سوّمین ادب از آداب شاگرد با استاد بحث شهامت شاگرد در اعتراف به عدم درک مطالب علمی است. در قیامت براساس تطبیق روح با حق ما را می سنجند. همه روح­ها که به آخرت متولّد می شوند بلافاصله بعد از مرگ که انسان وارد عالم برزخ می شود و به صورت خیلی قوی تر بعد از برزخ وارد قیامت می­شود یک میزان بیشتر آن طرف حکومت نمی کند یعنی یک شرایط زیستی بیشتر آنجا نیست. خود نظام آخرتی میزان است به محض این که وارد شوی خودت خود به خود در میزان رفته ای. امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام): «هر کس که منفعت حق را نشناسد از مضرة باطل دست بر نمی دارد، حق و منفعتش شناختی است.» همة انسان­ها در همین دو مقولة حق و باطل امتحان می­شوند. در بحث علمی آن چیزی که فقط شاگرد و استاد باید به آن تعلّق داشته باشند حق است هیچ تعلّق دیگری نباید داشته باشند به همین دلیل باید آزادانه بحث کنند. اگر مطلبی را در درس نمی فهمد بگوید نمی­دانم تعصّب نداشته باشد که بخواهد جواب الکی بدهد. بچّه اگر دید پدرش دارد می گوید معذرت می­خواهد خیلی مرید او می شود. شناخت حق و باطل و فضیلت حق و این که چرا حق تبعیّت کردنی است نمی توانیم زندگی درست کنیم،خیلی تبعات منفی پشت سرمان خواهیم گذاشت. تعصّب باید حق باشد حتّی آن جایی که به ما می­گویند متعصّب باشید این تعصّب باید در قلب حق قرار گیرد یعنی دلیل داشته باشید در محرابی حق بگنجد تا بشود این تعصّب را جدا کرد. مطلب علمی باید پاسداری شود نه اینکه بد جا بیافتد. سی و چهارمین ادب از آداب شاگرد با استاد ایجاد آمادگی برای سرعت انتقال به فهم سخن استاد است سی و پنجمین ادب از آداب شاگرد با استاد، رعایت ادب نزاکت در اخذ و عطاست. استاد ممکن است دستش را دراز کند یا بخواهد بلند نشود و چیزی را بدهد، شاگرد باید زودتر اقدام کند. ضمن حفظ حریم استاد خویشتن را به استاد نزدیک سازد، حفظ حریم یعنی خیلی نزدیک نکند.

بیست و هشتمین ادب از آداب شاگرد با استاد ارج نهادن به توضیحات استاد است. ما باید حداقل یک کتاب مشروح و مسبوط دربارة نحوة گفتگوی افراد با یکدیگر از منابع اسلامی استخراج کنیم،  متأسّفانه دشمنامان (غربی­ها) چنین کاری کرده اند. در مخاطبة افراد با یکدیگر یکی از اصولی که باید رعایت شود این است که وقتی کسی با شما صحبت می­کند و مسأله­ی را بیان می­کند با حوصله به صحبت­های او گوش دهید و دقّت کنید، اگر هم مطلب تکراری است در ذوق او نزنید. وقتی پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) راه می­رفتند و ایشان را صدا می­کردند تمام قد بر می­گشتند یعنی روی خویش را به سمت او بر می گردانده  است،سر خود را بر نمی­گرداندند ببینند چه کسی است،این را نوعی تحقیر نسبت به افراد می دانسته است. جایی که قرار است هم شاد باشند و بخندند شما هم با آنها، همان طور باشید به خصوص در جمع مؤمنان. شاگرد به هیچ وجه حق ندارد نسبت به صحبت های تکراری استاد و یا چیزهای دیگر که می داند ،غرور  بگیرد که این درس ها را شنیده ایم، آنجا درست نقطه امتحان سختی است و صراط بسیار باریکی است. همیشه از مطالب تکراری هم چیزهای جدید نصیب انسان می شود و اساساً تکرار چیز لازمی است. تکرار بسم الله الرحمن الرحیم، تکرار رحمت و رحمانیّت الهی لازم است. آفاتی که مانع حرکت صحیح ما به آخرت می­شوند دائماً دارند برای ما تکرار می­شوند، دنیا دائم دارد برای ما تکرار می­شود. یک زمان است که انسان حدیثی را می­شنود ولی باطن­های مختلفی دارد، در تکرار است که این باطن­ها نصیب انسان می­شود . بسیار از معارف در اثر شنیدن حرف­های تکراری گیر انسان می­آید همان چیزی که طبیعت از آن فرار می­کند، همان چیزی که طبیعت از آن بیزار است، درست همان به درد انسان (خطرت) می­خورد. بشنود،حوصله شنیدن داشته باشد. استاد در مقام بیان می­خواهد اطّلاعات علمی شاگرد را بررسی کند و امتحان کند و هم اینکه می خواهد از اندوخته ها و ذخائر شاگرد برای طرح مسأله جدیدی استفاده کند. برای استاد سخت است که مطلب را توضیح داده است دوباره بیان کند وظیفه اش است که دوباره تکرار کند، اگر نیاز شاگرد باشد وظیفه اش است که تکرار کند ولی شاگرد بلد است نباید چیزهایی که می­داند و روشن و واقع است را سؤال کند و او را وادار به دوباره گویی کند. شاگرد به محض این که احساس کند استاد حال و حوصله جواب دادن ندارد یا نمی خواهد جواب دهد و یا الآن آمادگی ندارد باید صرف نظر کند و سؤال خود را تکرار نکند . یک زمان است که سؤال در حالت خوبی از استاد می شود امّا باز هم بی موقع است، جوّی که قرار دارید متناسب با آن جو سؤال های خود را مطرح کنید. اساتید مسلّط این گونه اند که شما سؤال را مطرح می کنید او می فهمد که خواستگاه این سؤال چیست و چرا این سؤال دارد مطرح می شود برای شما توضیح می دهد.

ادب بیست و یکم: از آداب وظایف شاگرد نسبت به استاد، تنظیم صدا و مواظبت رفتار و گفتار در پیشگاه استاد است. ص1 روی صراط مستقیم نگه داشتن نفس، بدون تمرکز و توجه ممکن نیست. ص1 گاهی طبیعت (نفس اماره) برای اینکه از چنگال ملامت فطرت(نفس لوامه) فرار کند، خودش را لا به لای صورتهای مقدس پنهان می کند که کاری با او نداشته باشند. ص2 شاگرد باید از غیبت و بدگویی پشت سر دیگران در محضر استاد سخت بر حذر باشد و راجع به هیچ کس سخن چینی نکند و میان استاد و هیچ فرد دیگری فتنه ایجاد ننماید. ص4 ادب بیست و دوم: رعایت لطف بیان هنگام گفتگوی با استاد. ص5 دانشجو باید در خطاب به استاد حد الامکان دارای حسن تعبیر و لطافت بیان باشد. ص5 اگر استاد نسبت به رأی و نظریه و یا استدلال بر مطلبی اصرار می ورزد ولی کامل آن را توضیح نمی دهد تا شاگرد مطلب را درست درک کند و یا سهواً سخنی ناصواب و نادرست را اظهار نماید، نباید شاگرد چهره و نگاه خود را از استاد برگردانده و دگرگون سازد. ص7 شاگرد موفق، شاگردی است که حل شدن مسئله علمی را در درجه دوم روابطش با استاد قرار دهد و در درجه اول، رعایت خود استاد و رعایت ادب شاگردی است، حتی اگر به فدا شدن مطلب علمی بیانجامد. ص9 شیطان همیشه در بهترین جاها و در پاک ترین حالتها، برای تو نقشه دارد. ص10 این لطافت و ظرافت می خواهد که انسان در جاهای پاک و در بهترین جاها، بوی بد وسوسه های شیطان را استشمام کند. ص10 اگر شاگرد با آمادگی سرکلاس آمده باشد و از قبل آرامش داشته باشد و ذکر بگوید و خود را با فضای درس آماده کرده باشد، سر کلاس مراقب ادب است و به وضوح شیطان را می بیند و لذا می داند که چه باید بکند. ص10 کسی که در صراط مستقیم و در بهترین ارتباطات، فضای روحش را عطر آگین کند، خیلی واضح شیطان را می بیند و یکدفعه غافلگیر نمی شود. ص10 در جمع جامعه بشری، تنها انبیاء و اوصیاء و ائمه (علیهم السلام) هستند که از اشتباه و لغزش مصونیت دارند و بشر عادی ولو اینکه واجد مراتب و الای علمی هم باشند، گاهگاهی دچار لغزش و اشتباه می شوند. ص12 شاگرد نباید بی مهابا و به طور ناگهانی حملات خود را به صورت رد و اشکال متوجه استاد خویش سازد و او را غافلگیر نماید. ص12 ادب بیست و سوم: جبران و تدارک کمبودهای سخن استاد با اشارات لطیف. ص14 شاگرد ضعف ها را نباید جبران کند، بلکه لازم است در جبران نقایصی که در سخنان استاد مشهود است، با لطیف ترین اشارات و تعبیرات خوشایند مبادرت ورزد. ص15 شاگرد باید آنچه را که لازم است با کسب اجازه از استاد و یا احساس رضایت او به میان کشیده و مطالب ضروری را مطرح سازد. ص16 ادب بیست و یکم: از آداب وظایف شاگرد نسبت به استاد، تنظیم صدا و مواظبت رفتار و گفتار در پیشگاه استاد است. ص1 روی صراط مستقیم نگه داشتن نفس، بدون تمرکز و توجه ممکن نیست. ص1 گاهی طبیعت (نفس اماره) برای اینکه از چنگال ملامت فطرت(نفس لوامه) فرار کند، خودش را لا به لای صورتهای مقدس پنهان می کند که کاری با او نداشته باشند. ص2 شاگرد باید از غیبت و بدگویی پشت سر دیگران در محضر استاد سخت بر حذر باشد و راجع به هیچ کس سخن چینی نکند و میان استاد و هیچ فرد دیگری فتنه ایجاد ننماید. ص4 ادب بیست و دوم: رعایت لطف بیان هنگام گفتگوی با استاد. ص5 دانشجو باید در خطاب به استاد حد الامکان دارای حسن تعبیر و لطافت بیان باشد. ص5 اگر استاد نسبت به رأی و نظریه و یا استدلال بر مطلبی اصرار می ورزد ولی کامل آن را توضیح نمی دهد تا شاگرد مطلب را درست درک کند و یا سهواً سخنی ناصواب و نادرست را اظهار نماید، نباید شاگرد چهره و نگاه خود را از استاد برگردانده و دگرگون سازد. ص7 شاگرد موفق، شاگردی است که حل شدن مسئله علمی را در درجه دوم روابطش با استاد قرار دهد و در درجه اول، رعایت خود استاد و رعایت ادب شاگردی است، حتی اگر به فدا شدن مطلب علمی بیانجامد. ص9 شیطان همیشه در بهترین جاها و در پاک ترین حالتها، برای تو نقشه دارد. ص10 این لطافت و ظرافت می خواهد که انسان در جاهای پاک و در بهترین جاها، بوی بد وسوسه های شیطان را استشمام کند. ص10 اگر شاگرد با آمادگی سرکلاس آمده باشد و از قبل آرامش داشته باشد و ذکر بگوید و خود را با فضای درس آماده کرده باشد، سر کلاس مراقب ادب است و به وضوح شیطان را می بیند و لذا می داند که چه باید بکند. ص10 کسی که در صراط مستقیم و در بهترین ارتباطات، فضای روحش را عطر آگین کند، خیلی واضح شیطان را می بیند و یکدفعه غافلگیر نمی شود. ص10 در جمع جامعه بشری، تنها انبیاء و اوصیاء و ائمه (علیهم السلام) هستند که از اشتباه و لغزش مصونیت دارند و بشر عادی ولو اینکه واجد مراتب و الای علمی هم باشند، گاهگاهی دچار لغزش و اشتباه می شوند. ص12 شاگرد نباید بی مهابا و به طور ناگهانی حملات خود را به صورت رد و اشکال متوجه استاد خویش سازد و او را غافلگیر نماید. ص12 ادب بیست و سوم: جبران و تدارک کمبودهای سخن استاد با اشارات لطیف. ص14 شاگرد ضعف ها را نباید جبران کند، بلکه لازم است در جبران نقایصی که در سخنان استاد مشهود است، با لطیف ترین اشارات و تعبیرات خوشایند مبادرت ورزد. ص15 شاگرد باید آنچه را که لازم است با کسب اجازه از استاد و یا احساس رضایت او به میان کشیده و مطالب ضروری را مطرح سازد. ص16

یکی از کمینگاه های مهم تعلیم و تعلّم و از آفات بسیار مهم، کار علمی و دانشجویی و همچنین کمینگاه های مهمّ شیطان مسأله برخورد شاگرد با تندروی های اخلاقی استاد است . در جایی که استاد جفا می کند درست بزنگاهی است که شیطان یقة شاگرد را می گیرد، در اینجا چند عامل وجود دارد: یکی طبیعت نفسانی و خودخواهی و تکبّر و غروری که دارد و دیگر توجیه مقوّی است که شیطان می­کند که استادی که خود عمل نمی­کند درس گرفتن از او چه فایده دارد. اگر نتوانیم رفتار یا حرف بدی را نه فقط از استاد که حقّ عظیمی دارد حتّی از برادر دینی ات دهانش حرفی خارج می شود، رفتاری از او می بینی، اگر نتوانی اگر نتوانی توجیه مناسب کنی قطعاً اشکال از تو است. امام علی (ع) فرمودند: «کسی که ذلّت دانش آموختن را تحمل نمی­کند در ذلّت جهل برای همیشه  می­ماند.» اگر کسی اهل جور کشیدن و تحمّل نباشد در کار علمی موفّق نیست. قاعده است که علم در سختی است. یازدهمین ادب از آداب شاگرد نسبت به استاد باید در انتظار استاد و شرفیابی از محنصر او به سر برد. بعداز استاد سر کلاس بروی بی­ادبی است. تعیین حد برای استاد، استاد با کسی حرف می زند به اینکه دیده شده چشم غرّه بروی و به ساعت خود نگاه کنی بی­ادبی است. احمق کسانی هستند که فکر کنند صرف اینکه آدم های باهوشی هستند با نازک نارنجی بودن و با مطالعه و کتاب خواندن می توانند عالم شوند. ممکن نیست کسی بدون سختی دانشمند شود. کسی عالم به معنای حقیقی خود شود انسان باید خیلی ذلّت تحمّل کند. قاعده این است که منزل کسی می روید تا سه بار بیشتر نباید در بزنید به نخست با ناخن، سپس با سر انگشتان و در مرحله سوم حلقة در را اندک اندک آهسته بکوبد. رعایت آداب محبّت، رحمت و برکت خداوند را جلب می­کند. اگر ما واقعاً بخواهیم حوزه ها و دانشگاههای مان را اسلامی کنیم و در علوم نسبت به سایر ملل سبقت بگیریم هیچ راهی نداریم جز این که اول رحمت و برکت خداوند را جلب کنیم. در جلسه باید نگاه کنی که از تو بهتر چه کسانی هستند البتّه نه آن قدر که استاد معطل شود و به محضرش بی­ادبی شود ولی باید این را دقّت کرد که مسن ترها قدیمی ها و آنهایی که سابقه بیشتر دارند. آراستن و پیرایش برون و آمادگی درون به هنگام ورود به استاد، شاگرد باید با وضع و  هیأتی کامل و طرزی مطلوب وارد بر استاد گردد. شاگرد باید زودتر از استاد بنشیند چون وقتی انسان در فضای جلسه و کلاس می نشیند می تواند مقداری ذکر بگوید و خود را آرام کند. یکی از ذکرهایی که خیلی برای کلاس­های معنوی لازم است، استغفار است. استغفار یعنی تخلیه کردن خود و زدودن حجاب­ها. علم، فهم برداشت،کشف، شهود و یقین شامل کسی می­شود که آمادگی برای پذیرش او را دارد. احترام خود، علم است که انسان باید به انتظارش بنشیند، احترام معلّم است باید رعایت کند و سر کلاس با آمادگی بنشیند. هر یک از قوا برای خودش بو دارد، بوهای جاذب برای هر قوّه ای دارد. وقتی انسان می­داند چند دقیقه قبل از کلاس فکرهای گناه، هرزه وخیال­ها ناجور آمده از همه اینها استغفار می­کند تا بتوانید به محضر استاد بروید و آن کلاس که از دهان او بیرون  می­آید و آن معنویّتی که از او ساطع می­شود که بتوانید جذب کنید.