معامله نیستند؛ اهل عوض گرفتن نیستند؛ وقتی می خواهند کاری را برای خدا بکنند، اصلاً چرتکه نمی اندازند و حساب و کتاب در کارشان نیست؛ خودشان با صفا هستند. یک پیرمردی به نام حاج حسن بود که خدا رحمتش کند در جبهه شهید شد. او می گفت: من چند سال که از جبهه و جنگ گذشته بود و زیاد اهل این کارها نبودم، در مغازه خودم به کسب و کار مشغول بودم. بچه ای هر روز می آمد و می گفت: یک کمپوت بده. و پولش کم بود و نمی شد با آن کمپوت بخرد. می رفت دوباره فردا می آمد و کمپوت می خواست. باز می دیدم پولش کم است. چند روزی که همینطور گذشت من حساس شدم، گفتم: بچه این کمپوت را برای چی می خواهی؟ گفت: می خواهم به جبهه بفرستم. این بچه اصلاً نمی خواهد از جایی کمک بگیرد، تمام تلاشش  را می کَند تا یک  کمپوت بگیرد و به جبهه بفرستد. حاج حسن گفت: این دختر وقتی این حرف را که زد کمپوت را به او دادم و سریع کرکره مغازه را کشیدم. دیدم من خیلی عقبم. من نسبت به این دختر، خیلی کوچکم. حاج حسن رحمة الله علیه به جبهه آمد و ماند و به آنجایی که می خواست رسید، خدا برایش خوب سرمایه گذاری کرد. پیرزنی گیوه چی بود که آشغال سبزی را می شست و می خورد، ولی هر چه از راه گیوه فروشی پول در می آورد، برای ائمه هدیه می کرد و برای روضه خوانی و زیارت می داد. به هر کس زیارت امام رضا علیه السلام می رفت، مقداری پول می داد و می گفت: مشهد می روی این را هم برای من یک زیارت بخوان. همه عشقش اهل بیت علیهم السلام بود. از دنیا که رفت، یکی از اقوام، خوابش را دید، گفت: کجا هستی؟ گفت: من تا رفتم؛ خانم فاطمه زهرا گفت: تو بیا خانه من باش. این پیرزن هیچ کاری نکرده، فقط صفا داشته، کارش کیفیت داشته، اصلا کمیت نداشته. چقدر خدا صفا را دوست دارد. اینها مثال های ساده از یک کودک و پیرمرد و پیرزنی است که نه سر کلاس بزرگان و عرفا رفته اند و نه سر کلاس ائمه نشسته اند، اما صفا دارند. اما هستند کسانی که سالها سر این کلاس ها نشسته اند، ولی یک ذره صفا پیدا نکرده اند، چون قساوت داشتند. از بس قسی بودند به صفا نرسیدند. خدا شاهد است که من فقیرهایی را دیده ام و خواسته ام کمک کنم، گفتند: امشب نمی خواهیم امشب داریم، اگر شد فردا. الان نمی خواهم. بارها این اتفاق افتاده و واقعا در برابر بزرگی روح اینها له شده ام. فقیر هم هست، می گوید: من امشب سیرم. این یک اکسیر و اسم اعظم است. ما اگر با این کلاسها و رفت و آمدها، استاد دیدن، درس خواندن، دانشگاه رفتن، حوزه رفتن، اگر صفا پیدا نکنیم، خیلی بدبختیم. آن چیزی که می ماند صفاست. ما چقدر اساتید داریم، چقدر درسهای قدرتمندی دادند، اما واقعاً اهل صفا نیستند. تمام صفایش را استاد بودنش از بین برده است. شاید قبل از استادی با صفا بود. خدا چقدر صفا را دوست دارد. صفا داشتن خارج از ضوابط و محاسبات است. این که چقدر نماز خوانده، چقدر کار کرده. خداوند گاهی در کسی صفا می بیند و به همین خاطر او را خیلی به خود نزدیک می کند. خدا رحمت کند امام را، با یک حسرتی از باغبان و آبدارچی خودش یاد می کرد. چون در آنها صفا می دید. بعضی ها می گفتند اینها کیست که برای شما آب می آورند؛ این کیست که باغبان گرفته ای؛ از این بهتر هم هست. ولی می بینیم که امام می گوید من در آنها صفایی می بینم، اخلاصی می بینم، ظرافت هایی می بینم، که در خیلی از خواص اطراف خودم نمی بینم. در رمز دوم فرمود: «و ملائکه کثیرا» خداوند میلیاردها برابر ملائکه دارد. ملائکه او را مشایعت می کنند تا به خانه اش بر گردد. خدا ملائکه زیاد دارد و همه ملائکه هم عاشق او هستند. ملائکه خیلی با صفا هستند، برای شان فرق نمی کند خدا به آنها چه کاری بسپارد. همه ی آنها شیفته خدا هستند. پس به فرموده امام صادق علیه السلام خیلی تعجب نکنید که خدا به خاطر یک کار باصفا به این میزان برای کسی هزینه کند. [1] .  کافی(ط-الاسلامیه) ج2 ، ص176 [2] . سوره بقره/264.

امیرالمؤمنین(علیه السلام) می فرماید: «اَلحِقدُ اَلأمُ العُیُوب، اَلحِقدُ اَلأََمُ الخُلق»[1]= پست­ترین عیبها و پست­ترین اخلاق کینه ­توزی است. نگه داشتن دل­چرکینی در دل، آسیبهای جسمی و روحی خیلی زیادی  به انسان میزند. کینه نه تنها به روح آسیب می زند، بلکه سلامت جسم را نیز به خطر می اندازد. فرد در حالی که سالم است، خوب غذا می خورد، ورزش می کند، اما می بیند  پوستش  دارد خراب میشود و موهایش دارد میریزد. دکتر تشخیص می دهد علت عصبی است. بیشتر بیماریهای دستگاه گوارش ، قلب و ... منشا روحی دارند. اختلال در یادگیری و  تمرکز برای این است که عوامل ضد تمرکز بسیار خطرناکی مثل حسادت، رقابت، چشم و هم­چشمی،  تنفر و کدورت و کینه در روح باقی می ماند. کینه در امور موهوم، نشانه منیت و نادانیست در مباحث قبل، امور را به محسوس، مخیل، موهوم، معقول تقسیم بندی ریاضی کردیم. یکی از مصادیق بحث حق ­الناس همین است که ما به خاطر منافع شخصی نسبت به انسانها کینه درست کنیم، غیبت کنیم، تهمت بزنیم و تبلیغات منفی کنیم. مثل بداخلاقی هایی که در انتخابات زیاد می شود. بیچاره طرفدارهای نادان تیم های ورزشی که سر چیزهای موهوم کینه به دل می گیرند؛ در صورتی که دیگری می خواهد ریاست را بگیرد و پولش را بخورد و محبوبیتش را داشته باشد؛ یا مثلاً طرفدارهای یک تیم فوتبال نسبت به طرفدارهای تیم فوتبال دیگر؛ گاهی وقتها تا سکته، زد و خورد و چاقو چاقوکشی  هم پیش میروند. شخصی می گوید:  بازی شطرنج را برای تفریح انجام دهیم یا نه؟  میگویم: میدانی تفریح یعنی چه؟ یعنی فرح وارد کردن به روح؛ یعنی شادی. اما تو که وقتی شطرنج بازی میکنی اعصابت به هم میریزد و عرق میکنی و  بالا و پایین میشوی.  وقتی بچه تکان میخورد؛ داد میزنی که  تکان نخور! حواسم را پرت نکن! سر مادر، پدر و همسرت داد میزنی؛ برای این که میخواهی یک بازی شطرنج که موهوم است را ببری؟ تو زمانی میتوانی شطرنج بازی کنی که فقط برای کار فکریش این کار را انجام دهی، و لذتت همین بازی باشد؛ برد و باختش مهم نباشد. بازی فوتبال برای  قوی کردن بدن مفید بوده و عبادت محسوب می شود. ولی به شرط اینکه در آن فحش، عصبانیت، خطا و دعوا با دیگران نباشد. ببینید چقدر گناه در آن وجود دارد؛ فحش دادن، تحقیر کردن، له کردن، دل شکستن و... . در بازی فوتبال نباید برد و باخت مهم باشد؛ از بازی فوتبال باید از گُل خوردن و گُل زدن آن لذت برد و  خندید. نباید آنقدر منیت داشته باشیم که از این امر موهوم حرص بخوریم؛ در رانندگی و چیزهای دیگر هم همینطور است. انسانهای کوچک اهل کینه هستند نگه داشتن کینه در دل، باعث نجاست روح میشود و نشانه کوچکی و ظرفیت کم انسان است. حضرت زینب(سلام الله) را ببینید! چقدر ایشان عزیز است که بعد از کشته شدن آن همه عزیزانش، بعد از اسارت  و کتک خوردن مفصلش؛ چون قیمت دستش هست میفرماید: «و ما رأیت الا جمیلا» جز زیبایی چیزی ندیدم. اصلاً احساس کوچکی نمیکند. تازه به یزید میگوید: «لَاَستَصغِرُک= من تو را کوچکت می کنم؛ ای یزید! تو پیش من تحقیر شده­ای. یعنی آدمی که بزرگ است قیمت دارد و با فحش  و تحقیر و تهمت و غیبت دیگران  له نمیشود. در روایت هم داریم آدمهایی که ظرفیتشان کم است و کوچک اند؛ اهل کینه هستند. هرگز آدم بزرگ و قیمتی،آدم اشرافی و ثروتمند از نظر روحی  کوچک نمی شود. او مثل آب کُر است. شما نجاست در آب کُر بیندازید رنگ و بو و مزه­اش تغییر نمیکند، بلکه نجاست پاک میشود. این آب قلیل است که اگر یک ذره نجاست به آن برسد، هم رنگ و بویش ممکن است عوض شود،  هم نجس شود. ما نباید آب قلیل باشیم. نحوه صحبت کردن در قرآن و روایات آمده است بکاربردن بهترین و قشنگترین کلمات در ارتباط های کلامی؛ در قرآن وروایات  توصیه شده  است.   قرآن این حمله شیطان را چندین بار به ما تذکر داده که او میخواهد بین شما را به هم بزند و شما باید بلد باشید جواب بدهید. اینها پیشرفته ­ترین، عالیترین مباحث روانشناسی است و باید پای درس معصومین نشست  و روانشناسی یاد گرفت. در کتابهای روانشناسی اصلاً خبری از موجودی به نام شیطان داده نشده،  موجودی که حقیقت دارد و خود خدا مهندس عالم میگوید؛ شیطان هست با شما نجوا دارد و در شما تولید فکر میکند. واقعاً انسان باید در مقابل خداوند تبارک و تعالی،  قرآن و آیات با همه وجودش سجده کند. هر وقت در قرآن «قُل» آمد  بعد از قُل، شاه­کلید، فرمول اساسی و کلی؛ یک حرف خیلی مهم است. در این آیه نیز خداوند به پیامبر میفرماید: «قُلْ لِعِبادِیَ»  به بندگانم بگو؛ « یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ»[2] = که همیشه سخن بهتر را بر زبان آرند، که شیطان میان آنان دشمنی و فساد برمی‌انگیزد».  یعنی وقتی میخواهند با هم حرف بزنند، حتی کلمات قشنگ نه، بلکه قشنگترین کلمات و بهترین کلمات را انتخاب کنند. چون «إِنَّ الشَّیْطانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ» اگر نوع حرف زدنتان و کلماتی که به کار می برید بد باشد، شیطان بین شما اختلاف می اندازد. چقدر از طلاق ها، فتنه ­ها، اختلافات، تنفرها، قهرها، حتی جنگهای بین کشورها که هزاران و صدها هزار نفر مُردند به خاطر این بوده که بزرگان آن کشورها بلد نبودند حرف بزنند. برای همین  حضرت علی (علیه السلام) فرمود: «طعن اللسان أمض من طعن السنان»[3]=  زخم زبان از زخم نیزه عمیق تر است». خیلی باید زبان را کنترل کرد. امام زین العابدین(علیه السلام) نیز تمثیل زیبایی برای ما دارند و از باطن و برزخ خبر میدهند و میفرمایند: هر روز زبان به اعضای بدن میگوید حالتان چطور است؟ میگویند: خوب هستیم اگر تو بگذاری[4].ولی متأسفانه ما هیچ وقت نمیرویم یاد بگیریم که چه کلماتی را باید بکار ببریم و چه کلماتی را نباید بکار ببریم. ما در مباحث مهارتهای زندگی اینها را توضیح دادیم. در سه سال، 40% رشد طلاق داریم 17% رشد ازدواج؛ این را می بینیم و اصلاً باورمان نمیشود. بیشترشان هم کسانی هستند که اتفاقاً سطح تحصیلاتشان بالاست. بنده خدا دکترو مهندس است؛ استاد است؛ ولی گرفتار میشود و واقعاً نمی تواند جلوی از هم پاشیده شدن خانواده ­اش را بگیرد. با دختر، پسر، خواهر و برادر نمی تواند درست ارتباط برقرار کند. زن و شوهر با هم نمیتوانند ارتباط درستی برقرار کنند. یک سوم طلاقها سال اول زندگی است که خیلی بد است. وقتی ما پیش مشاور میرویم، مشاور میگوید؛ ای پدر مادرها! با هم خوب باشید، اخلاقتان را خوب کنید، زبانتان را کنترل کنید، حرف بد نزنید، بی­موقع حرف نزنید. یک موقع هست شما حرفی را اگر الان بزنید؛ با یک ساعت دیگر خیلی فرق میکند. شوهر از سر کار آمده خسته و عصبی است؛ حال خوشی ندارد و گرسنه و تشنه است. یک موقع زن بی­ موقع حرفی میزند و مرد آتش میگیرد، منفجر می شود؛ نطفه ­ای برای طلاق، برای زد و خوردها، برای درگیری های حتی فامیلی بسته می شود. آموزش ارتباط کلامی ضرورت دارد هر چه رابطه ما با دیگران صمیمی تر باشد، احترام و ادب نیز بیشتر باید رعایت شود که لازمه اش یادگیری فرمولهای عشق و فرمولهای زندگیست.   اگر چیزی خوب، زیبا و لازم است و ما نداریم باید وقت بگذاریم و بدستش بیاوریم؛ مثل خوشبختی، شادی، عشق، مودت، تبدیل یک تنفر به عشق. ما نصیحت کنیم؛ خوش­زبان باشیم، خوش­اخلاق باشیم؛ خیلی مفید است. اینها درس دارد؛ مثل زبان، کامپیوتر، گلسازی، گلدوزی،  تایپ،  رانندگی،  ادبیات فارسی،  شعر؛ ما باید کلاس ببینیم. ریز ارتباطات کلامی، فرمول ارتباطات کلامی را در قرآن و روایات داریم. اما کلاسهای علمی و تخصصی برای ما گذاشته نشده که وقتی یک زن و مرد میخواهند با هم حرف بزنند، به همدیگر نگاه کنند ، لباس برای هم بپوشند، برای هم از عطر استفاده کنند. خانم میخواهد یک ظرف و یک سفره را بچیند؛ آقا میخواهد هدیه بخرد؛ این ظهورش چطور باید باشد. کلمات چطور باید  بکار برده شوند، اصلاً چه کلماتی منفی و قرمز است و نباید مطلقاً استفاده شوند. میگوید: چه کار کنم، پدرم همیشه با مادرم اینطور حرف زده، مادرم با پدرم اینطور حرف زده. حالا آنها هم شاید اشتباه کردند.  شوهر تو و زن تو غیر از پدر مادر تو هستند. این کلمات را شاید نپسندند. در خانواده و فرهنگ آنها نیست. یا نه؛ اصلاً خودش نمیتواند این نوع کلمات را بپذیرد. یک سلسله از شوخیها اصلاً نباید باشد. این حرف شیطان است که ما هر چقدر صمیمی­تر باشیم،می توانیم به هم حرفهای رکیک­تر و بدتر بزنیم. مثل اراذل و اوباش و لاتها که هر چه صمیمی­تر می شوند، بیشتر به همدیگر فحش میدهند. امیرالمؤمنین (علیه السلام) میفرماید: « كُلَّمَا طَالَتِ اَلصُّحْبَةُ تَأَكَّدَتِ اَلْحُرْمَة [5]=  هر گاه همنشینى به درازا کشد، رعایت حرمت یکدیگر تأکید مى گردد. هر چقدر مصاحبت همسری و رابطه دوستی بیشتر میشود؛ حرمت ،احترام و ادب نسبت به همدیگر  باید بالاتر برود. قبل از اینکه با هم نامزد شوید، تو به او میگفتی خانم فلانی، او به تو میگفت آقای فلانی، حالا که محرم شدید، اسمهای کوچک هم را صدا میکنید. بعد که با هم صمیمی تر شدید نگویید؛ هو، ببین، اسمها را خراب نکنید. اگر صمیمی­تر شدید کلمات عاشقانه، پسوند و پیشوند اسمش بگذار. اصلاً اسمش را هم حذف کن کلمات عاشقانه بکار ببر. میگوید من به او ۶ ماه فرصت دادم، هر چه تلاش کردم آدم نشد. وزنه­ برداری نیست که بگویی من زور زدم خوب نشد. قرار نیست وزنه بلند کنیم؛ قرار است تمرین کنیم؛ مهارت را اضافه کنیم و یاد بگیریم. قرآن در مورد  عشق میفرماید: وقتی شما شروع میکنید ۵ سال بعد، نسبت به همدیگر باید عاشق­تر و تازه ­تر باشید. این چطور شدنی است؟ باید دستوراتش را رعایت کنید. باید سعی و تمرین کنید و کلاس بروید، مطالعه کنید و وقت بگذارید. البته جوانان و بچه­ های ما کمتر مقصرند، بیشتر تقصیر با مراکز فرهنگی است. اینجا من از  صدا و سیما تشکر میکنم که زحمت میکشند اساتید و بزرگان را دعوت میکنند که فرمولهای زندگی را به مردم یاد دهند. ولی این خیلی کم است و روزبه ­روز باید بیشتر شود و جوانان باید بنشینند و یاد بگیرند. مثلاَ خواستگاری دوره دارد.  ما در مباحث میثاق، چهار تا 90 دقیقه در مورد خواستگاری بحث کردیم. یک  بی­ سلیقگی در خواستگاری، می بینی یک زندگی را به هم میزند. اصلاً نمیگذارند به هم برسند. اگر هم برسند نطفه یک کینه عمیق در خواستگاری کاشته میشود.  اگرکسی بگوید سبز باشید؛ آبی باشید؛ اینطور که نمیشود.حالا میخواهیم سبز باشیم؛ ولی چطور سبز باشیم. دوست داریم سبز باشیم؛ دوست نداریم روابط مان به تنفر کشیده شود. من دوست دارم ۱۰ سال بعد، بیشتر عاشق باشم؛ زنم برایم تازه­ تر باشد؛ من هم برای او تازه­تر باشم. از بچه ­هایم لذت ببرم و بچه ­هایم از من لذت ببرند. این دستور پیامبر است که بهترین شما کسی است که برای خانواده­ اش بهترین باشد. میگوید: من وقت ندارم؛ کلاس دارم و میخواهم لیسانس بگیرم، فوق لیسانس بگیرم، نمیرسم. این زندگی چه فایده ای دارد؟ میشوی یک مهندس شکست خورده، استاد شکست خورده، یک صنعتگر و هنرمند شکست خورده. اصلاً بعضی از شغلها آنقدر سر آدم را شلوغ میکند که میگویند این صنف ما اینطوری است که ما تا وارد میشویم دو سه سال اول، اولین کاری که میکنیم یا از شوهرهای مان طلاق میگیریم یا زنهایمان را طلاق میدهیم. مثل اینکه لازمه این شغل این است.  میگوید من در خانه­اش یک عمر کلفتی کردم؛ حالا به من توهین میکند. مگر فقط قرار بود کلفتی کنی؟ صرف کلفتی که معشوقیت نمیاورد. چیزهای دیگر هم هست. یک عمر من بیرون زحمت کشیدم و پول برای زن و بچه آوردم؛ حالا از من متنفرند. آقایی از خارج از کشور آمده بود برای من تعریف میکرد. گفت:  سالها تلاش کردم که پول و ثروت برای خانواده­ام به خارج از کشور بفرستم. بعد از مدتی دیدم اصلاً اخلاق آنها عوض شده. حالا که خوب پولهایم را کشیدند برای خودشان همه چیز تهیه کردند. این دفعه که رفتم؛ پلیس آمد و مرا گرفت، همسرم از من شکایت کرده که تو دیگر حق نداری به خانه بیایی،  نمی خواهیم تو را ببینیم و درخواست طلاق داده. به او گفتم اگر دوستت داشت، این کار را نمیکرد. فکر کردی فقط باید سه شیفت کار کنی تا طلا آویزان  زن و بچه­ات کنی؟ برایشان موبایل بخری، ماشین بخری، پول دانشگاه شان را بدهی؛ همین کافی است؟ آنها گمشده ­شان یک چیز دیگر است. خانواده­هایی داریم که مردهایشان هیچ کدام از این کارها را نمیکنند، اما همه اعضای خانواده عاشقشان هستند. آموزش ارتباط کلامی به فرزندان ضرورت دارد پیامبر رحمت(صلی الله علیه و آله)  لعنت کرده پدر و مادری را که بچه را بی­ادب بار بیاورند و اجازه دهند  به او و دیگران توهین کنند؛ یعنی پدر و مادری که محبت بیش از اندازه به بچه بکنند ملعون هستند. محبت بیش از اندازه بچه را فاسد میکند.  بعضیها به مادرشان توهین میکنند و می گویند تو حرف نزن؛ برو اعصابم را خورد کردی؛ دوباره این آمد؛ عصبانیم کردی. اگر نروی، یک چیزی به تو میگویم. رویت را زیاد کردی.  اینها به اسم مهربانی است.  بچه 6 ساله مادرش را نرگس صدا میکند و پدرش را اصغر صدا میکند. داییش را میخواهد صدا کند بد صدا میکند. بچه باید مؤدب باشد.آدمی که چند سال بزرگتر است را باید پسر خاله، پسر دایی، پسر عمو یا مثلاً محمد آقا، علی آقا صدا کنی. اینطور نیست که هر طور دلت خواست احساس رفاقت و صمیمیت کنی. به بچه باید فهماند که حق نداری با پدر و مادرت که من هستم بد حرف بزنی. نگاهت و لحنت نباید بد باشد. نباید به او اجازه بدهی اینطور حرف بزند. باید بترسد. این ترس خیلی خوب است؛ چون باعث میشود جهنمی نشود. شیطان در روابط بین انسانها تولید فکر منفی میکند موقع حرف زدن و هر نوع تجلی و ظهوری که میخواهیم برای کسی داشته باشیم، باید حواسمان باشد که کسی به نام شیطان با ماست که تولید فکر منفی میکند.  حتی در خلوت­ترین لحظات، وقتی هیچ کس غیر از تو و دوستت، برادرت، پدرت و همسرت نیست، وقتی خیلی عمیق و صمیمی نشستید؛ گل میگویید و می شنوید، شیطان آنجا حضور دارد و ممکن است از رفتارهای شما سوء استفاده کند. ممکن است دیگری از بوی بدنت حالش به هم بخورد و همین منشأ اختلاف شود. پاهایت را بشوی، جورابت را بشوی، عطر خوب استفاده کن. زنها حتماً باید برای شوهرشان آرایش کنند، مردها هم باید برای زنهای شان آرایش کنند؛ البته برای نامحرم و غیره نه. همانطور که من توقع دارم همسرم به خودش برسد من هم باید آنطور که مناسب است به خودم برسم. آن رنگ، لباس و مدلی که او دوست دارد، عطری که او دوست دارد  یا عطر مشترک که هر دو خوشمان بیاید استفاده کنیم و خیلی چیزهای دیگر که باید مراقبت کنیم. قرآن میگوید:« قُلْ لِعِبادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ[6]= به بندگان من بگو که بهترین کلمات را به کار ببرند چون شیطان بینشان اختلاف میاندازد. اگر کلمات نامناسب به کار ببرند، البته کلمات فقط یک نوع ظهور است ممکن است لباس نامناسب بپوشی، بوی نامناسب داشته باشی، قیافه نامناسب به خودت بگیری،  بد غذا بخوری و با خیلی چیزهای دیگر شیطان سراغت می آید. ارتباط بین انسانها در دین اسلام آمده است نحوه ارتباطات کلامی، عاطفی و جنسی خیلی جزیی و شیرین در دین اسلام بیان شده است که آموزش آنها ضرورت دارد. باید برای ارتباطات کلامی، ارتباطات عاطفی، ارتباطات جنسی وقت بگذاریم که متأسفانه ما در این بخش در جامعه خودمان ضعف داریم. کتابهای خیلی خوبی توسط دانشمندان ما در مورد توافقات جنسی نوشته شده که روابط جنسی چطور باید  باشد که منشأ اختلاف و کینه و تنفر نشود. ضعف در ارتباط جنسی خودش خیلی فسادآور است؛ غیر از کینه، هزار فساد دیگر ممکن است بیاورد که حتماَ باید تمرین شود  و یاد گرفته شود. اسلام میگوید مسائل مربوط به هر مرحله را قبل از آن مرحله باید یاد بگیرید. من میخواهم با یک دختر یا یک پسر ازدواج کنم. باید مسائلی که بین ما هست؛ مثل ارتباطات کلامی را قبل از ازدواج  و در دوره  نامزدی یاد بگیرم. میخواهم خارج از کشور بروم؛ اولین کار این است که زبان یاد بگیرم. میخواهم در یک اداره استخدام شوم. شرط آن اداره  این است که باید کار با رایانه و تایپ را بلد باشم. پس این دوره ها را باید ببینم، بعد بروم استخدام شوم. ما میفهمیم که باید برای اینها دوره ببینیم و وقت هم میگذاریم و با جان و دل پول هم می دهیم. ولی وقتی می خواهیم وارد زندگی مشترک شویم، از پدر مادرمان و از خانواده لذت ببریم، در یک اجتماع وارد شویم، در یک جا مدیر شویم؛ آیا دوره نمی خواهد؟ چرا دوره می خواهد. در آموزه­ های دینی بحث مفصلی در مورد ارتباطات جنسی، عاطفی و کلامی داریم. اینها را دقیقاً بزرگان دین به ما یاد داده اند. به چیزی هم خارج از دین احتیاج نداریم. کامل و ریز و خیلی خیلی جزئی، همه چیز را برای ما تعریف کرده اند.  قرآن در قالب داستان برای ما تعریف میکند؛ همه را داستان کرده که بدمان نیاید و شیرین بتوانیم یاد بگیریم. برای ورود به بهشت، دل باید پاک باشد دل آلوده به کینه، مانع بهره برداری از عبادات میشود. امیرالمؤمنین(ع) می فرماید: «اَلحِقدُ خُلقٌ دَنیٌ وَ مَرَضٌ مُردی[7]= کینه  و دل­چرکینی خلق پستی است». پس ما نباید اطاعت شیطان را بکنیم و اگر او خواست دلمان را نسبت به کسی آلوده کند، نپذیریم؛ چون «وَ مَرَضٌ مُردی» یک بیماری است که هلاکت می آورد؛ یعنی نمیگذارد  به  بهشت برویم. در حدیث داریم کسی که از دنیا برود و در قلبش کینه باشد؛ کینه نسبت به مؤمن، نسبت به انسان خوب، نسبت به مسلمان؛ امکان ندارد به بهشت راه پیدا کند. دل باید پاک باشد. اگر قلب پاک نباشد در بهشت شب قدر، در بهشت مکه، در بهشت مدینه، در بهشت امام رضا، در بهشت نماز هم که ورود میکنی، میبینی که از آن هیچ بهره ­ای نمیبری. تازه تو را کسل هم میکند. چون نجس داری سر نماز میروی. میگوید روی بدنت یک قطره خون است؛آن را پاک کن بعد برو نماز بخوان. دل چی؟ با هزار کینه در دل به زیارت امام رضا برویم، مدینه و مکه برویم؛ این نمیشود؛ این آلودگی کار را خراب میکند. نمیگذارد آن بهره ­ای را که باید، ببریم. میگوید نماز معراج است. قلب باید پرواز کند، عروج کند؛ اما کینه نمی گذارد.  تو بار سنگین کینه با خودت داری و نمی گذارد بالا بروی. کینه و حسادت اذیتت میکند. بعضی از عبادات حمله راست شیطان هستند عبادتهایی هستند که با انجام آنها مسیر گناه برای انسان بازمیشود. در حمله از سمت راست شیطان میگوید به مکه برو که دلت خوش باشد حداقل به خدا نزدیکی و مسلمان هستی. یک ذره حس مذهبی به تو میدهد که خودت را خیلی آلوده نبینی، خطرناک نشوی، بتوانی این مسائل مذهبی را پناهگاه بگیری؛ برای اینکه بعداً بتوانی هر غلطی دلت خواست بکنی. خیلی از گناهان هستند که آدم نمیتواند آنها را انجام دهد. ولی وقتی یک مکه و مدینه میرود؛ یک کربلا میرود؛ یک امام رضا میرود؛ قدرتش برای گناه کردن بیشتر میشود. میگوید ما این همه عبادت کردیم و چقدر ذخیره داریم؛ حالا چهار تا گناه هم بکنیم به جایی بر نمیخورد. ما یک عمر هیئتی هستیم هر کاری دلمان بخواهد میکنیم.  این بحث مفصلاَ در بحث «صور مقدس» توضیح داده شده است. کینه مانع محبت می شود انسان باید مثل خداوند باشد؛ دلش را از کینه پاک کرده و دیگران را دوست داشته باشد. حضرت علی (علیه السلام) فرمودند: «لا مَوَّدَۀَ لِحَقُود[8]= آدم کینه­ توز دوست و مودت ندارد». آدم کینه­ توز نه محبوب است و نه می تواند محبوب باشد. عرضه ندارد دیگران را دوست داشته باشد؛ چون قدر دیگران را نمی داند. همه به او محبت می کنند، اما اگر یک بدی ببیند، کینه به دل می گیرد. با این شوهر تو هزار تا لحظات شیرین و خنده داشتی، حالا یک ظلم هم کرده، یک اشتباه هم کرده، حتی اگر فاحش و بزرگ باشد؛ نباید کینه به دل بگیری. اما بعضی می گویند: نه! دیگر من  هر کاری می کنم نمی توانم ببخشمش. زنم را نمی توانم دیگر ببخشم؛ نه دیگر من دل­زده شده ام. دل­چرکین شده ام. اینها از کسانی هستند که می گویند: میازار دلم را کین مرغ وحشی              زبامی که برخاست به مشکل نشیند شاعر حرف خوبی نگفته؛ کین مرغ وحشی زمانی که برخاست، مشکل بنشیند. نه؛ بنشین و دوباره برگرد بیا بنشین. چطور تو می خواهی یک عمر خدا را از خودت برنجانی؛ بعد خدا دوستت هم داشته باشد. بغلت کند. نوازشت هم کند. پس تو هم نسبت به دیگران همینطور باش. می گوید نه؛ دیگر خیلی دل­چرکین شده ام و نمی توانم. اما ما می گوییم می شود. می شود دل پاک شود و تنفرها تبدیل به محبت و دوست داشتن شود. کدورت از دیگران باید سریع پاک شود ناراحتی نسبت به دیگران را باید مانند لکه روی لباس، خیلی زود پاک کرد تا باعث هلاکت نشود. فرمایشات معصومین(علیه السلام)  فرمول های زیادی دارد که باید یاد بگیریم. امام هادی(ع) میفرماید: «اَلعِتابُ خُیرٌ مِنَ الحِقد[9]= به همدیگر عتاب کنید بهتر از این است که کینه بگیرید. مثل لباس که تا یک لکه افتاد می رویم می شوییم. در خانه به چیزی اگر یک لکه افتاد، زود پاکش میکنیم. روی گاز یک چربی افتاد، خانم پاک میکند. میگوید خانه ­ام خراب میشود، اینطوری زشت می شود. در روحتان هم همینطور؛ اگر نسبت به کسی کدورت پیدا شد، نگذارید بماند، زود حرفهایتان را به هم بزنید و عتاب هم بکنید، این می ارزد که عتاب کنید، ولی کینه نگیرید. اگر ناراحت هستی  زود بگو. شکایتت را بکن. غر هم بزن. بگو من از این کارت ناراحت شدم. توضیح بده و بگو چرا این کار را کردی؟اما نگه ندار. نگو خجالت کشیدم. حالا ولش کن. اگر ذخیره کنی، این نجاسات روی هم انباشته میشود و یک دفعه سرطان میشود و آدم را میکشد. «مَرَضٌ مُردی» آدم را هلاک میکند. حالا بعضیها که آب کُر هستند و وجودشان خیلی پاک است رد می شوند و میروند. ولی اگر واقعاً اذیتت میکند یا دوست نداری آن کاری که او میکند تکرار شود،  بی­ادبی کرده که نباید تکرار شود، بچه است، همسر است، دوست است؛ به او بگو که امیدوارم این تکرار نشود. من نمیخواهم در روابط ما، در زندگی ما این کلمات، این رفتارها و این اتفاقات بیفتد و تمامش کنیم.     [1] . (1) غررالحکم/ 966 و2917 [2] . سوره اسرا آیه 57 [3] . غررالحکم/ صفحه 223. [4] . ثواب الاعمال/ صفحه 237 [5] . غررالحکم و دررالحکم/ جلد 1، صفحه 554  [6] . سوره اسرا آیه 57. [7] . غررالحکم ودررالکلم / جلد1 ،صفحه 388 [8] . غررالحکم و دررالکلم / جلد 6 صفحه 346 [9] . بحارالانوار (ط – بیروت)جلد 75 ، صفحه369 ، ح 4

خداوند تبارک و تعالی در حدیث معراج در این فقره فرموده اند: « وَجَبَتَ مَحَبَّتَّی لِلمُتَواصلین فیَ= محبّت من واجب می شود به کسانی که به خاطر من با همدیگر پیوند برقرار می کنند». وقتی می فرماید:«فیَّ» همانطور که قبلاً هم عرض شد باید پای خواسته های خودمان کنار برود و دلیلی جز خواست خداوند تبارک و تعالی برای پیوند وجود نداشته باشد. در طول تاریخ در اطراف انبیاء و انسان های برجسته اصحاب و یارانی بودند که ارتباط شان با آنها از روی طمع و خواسته های طبیعی و دنیایی بوده است؛ حتی ارتباط شیطان با خداوند متعال نیز براساس منیت او بود. چنانچه خداوند فرمود: به آدم سجده کنید. اگر شیطان خداوند را معشوق و معبود واقعی خود می دانست، این کار در ذائقه او کار شیرینی می آمد و انجام می داد. ولی چون محبت و ارتباط شیطان آلوده بود، سرپیچی کرد و خودِ خدا هم دیگر برایش مهم نیست و حاضر است با معبود و معشوق خود درگیر شود، ولی آن عمل نفسانی خود پسندی اش را کنار نگذارد. یاران و اصحاب انبیاء و ائمه که در مبارزات زیادی کنارشان بودند، وقتی جاهایی انبیاء و ائمه علیهم السلام تصمیمی می گرفتند که به مذاق یاران و صحابی شان خوش نمی آمد، به جای این که بر خواسته ی پیامبر، امام و رهبر و تکیه کنند، خواسته خود را ترجیح می دادند. امتحان در نظام محبتی، چگونه گرفته می شود؟  خداوند امتحان محبت را اینگونه می گیرد که یک محبوب یا یک کار سخت را بر سر راه انسان قرار می دهد، مثل واجبات، محرمات؛ یا اینکه محبوبی را سر راه انسان قرار می دهد که انسان باید بین خدا و او یکی را انتخاب کند. جهاد را پیش می آورد، جهاد مالی، جهاد جانی و جهاد نفسی را پیش می آورد و انسان باید بین اینها یکی را انتخاب بکند.  اگر کسی واقعاً محب خدا باشد و حکیمانه نگاه کند، این امتحان یک نوع به دست آوردن محسوب می شود. گاهی انسان نمی تواند یقین کند. فرق بین علم و ایمان هم از اینجا معلوم می شود که در شخص اعتقاد دارد که این اتفاق می افتد. اگر فقط علم داشته باشد و در کلاس و پای درس استاد یاد گرفته باشد و هنوز به ایمان نرسیده باشد، خوب نیست. باید باور کرد که من با عبور از خودم به یک خودِ بالاتر می رسم. این عبور از خود، کار هر کسی نیست و ایمان می خواهد که انسان به خاطر خدا از خودش عبور کند. امتحان معمولاً در سختی هاست، چگونه در محبت امتحان می شویم؟ اینجا سؤالی مطرح می شود، بسیار خوب! ما به خاطر خدا «تعاطف و مهرورزی» می کنیم. به خاطر خدا همدیگر را دوست داریم و با هم پیوند برقرار می کنیم. مثلاً اگر چهار نفر همدیگر را به خاطر خدا دوست داشته باشند، مثل دفاع مقدس که رزمندگان عاشق همدیگر بودند و برای همدیگر می مردند، امتحان کجای قضیه بود؟ می گفتند: امتحان نیست، بلکه یک لذت است؛ ما خدا را دوست داریم؛ بندگانش را هم دوست داریم؛ آنها ما را دوست دارند و به خاطر این دوستی با هم ارتباط و بده بستان داریم و از هم لذت می بریم؛ از هم کمک می گیریم و به هم کمک می کنیم. پس گیر کار و سختی کار کجاست؟ که یکدفعه خداوند چنین پاداشی را برای این کار قرار می دهد؟ یا به عبارت دیگر ما می دانیم معمولاً امتحان را در سختی ها و گرفتاری ها و چالش ها می گیرند. در تعاطف و مهرورزی، ظاهراً مشکل و سختی به نظر نمی رسد. در تعاطف و مهرورزی و محبت انسان با دوستانش صفا می کند؛ همانطور که در خطبه عقد اخوت می خوانیم:«و اخیتک فی الله و صافیتک فی الله... عادهت الله = برادری کردم با تو برای خدا، صفا کردم با تو برای خدا... عهد بستم با تو در راه خدا». می بینیم که صحبت از برادری و صفا و عهد و دوستی است. پس مشکل در کجای امتحان محبت است؟ پاسخ این است که مشکل در اینجاست که محبت همیشه شیرین نیست. شیطان در مسئله محبت نیز وجود دارد:«إِنَّ الشَّیْطَانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُم[1]= شیطان میانشان را به هم مى‏ زند». یعنی شما هر چقدر سعی کنید، این محبت را نگه دارید، بی آفت نیست. نمونه از این آفت را در روابط زناشویی می بینیم. زن و شوهرها که اوج مهر و محبتند و مودّت در روابط زناشویی هست؛ طلاق و گرفتاری در این روابط وجود دارد. حتی در روابط دیگر مثل رابطه شاگرد با استاد، رابطه پدر و فرزند، رابطه دو برادر و خواهر، می بینیم که عمق این عواطف، از روابط زناشویی هم عمیق تر است، گاهی دچار آفت می شود و همیشه شیرین نیست. من شیطان دارم، طرف مقابل هم شیطان دارد. آدم های حسود، شیاطین جنّیّ و انسی وجود دارند؛ حتی اگر شیاطین هم نباشند، حوادث وگرفتاری ها هستند. مثلاً برادر من الان دچار یک معضل، مشکل، مریضی، ورشکستگی شده، من باید پای کار او بایستم و آن 7 حق اخوت را که در بحث مهرورزی در بخش حقوق برادران دینی توضیح دادیم، رعایت بکنم. خیلی کار راحتی نیست که انسان بتواند حقوق واجب را ادا بکند، مستحباتش بماند. در یکی از آن 7 حق می گوید: نباید بگذاری که برادرت از تو درخواست کند. اگر می دانی نیاز دارد، تو باید پیشنهاد بدهی. اگر یکی از آن 7 مورد را انجام ندهد، از ولایت خدا خارج می شود. پس اینگونه نیست که همیشه خوش بگذرد؛ بلکه مانع و عوامل بازدارنده هم دارد. در این موانع است که انسان امتحان دوستی می دهد. یک امتحان ساده در مسئله محبت، حسادت است خیلی وقتها شما فکر می کنید یک نفر را خیلی دوست دارید و عاشق او هستید و فکر می کنید این دلدادگی کاملاً خالص است، اما خیلی زود امتحان می شوید و بعد می فهمید که نه، تو طرف مقابل را با طمع دوست داری. یک مثال خیلی ساده و مبتذل از بچه های 4-5 ساله می زنم که برای همه اتفاق می افتد. از دانش آموزان راهنمایی، دبیرستان، طلبه ها، دانشجویان در سطوح بالاتر، علما و شاگردان شان، اولیای خدا و اصحاب انبیاء این امتحان ساده اتفاق می افتد.  بچه ها وقتی دوستی دارند و می بینند دوست شان دوست دیگری هم دارد، حسودی می کنند و دوست دارند دوستش فقط به او محبت کند و با کس دیگری دوست نباشد. این مثال در میان بزرگسالان هم مکرر اتفاق می افتد. مثلاً شما با کسی دوست هستید. اگر دوستی شما خالص باشد، از اینکه دوستت دیگران را به اندازه تو و حتی بیشتر از تو دوست داشته باشد، تو اصلاً نباید حسادت بکنی. ممکن است بگوئید ما که اینجوری نیستیم، در حالی که به ندرت آدمی پیدا می شود که بتواند از شر چنین حسی نجات پیدا کند. یعنی اکثراً با این که می دانند این کار خیلی ساده است، اما در این امتحان رد می شوند. مثلاً کودکی می گوید: من با فلانی قهرم. می پرسی: برای چه قهری؟ می گوید: چون با آن یکی هم دوست است. من به او گفتم بیا خانه ما، رفته خانه آنها. بچه کوچولوها را دیده اید که با هم از این حرفها دارند. بزرگها هم همینجوری هستند؛ اما برخلاف بچه ها که این حس پنهان نمی کنند، آنان پنهان می کنند. این خیلی مهم است که آدم بتواند خودش را آزاد بکند. زن و شوهر هم با هم خیلی خوبند؛ ولی مرد یک جوری مواظب است که نکند همسرش برادر و پدرش را بیشتر از او دوست نداشته باشد، حتی فرزندش را بیشتر از او دوست داشته باشد. یا اگر زن بفهمد شوهرش بچه ها را بیشتر از او دوست دارد، کاملاً به هم می ریزد. اینکه انسان در محبت به آزادگی برسد، کار راحتی نیست. از این که خودش را راحت بکند و به وارستگی برسد و شاد شود از اینکه همسرش، دوستش، بچه هایش، پدر و مادرش، استادش ولی خدایی که با او در ارتباط است، امامش، پیامبرش، آدم هایی را بیشتر از او دوست داشته باشند و اصلاً هم به او برنخورد. نمی گویم کیف کند و شاد باشد، چون کیف کردن کار آدمهای خاص است، حداقل به او برنخورد. این آزادگی روح خیلی مهم است. باطن و پیامدِ حسادت در محبت چیست؟ وقتی شما دچار حسادت در محبت می شوید، دچار محدود کردن خود و دیگران در محبت می شوید، در واقع جلوی تجلی این اسمای زیبای خداوند را می بندید. برای روشن شدن مطلب اول باید بگوییم، اصلاً محبت چیست؟ عاطفه، محبت، دوست داشتن و عشق چیست؟ محبت، دوست داشتن و عاطفه، تجلّی و ظهور اسم رحمان، رحیم، عطوف و رئوف خدای تبارک و تعالی است. جلو راه را نبندم و اجازه بدهم کسی که من او را خیلی دوست دارم، او هم دیگران را به اندازه من یا بیشتر از من دوست داشته باشد. اگر این اجازه را به طرف مقابلم دادم و به من برنخورد، اگر توانستم این حجاب را از خودم بردارم، در این امتحان پیروز شده ام. یکی از دوستان امیرالمؤمنین علیه السلام اشتباهی کرد و به دستور حضرت، دستش را قطع کردند. معاویه خواست از این موقعیت سوء استفاده کند و گفت: الان بهترین وقت است که او را شکار کنیم؛ چون الان وجودش را کینه ی علی علیه السلام گرفته و بهتر است او را به لشکر خود بیاوریم. وقتی از او می پرسند، چه کسی دستت را قطع کرده؟ می گوید: عزیزم ، سرورم، مولا و امامم دستم را قطع کرده است. پدری گوش فرزندش را می گیرد و دعوایش می کند، بچه می گوید از پدرم بدم می آید، یا از مادرم بدم می آید. برای چه بدت می آید؟ می گوید: چون من را کتک زده؛ فحش داده؛ ضایع کرده. این فرزند باید به احساسات شان توجه کند که روی چه حسابی او را کتک زده و ضایع کرده اند. در نظام طبیعت اینها عقده ایجاد می کند. از نظر روانشناسی هم می گویند، مادر و پدر نباید این کارها را بکنند، چون عقده ایجاد می کند. زیرا نگاه ما نگاه طبیعت گراست. ما به شأن حیوانی بیشتر بها می دهیم تا شأن انسانی. نتیجه ی برداشتنِ حجابِ حسادت در محبت چیست؟ اگر کسی بتواند این حجاب را بردارد؛ یعنی مانع محبت نشود و نگوید تو باید فقط مرا دوست داشته باشی و به هیچ کس دیگر نباید نگاه بکنی؛ به هیچ کس دیگر نباید توجّه بکنی؛ از هیچ کس دیگر نباید خوشت بیاید؛ هیچ کس دیگر نباید از تو تعریف کند؛ به کسی نباید هدیه بدهی؛ کسی به تو نباید هدیه بدهد؛ چرا فلانی به تو هدیه داد؟ چرا هدیه‌ی او گرانقیمت تر از من بود؟ اگر کسی توانست به این حجاب غلبه کند، چه اتفاقی می افتد؟ پاسخ این است، حجاب بین او و خدا برداشته می شود. دیگر حجابی بین او و خدا نیست.  تمام بدبختیهای جامعه انسانی و جامعه جهانی این است که اگر چیزی به اسم عاطفه، مهربانی و عشق را دوست دارند، همه را با بخل، محدودیت و انقباض دوست دارند. تمام این حرف ها را می زنیم، اما حول محور خودمان. ولی وای به حال کسی که دیگری را بیشتر از ما دوست داشته باشد، هر چند به ما نزدیک هم باشد. این راه بستن است. در حیوانات هم عاطفه، محبت، مهرورزی، تواصل و ارتباط هست؛ فرق بین محبت انسانی به معنای دقیقش با محبت حیوانی در همین جاست که انسان در نظام محبتی، از ظهور محبت حتی اگر پای خودش وسط نباشد، همیشه استقبال می کند. یک مثال زنده و واقعی بگویم: دوتا برادر بودند؛ یکی شان خیلی اهل رقابت بود در این که خودش را در دل پدر و مادر جا بکند. برادر دومی این گونه نبود. مثل برادر اول اهل سالوسی و زرنگ بازی نبود. برادر اولی که اهل سالوسی بود یک جایی مورد امتحان قرار گرفت و رد شد و به شدت منفور پدر و مادر شد. هم خودش و هم خانمش و بچه هایش همه منفور شدند. آن برادری که اهل زرنگ بازی و سالوسی نبود، خیلی ناراحت بود از این که چرا پدر و مادرم با برادرم بد شده اند؟ چرا برادرم کاری کرد که محبت پدرومادرم را از دست داد؟ در حالی که در چنین مواقعی، این برادر می توانست از این فرصت استفاده کرده و خودش را به پدر و مادر نزدیک کند. ولی هر چقدر پدر و مادر از او تعریف کردند و از برادرش بد گفتند، این شخص قبول نکرد و گفت اشتباه می کنید؛ شیطان دارد بین ما را خراب می کند و سوء تفاهم ایجاد می کند. تا زمانی که روز مادر شد و هر دو برادر می خواستند هدیه ای برای مادر بگیرند. این برادر که پاک و صادق بود، مقداری پول به برادرش داد و گفت: یک هدیه گرانقیمت و خوب برای مادر تهیه کن. چون می دانست این برادرش که الان طرد شده، ممکن است هدیه خوبی نخرد و اگر خودش هدیه گرانقیمت بگیرد دوباره این روند ادامه پیدا می کند. پول را به برادرش داد و گفت: بین خود ما بماند، یک هدیه خوب بخر و این آتش را خاموش کن. یعنی این شخص عاشق تجلّیّ محبت بود. اصلاً مهم نیست که پدرو مادرش آن برادر را بیشتر دوست داشته باشند. اگر آن برادر را هم بیشتر دوست داشته باشند، نه تنها به این برنمی خورد، بلکه کیف می کند. کسی می تواند اینگونه باشد که گدا و محدود نباشد و از خود خدا به طور مستقیم محبت دریافت کند. این کار سختی نیست. بی نهایت محبت در انتظار ماست. شما هروقت بخواهید، می توانید این محبت را جذب کنید. شما همین که یک گوشه ای نشسته اید؛ یا در رختخواب ذکر می گویید، به این معناست که خدا در رختخواب پیش شما آمده؛ زیرا ذکر اول از طرف مذکور گفته می شود، بعد توسط ذاکر. شما نگاه کنید 95 درصد طلاقها بر اثر همین مسائل است. مثلاً مَرد فکر می کند، قال گذاشته شده و له شده، زَن فکر می کند که نادیده گرفته شده و حرفش شنیده نشده، یک جا ضایع شده. همه بدبختیهایی که درآدمها اتفاق می افتد، برای این است که می گوید چرا من، من، من، من. من کنار گذاشته شدم؟ من نادیده گرفته شدم؟ پس من چه؟ اگر قرار باشد من نباشم، می خواهم دنیا نباشد. اگر قرار است اسلام، بسیج، هیئت، مؤسسه، جنگ، کارهای سیاسی، مجلس شورای اسلامی باشد و من نباشم، می خواهم صد سال نباشد. پس امتحان محبت سراغ همه ما می آید. آدم عاقل باید از آنها بگذرد، فقط ما باید به خدا اعتماد کنیم، از حجاب «خود» رد شویم. در این صورت به یک وادی امن می رسیم، به یک آرامشی می رسیم که انتها ندارد و دائمی است. یعنی دیگر اضطراب سراغ آدم نمی آید. «من» گفتن، اصلاح نظام محبتی را به هم می زند اصلاح نظام محبتی، مسئله فوق العاده مهمی است که معیارهایش را هم در جلسه قبل توضیح دادیم. وقتی می گوئیم اصلاح نظام محبتی، یک طرف قضیه این است،« قُل اِن  کانَ آباءُکُمُ وَ اِخوانُکُمُ وَ ازواجُکُم و...» یک طرف قضیه این است که تو حد روی محبت نگذاری. می گوید: نمی شود، پس من چه؟ این عبارت «پس من چه؟» این «من»، همان من محدود است، همان «منِ» شیطانی است، من حیوانی است. تو به محض اینکه از این من خلاص شدی و گفتی: بگذار فلانی دیگران را بیشتر از من دوست داشته باشد، در این صورت، دوستی در عالم پخش می شود؛ اختلافها کم  می شود، رویشها بیشتر می شود. درست است که این رویش ممکن است برای من نباشد، هیچ اشکالی ندارد. ولی بالاخره رویشی اتفاق می افتد؛ محبتی اتفاق می افتد؛ این بدین معنا است که اینجا دیگر پای شیطان در میان نیست، اختلاف نیست، جهنم نیست. اگر مردم همدیگر را دوست داشته باشند و به همدیگر بی حد مهرورزی کنند، «من» هم نداشته باشند، بزرگترین مانع ظهور امام زمان علیه السلام برطرف شده است. ریشه موانع ظهور امام زمان و کشته شدن یازده امام دیگر خودخواهی ها بوده است. راه بستن و محدود کردن محبت، چه پیامدهایی دارد؟ سعی کنیم در محبت، هیچ وقت راه را نبندیم. در بستن راه چه اتفاقی می افتد؟ در بستن راه این اتفاقات می افتد که حجاب بین انسان و خدا زیاد می شود؛ انقطاع ایجاد می شود؛ جریان تشبه به خدا از بین می رود؛ جهنم درست می شود. وقتی من اصرار دارم که خودم محبوبترین باشم، ولی روی محبتها حد می گذارم، یک اتفاق دیگر هم می افتد، یعنی درست همان کسی که تو می خواهی دوستت داشته باشد، دیگر دوستت ندارد. همان چیزی را که می خواستی به دست بیاوری و برایش بی تابی می کردی؛ برایش توطئه می کردی، به دست نمی آوری که هیچ، تازه منفور هم می شوی. آن چیزی را هم که داری از دست می دهی؛ این یک کار بی فایده و عقیم است. قدیمی ها می گویند: «اَلَحَسُودُ لا یَسُود= حسود هیچ وقت برتر نمی شود»، یعنی سیادت پیدا نمی کند و به اشتباه می گفتند حسود سودی نمی برد. هر چند از نظر ترجمه اشتباه است، ولی از نظر مفهوم درست است. یعنی واقعاً انسان حسود، سودی نمی برد. «لایسود» یعنی حسود هیچ وقت به سیادت نمی رسد. وقتی حسادت می کند، اینجور نیست که خودش روی قله بایستد، اتفاقاً زمانی روی قله و روی رأس قرار می گیرد که بتواند از خودش عبور کند. تنها کسانی می توانند سیادت بکنند و می توانند بالاتر بیایند و روی قله بایستند که بتوانند از خودشان عبور کنند؛ یعنی هر چه خودش را حذف کند و نخواهد برتر باشد، برتر می شود. برای همین فرمود:«سید القوم خادمُهُمُ= آقا و سرور هر گروهی، کسی است که متواضعتر و خدمتگزارتر است». فطرت در بین جمع و یک گروه کار خودش را می کند. هیچ کسی نمی تواند جلوی فطرت را بگیرد. فطرت عاشق کسی می شود که از همه خادمتر و متواضعتر است. بیشتر نوکر بقیه است. خدا رحمت کند امام را که می گفت: من خیلی حسرت این خدمتکارم را می خورم. قدر محبت های اطرافیان مان را بدانیم چقدر خوب است یک مرد در روابط زناشویی وقتی به همسرش نگاه می کند که این همه سال مودّت برای او هزینه کرده، زحمت کشیده، اذیت شده، او را بزرگ ببیند. روی قله محبت خودش قرار بدهد و عاشقش باشد.  یک زن وقتی می بیند که شوهرش برای این زندگی، برای با او بودن و با بچه ها بودن، چه زحمات و خون دلها خورده، باید قدر بداند. چقدر خوب است یک بچه وقتی به پدرومادرش نگاه می کند، به خاطر زحمات عاشقانه شان آنها را دوست داشته باشد، حتی اگر کافر باشند. محبت چیزی نیست که با چیزهای دیگر مخلوط شود. چقدر خوب است آدم قدر زحمتها و خون دل خوردن دیگران و محبتهایشان را بداند. اگر این طور بشود، در تمام زندگیهای زناشویی، تحقیر، توهین، خشونت از بین می رود. یک قاعده بگویم و آن این است که هر وقت می بینید در یک خانه ای تحقیر، توهین، خشونت، آزار وجود دارد، بدانید که علتش این است که ما از فطرتمان بیرون آمده ایم. قیمت طرف مقابل را نمی دانیم که چقدر است؛ قدر زحماتش را نمی دانیم و کور هستیم،؛خودخواهیهای ما، مشغله های ما، خودشیفتگی ما باعث شده که ما به این سمت برویم. چرا همسر اول بهتر است؟  معروف است که می گویند همسر اول بهتر است. قرآن کریم هم می فرماید هیچ کس به اندازه شوهر اول برای زن مناسب نیست. می فرماید: «وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ[2] = شوهرانشان اگر سر آشتى دارند، به بازآوردن آنان در این [مدت] سزاوارترند». این زن طلاق گرفته و قرار است ازدواج بکند، همسرش که از او طلاق گرفته، حق است که با او دوباره ازدواج کند. یکی ممکن است بگوید: اگر اینها با هم اختلاف نداشتند و سازگاری داشتند، جدا نمی شدند. خیلی وقتها مردهایی ممکن است باشند که از شوهرشان خیلی بهتر هستند؛ زنهایی باشند که از زن خودش خیلی بهتر باشند؛ این حرف منطقاً درست است، ولی در نظام فطری، اگر کسی همه ماجراهایی که بین او و همسرش اتفاق افتاده از روز اول، زحمات و فداکاریها، خون دل خوردنها، معطلیها، تحمل تنهائیها، گرفتاریها را نگاه بکند، می بیند هیچکس جای همسر اول را نمی گیرد. ولی ما وقتی مقایسه می کنیم، در اثر خودخواهیها زود از همدیگر سیر می شویم. در نظام طبیعت، در نظام فطرت، آدم ها وقتی که نوع نگاهشان درست می شود، به هم اعتماد پیدا می کنند. تلاش برای محدود کردن محبت، همیشه عقیم است دو نکته در بحث محبت وجود دارد: 1. راه را نبندیم؛ 2. تمام تلاش ها برای محدود کردن محبت عقیم است. این که گفته می شود، راه را نبندید، یک جنبه تشریعی دارد که اگر تو این کار را بکنی، تشریعاً چون تصمیم گرفتی جلوی تجلی اسماء رحمان، رحیم، رئوف و عطوف را بگیری، در حقیقت جلوی نور خدا را می گیری. قرآن می فرماید: «یُرِیدُونَ لِیُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ= مى‏ خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش كنند»؛ می خواهی نور خدا را خاموش کنی، در تجلی محبت محدودیت ایجاد کنی و حسادت می کنی. حسادت کفر است. از نظر تشریعی تو منفور خدا قرار می گیری و حجاب بین تو و خدا از بین نمی رود. اما یک حکم تکوینی هم دارد و آن این است که این کار عقیم است و نتیجه نمی دهد. برای همین است که تمام کسانی که دچار حسادت می شوند، دچار محدود کردن می شوند؛ بدجنس می شوند و می خواهند بدجنسی کنند در روابط انسانها؛ اما تمام آنها در نهایت ناکام می مانند و سود نمی برند. نتیجه این می شود که شما تکویناً و تشریعاً سر از جهنم و ناکامی در می آورید. تکویناً و تشریعاً راه بسته است، پس بیایید کاری بکنید که محبت، دوستی، تعاطف و تواصل افزایش پیدا کند. وقتی راه بسته است، بیاییم برای تحکیم مودّت، برای افزایش دوستی، برای انفجار عواطف در عالم که موانع ظهور امام زمان را برطرف می کند، قدم برداریم. تلاش برای برقراری عاطفه با امام زمان علیه السلام متأسفانه ما با امام زمان عاطفه نداریم و تلاشی هم برای افزایش روابط عاطفی بین خودمان با پدرمان نمی کنیم. اصلاً چنین چیزی برای ما موضوعیت ندارد. دو مانعی که سر راه ظهور امام زمان هست و خود حضرت هم بر آن تاکید فرمودند، نبودن «همدلی و وفاداری» است. مثلاً مرد و زن در شرف طلاق هستند، مشاوره می کنند و بعد به نتیجه می رسند و می گویند: راهی هست که ما طلاق نگیریم؟ من از او خوشم نمی آید؛ ولی حیف است و به خاطر بچه ها هم که شده، ما مجبوریم همدیگر را دوست داشته باشیم. کاری کن ما همدیگر را دوست داشته باشیم. می گوید: من دوست دارم عاشق زنم باشم، زن هم می گوید: من هم دوست دارم عاشق شوهرم باشم. تا حالا شده در وجود ما چنین احساسی نسبت به خدا و امام زمان ایجاد شود؟ تا حالا شده کمبود محبت با خدا و امام زمان برای ما مُعضل شود؟ بارها دیده ایم از افراد پرسیده شده: مشکلات زندگی شما چیست؟ می گوید:« بدهکارم؛ مشکل خانه دارم؛ هزینه ها بالاست؛ و ...» چند نفر وجود دارند که دغدغه زندگی و غصه هایش کم بودن عشق بین او و خداست و از این بسوزد که از طرف خدا این عشق هست، ولی از طرف ما نیست. در دعای افتتاح خواندیم: تو به من محبت می کنی و من بغض می ورزم. آیا تا به حال این دغدغه برای ما وجود داشته؟ آیا کسی فکر کرده چقدر من بی آبرویم، چقدر من بدبختم، چقدر بی چیز و گدایم؟ چقدر پست شده ام که نمی توانم با خدا و امام زمانم رابطه حسنه و دوست داشتنی برقرار کنم. چگونه کسی می تواند بگوید من سرباز فداکار و یک فرزند فداکار برای امام زمانم هستم؟ در حالی که نظام محبتی خودش را درست نکرده است. البته هر کاری هم بکند، منظورِ نظر امام زمان است، امام زمان پاداش آن را می دهد. اما منتظر صادق چیز دیگری است و قدم صدق، منتظر صادق و سرباز صادق خیلی مهم است.  ما به جای این که عقده کنیم به اینکه کی ما را دوست دارد؟ کی ما را دوست ندارد؟ ما کجا محبوب هستیم و کجا محبوب نیستیم. یک ذره فکر کنیم ببینیم بین من و زوج اصلیم یعنی خداوند، بین من و امام زمان چه وضعیتی از نظر محبتی وجود دارد؟ بازار رابطه من و امام زمان گرم است؟ رونق دارد؟ من با حضرت بده و بستان دارم؟ ما دائماً از طرف آنها آغوش باز و محبت می بینیم، ولی دل ما راه نمی آید. نمی دانم چقدر ما خشن هستیم؟ چقدر ما انقباض داریم؟ چقدر ما بی‌عاطفه ایم؟ عزیزان، امام زمان هزار سال پیش نوشت شما همه انقباض دارید؛ مشکلات عاطفی دارید و همدل نیستید. «کار فرهنگی» به معنی بسط محبت در دنیاست بسط محبت در دنیا کار قشنگی است. یک کار فرهنگی مهم است. کار فرهنگی در نهایت باید منجر به دو چیز شود: یکی هدفدار بودن و دیگر این که منجر به ایجاد محبت بین من و امام زمان و ایجاد مودّت و همدلی بین همه آدمها بر مبنای شناخت امام زمان شود. ما باید واقعاً تجدید نظر بکنیم و تصمیم بگیریم تا  می توانیم از دل خودمان شروع کنیم تا موانع عواطف را برداریم؛ موانع محبتی را برداریم و در دنیا انفجار محبت و عواطف ایجاد کنیم. حتی اگر پای خودمان وسط نباشد. هر وقت می خواهید یک فکری بکنید و یک حرفی بزنید، خواهش می کنم اول فکر کنیم و ببینیم که این حرف من، یک جا شعله محبت و عواطف را پائین می کشد یا نه؟ اگر می کشد، نگوییم؛ به خدا حرام است؛ به خدا جهنم است؛ حتماً محرومیت و فشار قبر می آورد؛ حتماً اضطراب می آورد؛ حتماً له شدگی و چروکیدگی برای تو می آورد. در روابط و تصمیم هایمان باید خیلی احتیاط کنیم. اگر کسی امام زمان را دوست داشته باشد؛ برای ایجاد وحدت و همدلی و انس به امام زمان، آشتی با امام زمان و محبت بین بچه های امام زمان تلاش می کند. فرق نمی کند این بچه ها شیعه باشند یا سنّی، مسیحی باشند یا یهودی.  از خودمان هم شروع کنیم. اول عُرضه تنظیم روابط محبتی خودمان را داشته باشیم، تا بعداً بتوانیم این را همه جا بسط بدهیم. از فرد بودن در بیائیم، از زن بودن، مرد بودن، ایرانی بودن دربیائیم، از شیعه بودن در بیائیم، از مسلمان بودن در بیائیم. ما بنده خدائیم و ظهور و تجلی خدائیم. اینها هر کدام می تواند یک قید به ما بزند. فقط یک جاهایی ایرانی بودن، شیعه بودن قشنگ است. آنجایی که محدودیت نگذارد. اگر حدی هم هست، حدهایی باشد برای دفاع از عشق. اگر شمشیر و جهادی هست، برای جهاد است؛ شمشیر و جهاد در اسلام مقدس است؛ ما در اسلام که جنگ نداریم؛ جهاد داریم. در جهاد فقط موقعی دست به شمشیر می بریم که بخواهیم با خشونتها، انقباضها، با محدودیتها، با کم بینی ها، سانسورها، با ظلم و بی عدالتی ها  مقابله بکنیم؛ همه اینها محدود کردن است. جهاد برای همین قشنگ است که جایی را در جهاد گرفتن، باعث خوشحالی انسان نباید شود، که بگوید من جنگ کردم و پیروز شدم. امام فرمود: هرگز از دست دادن مکانی، از دست دادن موضعی شما را کوچک نکند، پیروزی و گرفتن جایی و شهری شما را شاد نکند. چون اساساً هدف جهاد و مبارزه چیز دیگری است. پس این نکته را باید توجه داشته باشیم که کوچک نشویم، له نشویم، محدود نشویم، محدود نکنیم، چون محدود کردن و حد زدن مساوی است با محدود شدن. یعنی تو در واقع به خودت حد می زنی. هر وقت تو در یکجا حد ایجاد می کنی، آن حد در درون تو اتفاق می افتد، هرجا سخت می گیری، در حقیقت، به خودت سخت می گیری، در واقع اینجاست که انسان معنی این آیه را می فهمد: « وَمَنْ یَبْخَلْ فَإِنَّمَا یَبْخَلُ عَنْ نَفْسِه[3] = پس برخى از شما بخل مى ‏ورزند و هر كس بخل ورزد تنها به زیان خود بخل ورزیده» یعنی آدم بخیل اول ریشه خودش را می کند. [1] . سوره اسراء/53. [2] . بقره/228. [3] . سوره محمد/38.

وقتی می گوییم اهل بیت علیهم السلام «وَ مُنْتَهَى الْحِلْمِ» هستند، یعنی هر چه که باشد، ائمه آخرین درجه‌اش را دارند و هیچ کس دیگری نمی‌تواند آن حد را داشته باشد. مرحوم مصطفوی در «التحقیق» درباره «حلم» می‌نویسد: «اِنْضِباطُ النَّفس وَ الطَّبع عَن هَیَجانِ الغَضَب وَ عَنِ الاِحساسات وَ حُصُولِ حالَتِ السُکُون وَ الطُمَأنِینَه وَ الصَبر فی مقابِلِ ما لا یُلائِمُ الطَّبع فی مُقابِلِ العَجَلَ وَ التَّیش وَ النَزَغ وَ الغَضَب= حلم به معنی انضباط و نگهداری نفس و طبع از هیجان و غلیان غضب و از احساسات است و حاصل کردن حالت آرامش و طمانینه و صبر کردن در مقابل چیزهایی مثل عجله و غضب و . . . که با طبع انسان ناملایم است ». «اِنْضِباطُ النَّفس وَ الطَّبع عَن هَیَجانِ الغَضَب» حلم یعنی انسان بتواند انضباط نفس داشته باشد، بتواند نفس و طبعش را از غضب و عصبانیت نگه دارد.  «وَ عَنِ الاِحساسات» یعنی جلوی غلیان و غلبه احساسات بر خودش را بتواند بگیرد. «وَ حُصُولِ حالَتِ السُکُون وَ الطُمَأنِینَه» طوری خودش را نگه دارد که حالت آرامش و سکون را داشته باشد. «وَ الصَبر فی مقابِلِ ما لا یُلائِمُ الطَّبع» صبر کند آنجایی که ملایم طبعش نیست؛ یعنی هیجان او را نگیرد و در مقابل هر چیزی که ملائم طبعش نیست، یک دفعه احساساتی نشود. آدم حلیم به راحتی تکان نمی‌خورد. آدم حلیم طمأنینه و سکون دارد، ضبط و نگهداری نفس دارد. اینطور نیست که در محیط کارش اگر اتفاقی بیفتد، بی‌تاب شود؛ مثلا یک غذای خوشمزه درست کرده، ولی برحسب اتفاق یکی آمده آن را خورده. شروع به داد و بیداد و غر زدن کند. حلیم در طوفان های زندگی به هم نمی ریزد اگر چیزی ملائم طبعت نبود، به هم نریز. بعضی ها تا یک ذره گرم یا سردشان می‌شود، بداخلاق می شوند. یک ذره گرسنه می‌شوند، به هم می‌ریزند. شرائط زندگی شان مناسب و دلخواهشان نیست، دائما غر می زنند. این خوب نیست. در زندگی زیاد از این مسائل اتفاق می افتد. باید حواست باشد که خدا درست به همان چیزی که تو به آن وابستگی داری یا از همان چیزی که تو بدت می‌آید، از تو امتحان می‌گیرد. این قانون خداست. اگر می خواهی ببینی که حلیم هستی یا نه، ببین در طوفان ها و حوادث زندگی تکان می‌خوری یا نه! به هم می‌ریزی یا نه! ببین در درونت چه اتفاقی می‌افتد؟ اگر بهم ریختی، یعنی ضعیف، بی‌پایه و بی‌ریشه هستی؛ یعنی به جهنم نزدیک هستی. چون گفتیم هر زودرنجی و حساسیتی و هر بار عصبانیت برای ما فشار قبر می‌آورد. خداوند دائم ما را تکان می‌دهد. چون دوست دارد ما استحکام پیدا کنیم و مثل خودش حلیم شویم. به همین خاطر، چیزهایی برای مامی‌فرستد که تکانمان بدهد. اگر تکان نخوردیم، به مرور خوش‌اخلاق‌تر، مهربان تر، قوی‌تر و شادتر می‌شویم. بنابراین، شاکله انسان از شکل حیوانی در می‌آید و آدم می‌شود و باطن انسانی پیدا می‌کند. آن وقت خدا به وزان آدمیت مان رزق، علم و حکمت می‌دهد. شما اوجش را در کربلا می بینید. حتی یکی از مصائب سیدالشهداء می‌تواند هزار تا مثل ما را نابود کند؛ اما کسی مثل زینب کبری وقتی بالای سر امام حسین علیه السلام می‌آید، این گونه به خدا خطاب می کند: خدایا این قربانی را بپذیر. یا در آنجائی که ابن زیاد شروع می‌کند به فحش دادن یا نفرین ‌کردن که خدا با شما اینطوری کرد؛ یا به امام حسین جسارت و توهینی می کند؛ می‌بینید زینب کبری محکم نشسته و می گوید: «ما رأیت الا جمیلا= جز زیبایی چیزی ندیدم». این معنای حلم است. آدم حلیم، عجول و شتابزده نیست در ادامه تعریف حلم راغب اصفهانی این گونه می گوید: «فی مُقابِلِ العَجَلَ وَ التَّیش وَ النَزَغ وَ الغَضَب» حلم در مقابل عجله است، یعنی شتابزدگی. بعضی ها خیلی عجله دارند یک کاری را انجام بدهند. مثلا می‌خواهد یک چیزی بخرد، تا صبح خوابش نمی‌برد؛ می‌خواهد یک ماشین بخرد؛ یا یک مهمانی برود یا مسافرتی برود و ... اضطراب دارد و عجله می کند و در نتیجه، اقدامات نابخردانه می‌کند؛ یعنی کارهایی می‌کند که در آن عقلانیت، آرامش و طمأنینه نیست. حلیم به کسی می‌گویند که می‌تواند انتقام بگیرد و نمی‌گیرد. می‌تواند صفتهای بدی داشته باشد و ندارد. می‌تواند عجله کند، بی‌پروایی کند، اقدام نابخردانه کند، ولی نمی‌کند. چون دستور دارد که «اَحْسِنْ اِلى مَنْ اَساءَ اِلَیْكَ= به کسی که به تو بدی می‌کند تو مقابل خوبی کن». به کسی که بدی کرده، خوبی کنید! یک سؤال: ما تا به حال در زندگی‌مان چند بار به کسی که با ما بد بوده، خوبی کرده ایم؟ یکبار بشماریم و ببینیم این در زندگی ما زیاد است یا نه انگشت‌شمار است. وقتی یزید به مدینه حمله کرد، به لشکریانش گفت: ناموس همه به شما حلال است. به دختران و زنان تجاوز می‌کردند. اصلاً مدینه را زیر و رو کردند. بنی‌امیه دشمنان خونین امیرالمؤمنین، امام حسین علیه‌السلام، امام مجتبیعلیه‌السلام و دشمنان خونین خود امام سجاد علیه‌السلام است. اینها وقتی به خانه حضرت پناه آوردند، حضرت با شیرینی و مهربانی گفت به خانه من بیایید؛ یعنی دشمنانش را پناه داد. ما می‌توانیم به کسی که بدی کرده، به او خوبی کنیم یا نه؟ به هم نریزیم، متلاشی نشویم، بی‌قرار نشویم، استحکام داشته باشیم و در نقطه مقابل با خوبی به او جواب بدهیم. این را باید تمرین کنیم. چون می‌خواهیم شبیه خدا شویم. پس بیاییم نقشه بریزیم، برنامه بریزیم و ببینیم که چه کاری می‌توانیم بکنیم. این یک تمرین بسیار مهمی است. مامور دولتی که میلیاردی پول پیدا می کند کجا؛ و ماموری که میلیاردی می دزدد کجا؟ همه جا آدم های بد وجود دارد، ولی اولیاء الهی هم هستند. چون خدا همه جا حجت خود را می‌گذارد تا کسی بهانه نداشته باشد. وقتی که یک مأمور دولتی میلیاردی پول پیدا می‌کند، بعد آن را تحویل می‌دهد، مگر حقوقش چقدر است؟ اما او را خدا به عنوان حجت نشان می دهد و بعداً می آورد جلوی برخی از این مسئولینی که میلیارد میلیارد از اموال بیت‌المال را می‌دزدند و می‌خورند، تا نتوانند بگویند ما نمی‌توانستیم طاقت بیاوریم. صفت «حلم» با بهای زیادی از اسماء خدا که ما را به بهشت می رساند، بر روی ما باز می‌کند و نیز درهای زیادی از جهنم را به روی ما می‌بندد. این قدرت حلم است. این صفت مختص ائمه نیست. کسی نگوید ائمه این طور بودند. شاگردانشان بعد از انقلاب اسلامی خیلی شدند؛ چه شاگردان ایرانی، چه شاگردان افغانی، چه شاگردان پاکستانی‌، هندی‌ها، اروپایی‌ها، آمریکاییها به برکت انقلاب از اولیاء خدا شدند. ما برویم زندگی‌نامه ائمه را بخوانیم. خلفایی که به ائمه بدترین توهین‌ها را می‌کردند، ائمه چطور جواب می‌دادند؟ البته به این معنا نیست کسی که حلیم است نباید جواب بدهد. بلکه توصیه می کنند که عجله نکنید. با صبر وحوصله اقدام مقتضی را انجام بدهید. اگر لازم است در جائی شکایت کنید، شکایت کنید. اگر قرار است جواب بدهی، الان نده. به هم نریز، آرام باش، یک روز دیگر، دو روز دیگر، به جوانبش فکر کن، بعد ببین چطوری باید برخورد کنی. وقتی که زود می‌خواهی جواب بدهی، معلوم می شود که حلیم نیستی. حلیم کسی است که نسبت به کارهای بد دیگران، زود تصمیم به انتقام نمی گیرد. آرام است، فکر می‌کند و دقیق‌ترین برخورد را انتخاب می‌کند. اینطور نیست که زود به هم بریزد و همانجا بخواهد جواب بدهد یا انتقام بگیرد. خدا به انسان حلیم حکمت می دهد در مورد حلم پیامبر رحمت صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرمایند: «تَشَعَّبَ مِنَ الْعَقْلِ الْحِلْمُ وَ مِنَ الْحِلْمِ الْعِلْمُ= از خرد، بردبارى سرچشمه مى گیرد و از بردبارى، دانش». هر کس علم حقیقی می‌خواهد، یعنی علم به معنای «روشنایی و نور»، باید آدم حلیمی باشد. آدم غیرحلیم اگر به دانشگاه و حوزه هم برود، علمش به درد نمی‌خورد. ما چقدر افراد حوزوی داریم که نمی‌توانند از علم شان استفاده کنند. چقدر افرادی داریم که حافظ قرآن هستند، کلاسهای تفسیر رفتند، کلاسهای اخلاق رفتند، کلاسهای عرفان رفتند، اما اصلاً نتوانستند از علمشان استفاده کنند. پس علم بدون حلم به تعبیر حضرت به درد نمی‌خورد. اگر کسی عالم شد، حتماً باید حلیم هم باشد. علم بدون حلم، جهنم و ظلمت است. منظور از عالم، فقط روحانی نیست. بلکه هر کسی به هر کلاسی می‌رود، مثل تفسیر، عرفان، فلسفه و... چه دانشگاه و چه حوزه، اگر حلیم نباشد، علمش فقط مایه گناه و انحراف و غفلتش می‌شود. خود علمش برایش جهنم‌ساز می شود. آنچه که به علم زینت می‌دهد و آن را نگه می‌دارد، حلم است و نیز آنچه باعث می‌شود علم بیشتری گیر انسان بیاید، حلم است. خدا به آدم حلیم بدون استاد هم حکمت و دانش می‌دهد. مثلاً ممکن است یک آدمی اصلاً وقت زیادی برای کار علمی نداشته باشد، ولی می بینیم که دانش زیادی دارد. همه تعجب می کنند که او از کجا این همه علم دارد؟ چه موقع رفته این کارها را کرده؟ خدا به واسطه حلمی که او دارد، در سینه‌اش همینطور ریخته است. بنابراین، هر چقدر عقل یک نفر بیشتر باشد، حلمش هم بیشتر می‌شود و هر چه حلمش بیشتر شود، علم این شخص بیشتر می‌شود. هیچ فرقی نمی‌کند در چه رشته ای باشد. وقتی شما می‌گویید: «مُنْتَهَى الْحِلْمِ» منظور این است که امام در نهایت و عالی‌ترین درجه عقلانیت قرار دارد. عقل یعنی جام اندوه را جرعه جرعه نوشیدن، تا به دست آمدن فرصت مناسب حلم، سکون و سکوت نیست. به امام سجاد علیه‌السلام گفتند: عقل چیست؟ فرمود: «التَّجَرُّعُ لِلغُصَّةِ حَتّى تَنالَ الفُرصَةَ = جام اندوه را جرعه جرعه نوشیدن تا به دست آمدن فرصت». همچنین حضرت علی (علیه السّلام) فرمود: «صَبَرْتُ وَ فِی الْعَیْنِ قَدْیً وَ فِی الْحَلْقِ شَجیً= صبر کردم مثل کسی که یک استخوان در گلویش گیر کرده و در چشمش خار است». ائمه آنجایی که قدرت داشتند، دست به شمشیر می‌بردند، شجاعت هم داشتند و برخورد می‌کردند، ولی در جاهائی هم سکوت می کردند. حضرت علی علیه‌السلام می‌فرماید: من کسی هستم که هیچ وقت در جنگ نترسیدم و هیچ وقت هم پشت به دشمن نکردم. کسی هستم که هیچ کس با من جنگ نکرد، مگر اینکه خونش ریخته شد. این امام با این قدرت، حالا باید نقش حلیم را بازی کند. آن جائی که می‌آیند خانه‌اش را آتش می‌زنند یا آن بلا را سر حضرت زهرا می‌آورند، امیرالمؤمنین در ابتدا برای اینکه می‌خواهد بفهماند که داستان چیست، آن نفر اصلی را می‌گیرد، او را زمین می‌زند، روی سینه‌اش می‌نشیند، مشتش را روی بینی‌اش می‌گذارد، می‌گوید ببین من اگر بخواهم شما را نابود می کنم، می توانم. شما کسی نیستید که بیایید در خانه من این کار را بکنید. چه کنم که مأمور هستم که ساکت باشم. این حلم است. پس اشتباه نگیریم حلم فقط به زبان نیست. حلم پستی و ظالم‌پروری نیست. اگر می‌توانی حقت را بگیری، حقت را بگیر. ولی آنجایی که نمی توانی و زورت نمی رسد، آرام باش و کارت را به خدا بسپار. خیلی هم خوب است وقتی به خدا می‌سپاری، خدا هم برایت یک چیزهای عالی ذخیره می‌کند. هم آثار دنیایی دارد و هم آثار آخرتی. چه بسا خدا بهترش را در دنیا به تو بدهد. اگر هم نداد، در ابدیتت یک ثروت جاودانه داری. فهم این معرفت باعث می‌شود تا ما بتوانیم بسیار حلیم باشیم و بی‌خود دچار کینه‌ها، اختلافات، دعواها، اختلاف‌انگیزی‌ها، سخن‌چینی‌ها، بدگویی‌ها، غیبت‌ها، و مشکلات و مصائب و جهنم‌های دیگر نشویم.   شرح زیارت جامعه کبیره/اهل بیت/ انتهای حلم