اساس شخصیت انسان و اساس خلقت و دین بر اساس حب انسان به خداوند تبارک و تعالی است و مهم‌ترین مسأله، حرکت حبی انسان به سمت خداوند است. هر حکم و قاعده و قانونی تابع این اصل اساسی است. یعنی انسان عاشق خداوند است و همه حرکاتش باید بر اساس این عشق تنظیم شده باشد و قوانین دینی بدون در نظر گرفتن این اصل مفهوم نیست. تفسیری که از دین و قوانین دینی، ارسال رُسُل و انزال کتب می‌شود اگر اصل اساسی «لا اله الا الله» به معنای حقیقی لحاظ نشود، تفسیر بسیار ناقصی است. پس اساس، حرکت حبی انسان است و بقیه چیزها فرع بر حرکت حبّی است. چه در بحث نظری و چه در بحث عملی باید این اصل را در نظر بگیریم. تا زمانی که «لا اله الا الله» و حرکت حبی به سمت خداوند لحاظ نشود در مقام عملی و نظری دچار اشتباه خواهیم شد و به رمز و رازهای معارف دینی راه پیدا نخواهیم کرد. باید این را خوب بفهمیم که ما یک زمانی با خدا بودیم و ماجرای انسان ماجرای یک عبد، عاشق و محبی است که از معشوق خودش دور افتاده است و مدتی در زندان زمین قرار گرفته است «و لکم فی الارض مستقر و متاع الی حین» و بعد از مدتی نزد محبوبش برمی‌گردد و «انا الیه راجعون» رجوعِ معنادار زمانی است که حرکت اولیه قبل از دنیا را بپذیریم. مزه بی‌نهایت بودن را چشیدیم و با فرهنگ موقت و محدود بودن در زمین نمی‌توانیم کنار بیاییم. «إنّی لا أحب الآفلین» من فقط «حیّ قیوم» که جاودانه است را می‌توانم بپذیرم. طبیعی‌ترین روال در رابطه یک عاشق با معشوقش کار برای معشوق و میل به سمت اوست. طبیعی‌ترین وضعیت ما دوست داشتن خداوند تبارک و تعالی است. چرا من باید بخاطر خدا از خیلی چیزهایم بگذرم؟ ما به خاطر رسیدن به کمال و خوشبختی خودمان از خیلی چیزهایی که مال خودمان نیست باید بگذریم. «إنّ الله اشتری من المؤمنین اموالهم و انفسهم و أنّ لهم الجنه» اموال که من نیستم، انفس هم جنبه جسمی و حیوانی من است. بنابراین چیزی که برای رسیدن به معشوق خودمان فدا می‌کنیم، از ما نیست، ما هم از آن نیستیم. برای این‌که ما مقام جمعی داریم، هم جماد و نبات و حیوان و فرشته هستیم اما حقیقت ما حقیقت انسانی است بنابراین اگر کاری برای غیرمحبوب انجام شود، انسانی نیست. معشوق بخش انسانی فقط خداست و بی‌نهایت است. ساختار چشم این است که فقط با طول موج مناسب خودش ارتباط برقرار می‌کند. «قل إنّ صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین»؛ «بگو» یعنی همه عقیده و افکار و شعار و وجهه وجودت باید این باشد که نماز و محیا و ممات تو باید «لله» باشد. باید همه کارهای تو جهت به سمت معشوق داشته باشد. بقیه ابعاد وجودی ما همه مَرکَب هستند، راکِب همان بخش انسانی ماست که باید به «اله» خودش برسد. متأسفانه ما اساساً با بخش زمینی و حیوانیمان انس گرفتیم. بعضی‌ها هم برای رسیدن به حق تعالی شهوت‌های عقلی یا علمی دارند. امام;در مورد روحانیون و کسانی که در جنگ شرکت کردند، فرمودند: آن‌ها عقال از پای علم باز کردند. یعنی علمشان اسیرشان نکرده بود. عده دیگر چون عاشق علم بودند، علمشان اجازه نمی‌داد سمت خدا بروند. علم ابزار است، معشوق ما نیست. ذکر شریف «لا اله الا الله» و «لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین» را بسیار تکرار کنید. ما که گرفتار ظلمات جمادی، نباتی و حیوانی می‌شویم باید در دل این ظلمات فریاد بزنیم و با نور «لا اله الا انت» این حرکت را بکنیم و از دل تاریکی‌ها بیرون بیاییم و فاصله بگیریم. هیچ عبادتی مثل گفتن «لا اله الا الله» نیست چون همه حقیقت عالم است بقیه اذکار همه تابع این هستند. این ذکر دل را رهبری می‌کند. دوست داشتن هر چیزی غیر از خدا وقتی که دوست داشتن خداوند غلبه دارد، اصلاً منافاتی ندارد. «لا اله الا الله» به این معنا نیست که غیر از خدا هیچ‌کس را دوست نداشته باشیم. انسانی که «اله» او «الله» است عاشق همه چیز هست به عشق خدا همه چیز را برای خدا دوست دارد این آدم از نظر عاطفه قوی‌ترین عواطف را داراست. «کلما إزداد للعبد ایماناً إزداد للنساء حبا» ؛ علامت افزایش ایمان این است که ببینید چه‌قدر عشق و محبتش نسبت به همسر و اطرافیانش بیشتر شده است. چه‌قدر اسم «رحمان» و «رحیم» جذب او شده است. پس هیچ منافاتی ندارد چیزهایی که غیرخدا هست را دوست داشته باشیم. فرمود: «رأس الایمان التودد الی الناس»؛ بعد از ایمان به خداوند عاشق مردم باشد. «عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست» مسأله اینجاست که آن‌ها نباید «اله» ما شوند. «افرأیت من اتخذ الهه هواه» ما باید به «لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین» وفادار باشیم. محبوب‌ترین مخلوق خدا (انسان) اگر از محبوبش دور نگه داشته شود، بالاترین ظلم است. «ترک العشاء خراب البدن»؛ اگر کسی شام نخورد رگ عشاء او را لعنت می‌کند. در روایت داریم؛ زنی به خاطر غذا ندادن به گربه ممکن است به جهنم برود. خدا او را فرستاده «السائل رسول الله» ظلم فقط به خودمان نیست، ظلم به همسر یا فرزندان. کسی که فقط از فرزندانش دکتر و مهندس شدن را بخواهد، به آن‌ها ظلم کرده است. هر دلدادگی غیر از تو داشتم، همه گناه و ظلم بوده است. تا اصل «لا اله الا الله» را نپذیرید باور نمی‌کنید که اصل ماه مبارک رمضان ضیافت است. وقتی که بخش انسانی فعال نیست، تهیع ندارد. ماه رجب مال آدم‌هاست. ماه خداست. آیا آمادگی دارم؟ در وقت اذان ذکر دیگری نگویید فقط اذکار اذان را تکرار کنید. چه عبادتی بالاتر از گفتن «الله اکبر» «اشهد ان لا اله الا الله» بعد هم سرخط‌های سیاسی، اجتماعی و ولایتت را تنظیم کنی. «حی علی خیر العمل»؛ چند نفر شهادت می‌دهند که بهترین کار در طی روز نماز است؟ «حی علی الفلاح»؛ بشتابید به سمت خوشبختی و رستگاری. واقعاً ما نماز را به عنوان خوشبختی پذیرفتیم؟! ناکام کسی است که با خدا ازدواج نکرده باشد. ناکام کسی است که حتی یکبار از خدا کام نگرفته باشد. پیامبر صلوات الله علیه فرمودند: «کل احد یموت عطشان الا ذاکرالله»؛ همه ناکام از دنیا می‌روند مگر ذاکر خدا. «المؤمن فی المسجد کالسمک فی الماء»؛ مؤمن در مسجد مثل ماهی در آب است. «هل الدین الا الحب»؛ مگر دین چیزی جز دوست داشتن است؟! اگر بغض را اضافه کرده‌اند، منظور بغض نسبت به موانعی است که باید به نور برسید. حبّ و بغض دو روی یک سکه هستند. در قرآن کریم خداوند هر حکمی را که بیان می کند «إنّ الله یحب / إنّ الله لا یحب» در حقیقت خداوند با زبان محبت و با زبان انسانی صحبت کرده است. با آن‌هایی که بخش انسانی‌شان فعال نیست با غضب و با بغض صحبت کرده است. من غیر از خدا معشوق دیگری ندارم هرچیز که خدا دوست دارد را دوست دارم. چرا خداوند چیزهایی که من دوست دارم را دوست ندارد؟ بخش انسانی اصلاً برایش سؤال پیش نمی آید. هر جا برایت سؤال پیش آمد بدان که یک جایی به یک چیزی از بخش حیوانی تو دارد فشار می آید. بررسی کنم که چیزهایی که خداوند و پیامبر دوست دارند من هم دوست دارم. این‌ها ترازوهای بسیار دقیقی است که می‌شود هم خودم و هم دیگران را بسنجم. قیامت هم ما را بر اساس حرکت انسانی می‌سنجند. چه‌قدر آدم زندگی کردیم؟ میزان الاعمال، امیرالمؤمنین علیه السلام است. «والوزن یومئذ الحق»؛ ما چه‌قدر با حق تطبیق داریم و چه‌قدر حق را می‌پذیریم و با آن کنار می‌آییم؟ چه‌قدر حق برایمان شیرین یا تلخ است؟ سنگینی و سبکی نامه عمل بر اساس این است که چه‌قدر با حق زندگی کردیم؟ چه‌قدر انتخاب‌ها، ارتباطات، رفتارها و افکار ما بر اساس حق تنظیم شده است؟

مراحل حیات انسان؛ قبل از دنیا، دنیا و بعد از دنیا. برای همین ما در اصول عقایدمان به معاد قائل هستیم یعنی بازگشت و کسی می‌تواند معتقد به بازگشت باشد که ایمان حقیقی به حیات قبل از دنیای خودش بیاورد.  پس ما قبل از این‌که به دنیا بیاییم و حیثیت بدنی و زمینی پیدا کنیم حیات داشتیم و مدتی را در دنیا هستیم «و لکم فی الارض مستقر و متاع الی حین» و بعد هم که بازمی‌گردیم به سوی او یک ماهیت از او به سوی او داریم. امام علی علیه السلام فرمودند: «رحم الله امرأ علِم من أین و فی أین و إلی أین»؛ رحمت خدا شامل حال کسی می‌شود که بداند از کجا آمده در کجا هست و به کجا می‌رود؟ انسان اگر با همه حقیقتش با همه مراحل حیاتش در نظر گرفته شود موجودی ممتد از خدا تا خداست و اگر با حیثیت زمینی نگاهش کنیم می‌شود انسان. موجود ممتد از دنیا تا بی‌نهایت. ما تا خدا خدایی می‌کند در کنار خدا زندگی خواهیم کرد. پس چنین انسانی نیاز به هادی دارد که انسان را در هر سه مرحله حیات بشناسد، قوانین و روابط علمی و ارتباطات عوالم مختلف را بشناسد و نیز 7 دسته اطلاعات تخصصی نسبت به او را داشته باشد که عبارتند از: 1 ـ شناخت جسم و روح به‌طور کامل. 2 ـ شناخت روابط جسم و روح به‌طور کامل. 3 ـ شناخت روابط جسم و روح به‌طور کامل. 4 ـ شناخت کامل عالم طبیعت. 5 ـ شناخت روابط عالم طبیعت با جسم و روح انسان. 6 ـ قبل از دنیا. 7 ـ بعد از دنیا بنابراین چنین کسی می‌تواند انسان را هدایت کند و حکمی را برایش وضع کند و کسی جز خدا این اطلاعات را ندارد لذا کسی هم جز خدا هادی نیست. «قل إنّ هدی الله هوالهدی»؛ بگو فقط هدایت خدا هدایت است یعنی هیچ‌کس دیگر جز خداوند واقعاً لایق اسم هادی نیست. خداوند هم هدایت خودش را از طریق مظاهر معصوم خودش که هم عالم و متخصص باشند و و اطلاعات تخصصی داشته باشند و حتماً معصوم هم باشند، اعمال می‌کند. غیر از آن هم کسی صلاحیت رهبری و هدایت انسان را ندارد. مراتب مختلف هدایت انسان؛ 1 ـ فقه اصغر که مربوط به روابط ما با عالم طبیعت است مانند کارهای بدنی و ظاهری و مسائل اجتماعی 2 ـ فقه اوسط که مربوط به اخلاق انسان است. در قرآن بایدها و نبایدهایی که انسان باید رعایت کند، بیان شده است. 3 ـ فقه اکبر که مرحله معرفت انسان است و شهود و شناخت نسبت به اصول عقاید و.. علم یک وسیله، دانش و ابزار است که انسان باید به آن معرفت پیدا کند که در او توانایی ایجاد کند. چون معرفت یک قدرت و شدن در انسان است. هدف این سه فقه این است که انسان را به هدف خلقتش برساند پس باید روی این ساختار به‌گونه‌ای عمل کنند که مجموعه اکتسابات، ورودی‌ها و خروجی‌هایش با هدف خلقت و نیل به حقیقت و جذب اسماء الهی سازگاری داشته باشد و در نهایت بیشترین شباهت را به اصل خودش که حق تعالی است پیدا کند. «عبدی أطعنی حتی اجعلک مثلی أو مثلی»؛ انسان مثل خداوند بشود و به کم‌تر از مَثَل خدا شدن و بی‌نهایت شدن راضی نیست. فقه، روابط ما را با غیرخودمان تنظیم می‌کند به گونه‌ای که ما سیرمان در حرکت به سمت ابدیت و در تخلق به اخلاق الهی با مشکل روبه‌رو نشود. در هر سه فقه اصغر و اوسط و اکبر، حرام‌ها، واجب‌ها، مستحبات، مکروهات و مباحاتی داریم که در هر فقه با توجه به اهمیت آن میزان ثواب‌ها و عقاب‌هایش متفاوت است. مثلاً شرک در فقه اکبر است و اگر انسان در عقایدش، شرک راه پیدا کند از حرکت به سمت ابدیت ساقط می‌شود. به گونه‌ای است که خداوند می‌فرماید: شرک را هرگز نخواهد آمرزید و غیر شرک را خواهد آمرزید پس هرچه سطح بالاتر می‌رود خطرش بیشتر است. پس وقتی در فقه چیزی واجب یا حرام می‌شود انسان در حرکت او را در نظر گرفته و حکم داده شده است، این‌که مصالح و مفاسد را رعایت کند تا به هدف خلقت برسد. در فقه اصغر یک سلسله محرماتی داریم که همیشه حرام هستند مثل ربا، روزه‌خواری و... اما یک سلسله مسائل نیز جنبه‌های فردی و اجتماعی دارد و نمی‌شود مطلقاً همیشه آن‌ها را حرام، مستحب یا مباح دانست. برخورد فقه در این موارد توأم با آگاهی‌های اجتماعی و سیاسی است. امام;فرمودند: مکان و زمان نقش کلیدی را در اجتهاد دارد و اجتهادی که شناخت زمان و مکان در آن نیست اصلاً اجتهاد نیست. بنابراین مجتهدی هم که نمی‌تواند زمان و مکان را بشناسد و جامعه‌شناس و روان‌شناس نیست اصلاً مجتهد نیست و فتوا دادن کار اشتباهی است. امام رضا علیه السلام  در مورد تعریف حلال و حرام مسئله اضطرار را مطرح می‌کنند و این‌که حرام آن چیزی است که ضرر دارد اگر این می‌گوید یک چیزی حرام است یعنی با ساختار و حرکت شما و اساساً انسان سازگاری ندارد. پس اگر انسان را محدود و از نظر جنسی معنا کردیم بسیاری از حرام‌ها و واجب‌ها بی‌معناست اما اگر انسان با توجه به همه حیثیت خلقتی او یعنی از خدا تا خدا معنا شده آن موقع حلال و حرام و هدایت و... معنا پیدا می‌کند. در یک سلسله شرایط احکامی متغیر قرار داده شده؛ «فمن اضطر غیر باغ و عاد فلا اثم علیه»؛ جایی هست انسان دسترسی به حلال ندارد و جانش به خطر افتاده می‌تواند از حرام استفاده کند. بغی و عدوانی هم در کار نباشد. در مورد مصنوعات بشری هم مثل قمار و... اسلام این را در نظر می‌گیرد که اگر برای ساختار و حرکت انسان ضرر نداشته باشد و حداقل مانع نباشد، مباح است و اگر مضر باشد حرام. این مسئله یک حکم کلی است چه برای فرد و چه جامعه. سه چیز در فقه لازم است و باید حتماً باشد؛ 1 ـ موضوع: فقیه اول باید موضوع را بشناسد و بفهمد چیست؟ 2 ـ ملاک؛ ملاک حرمت و وجوب یک چیز را بداند. 3 ـ حکم؛ بعد از موضوع و ملاک نوبت به حکم می‌رسد. «من أحیا نفساً فکأنما أحیا الناس جمیعاً و من قتل نفساً بغیر نفس أو فساد فی الارض فکأنما قتل الناس جمیعاً» پیامبر و معصومین:زمان و مکان را در نظر می‌گرفتند بعد می‌گفتند این کار حرام است یا حلال. اسلام هم برای از بین بردن برخی مسائل ابتدا موقتاً اصل را می‌پذیرفت و بعد به مررو با وضع قوانینی آن را حذف می‌کرد. دشمنان ما سراغ چیزهایی می‌رفتند که آن چیزها علیه اصل دین و عصمت شیعه و فقه شیعه بود و فقه در مقابلش موضع‌گیری می‌کرد چون می‌توانستند آن را در جهت تخریب جامعه مسلمین و شیعه به کار گیرند لذا آن را حلال می‌کردند. امام;فرمودند: شطرنج اگر حالت قمار بودن خود را از دست داده باشد و تبدیل به یک بازی عمومی فکری شده باشد هیچ اشکالی ندارد. در مورد وسایل قمار و موسیقی و... آن زمانی که حرام شده یا وسیله‌ای بوده دست دشمنان جامعه یا واقعاً ضرر داشته است. وسیله‌ای که انحصاراً برای بُرد و باخت استفاده می‌شود حرام است. در موسیقی دو چیز شده؛ یکی ضرر که انسان را از حق تعالی و هدف خلقت غافل و به فساد می‌کشاند و آثار مُخرّبی دارد و یکی مسئله سیاسی موسیقی است که در اختیار حکومت‌های ظلم و جور بوده است. موسیقی یعنی سازها با انواع صداها. فقیه اگر نفس و مراتب آن را نشناسد نمی‌تواند فقیه باشد چون فقه، برای هدایت و نگهداری انسان است و نمی‌شود بدون شناخت ساختار انسان، فقه گفت و فتوا داد. امام علی7فرمودند: «فإن الجاهل معرفه نفسه جاهل بکل شیء» بسیاری از حرام‌ها، حرام‌های اجتماعی سیاسی بود نه این‌که خود آن مسئله واقعاً حرام بوده باشد. مراتب مختلف نفس، موسیقی مربوط به خود را دارند. بعضی از سازها با خیال، وهم، عقل و فوق عقل انسان سروکار دارند. به‌طور کلی قسمتی از سازها طبیعت‌گرایانه است و تحریک‌کننده و تهییج‌کننده طبیعت و حیوانیت است و سازهایی هم هست که تحریک‌کننده فطرت است و فطری است. پس طرف باید با ساز و فطرت آشنا باشد تا ساز را با فطرت هماهنگ کند و بداند چه‌طور می‌تواند یک حس زیبایی انسانی، اخلاقی، مردانگی، شرافت و معنویت را ایجاد کند. خیلی از فقها ساز را آلات مشترکه دانسته‌اند. در مسائل اجتماعی سیاسی وقتی ولی فقیه حکم می‌دهد حکمش بر همه مراجع واجب الاستماع است. خود مرجع هم باید از او اطاعت کند. حاکم عادل فقیه انسانی بعد از معصوم بر همه انسان‌ها ولایتش مطلقه است. حاکم اصل است. حضرت زهرا3فرمودند: فلسفه امامت برای وحدت اجتماع است. در جامعه اسلامی بعد از دین، هیچ مسئله‌ای به اندازه وحدت، تقدس ندارد حتی واجباتی که به وحدت لطمه بزند در فقه شیعه حذف و محرماتی که بتوانند وحدت ایجاد کنند گاهی لازم است. علامه تهرانی  ره ؛ موسیقی‌ای که با فطرت سازگاری داشته باشد برای انسان قرب می‌آورد. امام  ره و مقام معظم رهبری «مدظله العالی» فرمودند: در موسیقی، شخص باید حال خودش را در نظر بگیرد. یک ساز برای من حس خوبی ایجاد می‌کند اصلاً برای من حرام نیست و خیلی هم خوب است و همان ساز برای یک نفر حس بدی ایجاد می‌کند و برایش حرام است. راجع به موسیقی‌های صدا و سیما فرمودند: مسئله خیلی‌ها شخصی است. وقتی من خودم می‌دانم برایم ضرر دارد، حرام است. بنابراین سه فقه اصغر، اوسط و اکبر باید دیده شود، نفس دیده شود، شرایط زمان و مکان دیده شود تا بشود در مورد یک چیزی حکم داد.  

در مورد تفکیک کمالات گیاهی، حیوانی و انسانی بحث کردیم. انسان باید بتواند کمالات انسانی را از کمالات گیاهی و حیوانی تفکیک نماید و بداند که همه این‌ها کمال هستند. خداوند تبارک و تعالی بعضی از انسان‌ها را معادل سنگ می‌داند، بعضی را مثل حیوان و یک گروه را هم انسان می‌داند. آن‌چه که در راه خداوند جذابیت ایجاد می‌کند این است که این‌ها همه کمال هستند و همین کمال بودنشان باعث فریب انسان می‌شود.  دانستن کمالات غیرانسانی و انسانی و تفکیک آن‌ها در چند مرحله به کار می‌آید. 1 ـ وقت‌گذاری: تصور از دست دادن فرصت‌ها برای انسان عذاب‌آور است. انسان دوست دارد تحت هر شرایطی از فرصت‌هایش بهترین استفاده را ببرد. توصیه‌ای که به ما شده این است که وقتتان را برای گران‌قیمت‌ترین کارها و ارزشمندترین آن‌ها و واجب‌ترین آن‌ها قرار دهید. حضرت علی علیه السلام فرمودند: هیچ مصیبتی بالاتر از این نیست که گناهانت را کوچک بشماری و به حالتی که هستی رضایت بدهی. در کمالات گیاهی رضایت خوب است ولی در کمالات انسانی رضایت معنا ندارد. پس تفکیک کمالات خیلی مهم است. در وقت‌گذاری، مجموعه، زیرمجموعه یا کسی از شما اگر کمک بخواهد باید به او برنامه بدهید و اگر نتوانیم کمالات را از هم تفکیک کنیم عمر انسان خیلی تلف می‌شود. امام سجاد علیه السلام در صحیفه سجادیه عرض می‌کند؛ خدایا مرا کفایت کن از چیزهایی که پرداختن به آن‌ها مرا مشغول می‌کند. خدایا سر راه من مشغولیت‌های این‌طور ایجاد نشود. در تعقیب نماز عشاء می‌خوانیم: خدایا مرا به زحمت نیانداز در کارهایی که اصلاً روزی من نکردی. مثلاً تهیه جهیزیه برای دیگران یاکمک به دیگران جزء کمالات حیوانی است. کمال هست ولی گاهی اوقات انسان می‌بیند 15ـ10 سال عمر را صرف چنین کارهایی می‌کنند بعد می‌بینند که چه‌قدر عمرشان تلف شده و کارهای مهم‌تری داشته‌اند. ادامه دعای مکارم؛ خدا مرا به کارهایی وادار کن که تو از من در قیامت از آن‌ها سؤال می‌کنی. چهار چیز در زندگی، حال و آینده ما و آینده قطعی ما که آخرت است، مؤثر است؛ انتخاب‌ها، ارتباطات، رفتارها و افکار. قبل از این‌که دست به یک رفتار بزنید، یک چینش فکری کنید و یک انتخابی بکنید و یا ارتباطی با چیزی برقرار کنید، اول فکر کنید ببینید این‌ها جزء سؤالات آخرت است یا نه؟ من موجود مختار و مسئول آفریده شده‌ام، باید جواب بدهم. «قفوهم انهم مسئولون»؛ یعنی تو مسئولی هر طور دلت خواست نمی‌توانی وقت بگذاری و جواب بدهی. پیامبر صلوات الله علیه فرمودند: در قیامت هیچ‌کس قدم از قدم نمی‌تواند بردارد مگر این‌که باید به دو سؤال جواب بدهد؛ 1 ـ عمر 2 ـ جوانی که چه‌طور گذرانده‌اید؟ در کتاب «عده الداعی» از ابن فهد که از کامل‌ترین علماست، آمده است؛ هر ساعت را محاسبه می‌کنند. ساعت به ساعت. تعدادی از سؤالات قیامت ارکان است و اگر نتوانی و کسر بیاوری گرفتاری می‌آورد و نمی‌توانی از جای دیگر جبران کنی. مثل عمر که از سؤال راجع به امام زمان علیه السلام  هم مهم‌تر است چون ایشان در ظرف عمر ما معنا دارد. اگر عمری نباشد آن سؤالات معنا ندارد و یا سؤال از چگونگی ارتباط با امام زمان علیه السلام و این‌که چه‌قدر در امر ظهور ایشان مؤثر بوده‌ایم و... پس اول تنظیم رابطه با امام زمان علیه السلام  و بعد هوس‌های دیگر. مهم‌ترین خواسته ما از حضرت این باشد که آقا ما ضایع نشویم، تلف نشویم. ادامه دعای مکارم؛ «واستفرغ ایامی فی ما خلقتنی له»؛ ای خدا فارغ کن ایام و وقت مرا در آن هدفی که مرا برایش خلق کردی. حضرت می‌فرماید: ده گروه از امت من در قیامت به‌صورت حیوان و موجودات دیگر محشور می‌شوند چون اصلاً عمرشان را برای انسانیت و کمالات انسانی و این‌که خودشان را به آن نقطه‌ای که برایش خلق شدند، صرف نکردند. «سخّر لکم ما فی السموات و ما فی الارض»؛ خدا می‌گوید هزینه‌تان کردم، آن‌چه که در آسمان و زمین است برای شما تسخیر کردم. فرشته به کار است تا تو از فرشته بالاتر باشی. یک جهت در مورد شناخت کمالات در وقت‌گذاری‌هاست یعنی در تخصیص وقت، صرف وقت، عمل. 2 ـ گرایش‌ها و انتخاب‌ها که مسئله بسیار مهمی است. آدم وقتی کمالات را نمی‌شناسد رابطه قلبی اشتباهی با آن‌ها برقرار می‌کند یعنی آن را که باید در دلش محبوب باشد و دوست بدارد نمی‌تواند چون تمام شخصیت انسان را حُبّش تشکیل می‌دهد. «هل الدنیا الا الحب»؛ دین جز حب چیز دیگری هست؟ مدیریت دل و تنظیم نظام محبتی خیلی مهم است. روز قیامت به صورت خارجی عمل که مقدس بوده یا انسانی و حتی غیره کاری ندارند مهم‌تر از این صورت این است که دل تو و محبت تو کجا بوده است. چه‌قدر متدین داریم با ظواهر دینی، که به آن‌چه دارند عشق نمی‌ورزند. چه‌قدر طلبه داریم که از طلبگی لذت نمی‌برد و طلبگی برایش شراب نشده است. سال‌ها نماز می‌خواند اما مسجد برایش معشوق نیست. حرم برایش معشوق نشده. عرض ارادت می‌کند اما دلدادگی ندارد. نماز 4رکعتی او 2رکعت شود، خوشحال می‌شود. پس انتخاب‌ها، ارتباطات، رفتارها و افکارت باید با حق تنظیم شود. خدا با نظام دلی و محبتی کار دارد و اوج آیات قرآن هیچ چیز را به اندازه محبت، اهمیت نداده است. آن‌جا که می‌خواهد یک کاری شود برای آدم‌هایی که رمز دستشان است می‌گوید «ان الله یحب»؛ و آن‌جا هم که می‌گوید: نه، می‌گوید: «ان الله لا یحب» در سوره توبه آیه 24 آمده؛ «ان کان آبائکم و ابناءکم وا خوانکم و ازواجکم و عشیرتکم و اموال اقترفتموها و تجاره تخشون کسادها و مساکن ترضونها احب ...» ؛ بر روی دل و باطنت، الیکم من الله و رسوله و جهاد فی سبیله»؛ اگر این سه تا در راه خدا برایت محبوب نیست تو انسان نیستی، تو فاسق هستی. «فتربصوا حتی یأتی الله بأمره والله لا یهدی القوم الفاسقین». رعایت صورت‌های مقدس کافی نیست، ببین دلت کجاست؟ قمی بودن یک فرهنگ است. پیش اهل بیت:یک شخصیت است. علماء همیشه بعد از ائمه در رأس هستند. سوره مجادله آیه 22؛ «لا تجد قوماً یؤمنون بالله و الیوم الآخر»؛ ای پیغمبر امکان ندارد کسی را پیدا کنید که ایمان حقیقی به خدا و روز قیامت داشته باشد. «یوادون من حادالله و رسوله»؛ دوست داشته باشند کسانی را که دشمن خدا و رسول باشند. «اولئک کتب فی قلوبهم الایمان»؛ در مورد مسلمانان و حزب‌اللهی‌ها می‌گوید: این‌ها هستند که خدا در قلبشان ایمان را نوشته است. «و أیّدهم بروح منه و یدخلهم جنات تجری من تحتها الانهار خالدین فیها رضی الله عنهم و رضوا عنه اولئک حزب الله ألا إن حزب الله هم المفلحون»؛ این‌ها رستگارند.

انسان موجودی است که با همه اجزاء خلقت و همه عوالم و همه موجودات از خدا گرفته تا ماده، ارتباط و سنخیت دارد و در وجود انسان ریشه‌هایی از این‌ها هست. هیچ موجودی از مخلوقات خداوند به غیر از انسان این‌گونه نیست و اصطلاح علمی‌اش این است که انسان، کون جامع است یعنی هستی و حقیقت جامع همه موجودات از ماده تا خداوند. پس انسان اشتراکات زیادی با موجودات دارد. در اخلاق و عرفان و فعالیت‌های علمی مهم‌ترین چیزی که کم‌تر به آن توجه می‌شود، تفکیک «من» حقیقی از «من» طبیعی است که اگر «من» حقیقی شناخته نشود، مقدس‌ترین و معنوی‌ترین فعالیت‌هایمان به ضررمان تمام می‌شود. تقوا گوهر مهمی است که قرآن می‌فرماید: «إنّ اکرمکم عندالله اتقیکم»؛ گرامی‌ترین شما نزد خدا باتقواترین شماست. تقوا و پرهیزکاری هم می‌تواند علیه خود انسان تمام شود و در نهایت انسان را از خداوند دور کند. قرآن می‌فرماید: «من بین ایدیهم و من خلفهم و عن أیمانهم»؛ «أیمان» حمله راست شیطان است یعنی نقاط قوت انسان اعم از دین و تقوا و علم و... در صورتی شیطان می‌تواند از همه کمالات ما علیه خود ما استفاده کند که شخص موفق نشده بین خود حقیقی و خود طبیعی‌اش تفکیک قائل شود و اگر هم خود حقیقی‌اش را شناخته ولی نتوانسته با آن ارتباط برقرار کند پس زحمات او به جای بخش انسانی و جاودانه‌اش بخش طبیعی او را تغذیه کرده و شما یک طبیعت و یک حیوان با معنویت دارید تا یک انسان با معنویت. امام رضا علیه السلام فرمودند: «من ذکرالله و لم یشتقَّ إلی لقائه فقد استهزء بنفسه»؛ کسی که یاد خدا را می‌کند اما اشتیاق در وجود او به خدا و لقاء او ایجاد نمی‌شود خودش را مسخره کرده است. چون شخص از اول خودش را نشناخته حتی فعالیت‌های معنوی و عرفانیش هم روی خود طبیعی‌اش نشسته و خوراک بخش حقیقی نشده است. اگر کسی می‌خواهد واقعاً انسانی زندگی کند و یک حرکت جدی به سمت آخرت داشته باشد و موقع وفات سالم متولد شود و به انبساط و شادی و آرامش که قرآن وعده کرده هم در دنیا و هم در آخرت برسد، باید بتواند در اولین و مهم‌ترین گام بین خود حقیقی با خود طبیعی‌اش تفکیک قائل شود و بتواند با خود حقیقی‌اش ارتباط برقرار کند و رفیق شود و این یعنی بینش و بصیرت و شهود و باور خود حقیقی. این شناخت اطلاعاتی به درد نمی‌خورد. امام خمینی ره فرمودند: از بدبختی طلبه‌ها همین است که وقتی لباس می‌پوشد نمی‌تواند به کلاس هر استادی برود. انسان اگر قلبش مریض باشد و حسود و اهل علوّ و... باشد، ناراحت نمی‌شود چون خودش را نمی‌شناسد و با ساحت معنوی و انسانی آشنا نیست. امام صادق علیه السلام فرمودند: کسی که خودش را به یک نفر افضل می‌داند «فهو مستکبر»؛ او مستکبر است. اگر فرمود: قرآن شراب مؤمن است، باید روی خود حقیقی بنشیند تا مستی بیاورد و من اصلاً این رفاقت را بر اساس خود حقیقی‌ام بنا نکرده‌ام. پس این خود حقیقی که در نظام ابدی ملاک است اگر تغذیه نشود هم دنیا و هم آخرت را خراب می‌کند. خانم فاطمه معصومه سلام الله علیه کسی است که امام صادق7فرمودند: اگر دخترم فاطمه روز قیامت همه اهل محشر را شفاعت کند، خداوند می‌پذیرد. ما چون ارتباط با بزرگان و معصومین:را برای خودی می‌خواهیم که جزء خود حقیقی ما نیست، این ارتباط ما را بزرگ نمی‌کند. ما حتی ارتباط با خدا و عرفان و... را هم برای بزرگی طبیعتم می‌خواهم. پس روی من نمی‌نشیند یعنی خود حقیقی را بزرگ نمی‌کند. قرآن می‌فرماید: آن‌هایی که واقعاً مؤمن به خدا و قیامت هستند این‌ها دو خصوصیت شادی و آرامش را همیشه دارند و این دو شعار یک مؤمن و میزان شناخت اوست و موفق عمل کردن او. بزرگ‌ترین گناه که می‌فرمایند ترس است، همین است که انسان از خودش بترسد و نخواهد با خودش روبه‌رو شود و با آن تنها باشد و آن را باور کند و از خود فرار می‌کند. «المؤمن فی المسجد کالسمک فی الماء»؛ مؤمن در مسجد مثل ماهی در آب است. خداوند در حدیث قدسی و حدیث معراج می‌فرماید: اگر خودت را برای من فارغ نکنی در دنیا تو را به مشغله‌هایی دچار می‌کنم و خودت را به همان کارها واگذار می‌کنم که اصلاً وقت نکنی مرا یاد کنی و فکر مرا بکنی. «فلا تکونوا کاذلین نسوالله فأنسیهم انفسهم»؛ خودمان و خداوند یکی هستیم. در عالیه المضامین حضرت بعد از قلب پاک و سلیم و... می‌فرماید: «و لا تجعلها علیّ واجعله لی و لا تجعله علیّ»؛ خدایا این‌ها را علیه خودم نکنی. من باید اول با خودم آشتی کنم و به خودم فراغت بدهم و ببینم این کارهایم و تقوا و قلب سلیم و... به کسی می‌خواهد برسد وگرنه در درازمدت این پاکی‌ها کار دستم می‌دهد. «یوم لا ینفع مال و لا بنون الا من اتی الله بقلب سلیم»؛ قلب سلیم یعنی خودت و غیر از عقل و هوش و جنبه‌های دیگر است. قلب سلیم چیزی است که تو این‌جا نمی‌گذاری و آن‌چه که موقع مردن می‌گذاریم آن‌ها ما نیستیم. مثل اعتباریات، مقام‌ها، ذهنیات و... ما تنها چیزی که برایش وقت نداریم خودمانیم. ظرافت در خودشناسی این است که خداوند در انسان حبّ ذات قرار داده و همه عاشق خودشان هستند و برای خوشبختی خودشان تلاش می‌کنند ولی اکثر قریب به اتفاق آدم‌ها به خوشبختی و شادی و آرامش نمی‌رسند. چون این تلاش‌ها و زحمات ما معلوم نیست گیر چه کسی آمده و به چه کسی رسیده است. در حالیکه با شناخت خود حقیقی، با کم‌ترین تلاش کاملاً احساس شادی و آرامش به سراغت می‌آید و علامت‌ها ظاهر می‌شود. «فمن یعمل مثقال ذره خیراً یره»؛ اگر به اندازه ذره‌ای انسان خیر را به خودش برساند آن را می‌بیند و انبساط و شادی و احساس رشد به سراغش می‌آید اما اگر خودش را گم کند هرقدر زحمت بکشد اصلاً به آن‌چه که باید برسد، نمی‌رسد چون خودش را در بزرگی‌ها و صورت‌هایی که مردم به او داده‌اند می‌بیند. خوشبختی و انسانیت مهارت است، از مقوله معرفت، شدن و صیرورت است نه علم و اطلاعات. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: آقا امام زمان علیه السلام در بین شیعه «الشرید الطرید الفرید الوحید»؛ آواره، طرد شده، تنها و یگانه است. جشن برای حضرت باید جشن پیوندمان با ایشان و آشتی با پدر آسمانیمان باشد. عمده مشکل در بحث انسان چه در قسمت نظری انسان‌شناسی در مراتب عالی و چه در بخش عملی حتی در مراتب پایین، عدم تفکیک بین انسان و سایر ابعادش است و اکثر انسان‌ها در این دو بخش آن‌چه را که انسان می‌شناسند یا برایش کار می‌کنند به عنوان انسان، حتی عبادات و کارهای خیر و عمر و استعدادمان صرف کسی می‌شود که آن کس ما نیستیم و موقع رفتن دست خالی از این‌جا می‌رویم. اگر عمده فعالیت‌های ما برای بخش انسانی انجام شود باید چند صفت که در قرآن هم آمده در ما روز به روز زیاد شود یکی حجم آرامش انسان و دیگری حجم شادی و قدرت حقیقی و سایر کمالات انسان. وقتی قرآن درباره مؤمن می‌فرماید: «لا خوف علیهم و لا هم یحزنون» می‌بینیم که ما آدم‌های ترسو، پراضطراب و غمگینی هستیم در حالیکه این اصلاً با صفات مؤمن سازگاری ندارد و به چیزهای خارج از خودمان احتیاج پیدا می‌کنیم تا به ما آرامش بدهند و این ضعف و عجز انسان است. وقتی می‌گوید: قرآن شراب مؤمن است، نماز معراج است، زحمات ما ممکن است با انگیزه الهی باشد اما چون به کس دیگری می‌رسد یا اصلاً چیزی گیر ما نمی‌آید و یا آن‌چه که گیرمان می‌آید کم است و به قدری است که به ما جان، نشاط و شادابی نمی‌دهد و ما را به مرحله ایمان که «لا خوف علیهم و لا هم یحزنون» است نمی‌رساند. پس ما اصلاً نماز نمی‌خوانیم و قرآن را هم که می‌خوانیم به کس دیگری می‌دهیم و این باعث می‌شود ما با گذر زمان بیشتر می‌فهمیم خرابکاری کردیم و دست ما خالی است. امام صادق علیه السلام فرمودند: والله قسم شما بعضی‌هایتان 50 سال نماز می‌خوانید و یک رکعتش را هم خدا قبول نمی‌کند «و أیُّ شیء أشدّ من ذلک»؛ چه چیزی از این بدتر است که انسان 50 سال زحمت بکشد و هدر برود. در بخش انسان‌شناسی است که ما انسانی را که می‌شناسیم، انسان نیست و آن را هم که خودمان فکر می‌کنیم هستیم و بخش انسانیمان است، بخش انسانی ما نیست بلکه همان بخش حیوانی است که صورت مقدس پوشیده و صلاح خودش را در اسلام دیده و مسلمان شده و... در حالیکه آن خود حقیقی اصلاً به میان نیامده و یا اصلاً چیزی گیرش نمی‌آید و یا خیلی کم گیرش می‌آید. پس ما باید در بخش نظری به این برسیم که آن کیست که خدا همه چیز را برای او آفریده و انبیاء و ائمه: به خاطر او آمدند و کشته شدند و حاضر شدند مصائب را تحمل کنند. پیغمبر9فرمودند: «ما أوذی نبیٌّ مثل ما أوذی»؛ هیچ پیغمبری به اندازه من اذیت نشده است. امام رضا علیه السلام فرمودند:«من ذکرالله و لم یشتقَّ الی لقائه فقد استهزء لنفسه»؛ کسی که یاد خدا را کند و اشتیاق به خدا پیدا نکند، خودش را مسخره کرده است. آن بخش انسانی است که با ذکر مست و شاد می‌شود و به انبساط و قدرت می‌رسد و آرام می‌شود و با آن رشد می‌کند و از بسیاری از جهنم‌ها رها می‌شود و ذکرش «مجالسه المحبوب» است و «مطرده الشیطان» یعنی شیطان را واقعاً دفع می‌کند و کاملاً در نظام فکر، اندیشه و روان به آرامش می‌رسد. امام صادق علیه السلام درباره حضرت معصومه سلام الله علیه فرمودند: اگر دخترم فاطمه روز قیامت همه اهل محشر را شفاعت کند، خدا می‌پذیرد. وقتی خداوند می‌فرماید: «یا داود بی فافرح و بذکری فتلذذ»؛ یا داود با من شاد باش و از من لذت ببر، امکان ندارد کسی به خدا و کانون شادی و اهل بیت:نزدیک شود و شاد و سرمست نباشد و اوج نگیرد. اگر با محمد و آل محمد به این نرسی پس معلوم است این آنِ انسان نیست که با این‌ها طرف است. انسان چیست؟ ما الآن در دنیا و اسلام و مسیحیت و یهودیت صدها نظریه و مکتب داریم که هیچ‌کدامش انسان نیستند و برخی بزرگان گفته‌اند حیوان ناطق که این هم غلط است. ما اول باید ببینیم چه نیستیم؟ اگر قرار باشد کسی متحول شود و ما احیاء بشویم درگیری آن‌جا اتفاق می‌افتد که من می‌خواهم از دست این خود مقدس خودم فرار کنم. پس ما باید این تفکیک را جدی بگیریم که من کی هستم و کی نیستم! مهار اضطراب‌ها، احساس پوچی‌ها، ترس‌ها، خمودگی‌ها و... ناخود است و شادی‌ها، قدرت‌ها، نشاط‌ها و انبساط‌ها مال خود حقیقی است. این‌که ما چه کاره‌ایم و کدام بخش بر وجود ما حاکم است به این است که کدام بیشتر است و عبادات و... دارد به کی می‌رسد. بزرگ‌ترین اشتباهاتی که در مهم‌ترین کتاب‌های اسلام و سایر مکاتب می‌بینیم از این است که هیچ تعریف دقیقی از کمال داده نشده و چیزهایی کمال دانسته شد که یا کمال نیستند یا اگر کمال هستند، کمال انسان نیستند. ناخود هستند و به این ترتیب کمالات ناخود در زندگی ما جای کمالات حقیقی را گرفته‌اند. تعریف کمال: کمال بار ارزشی مثبت یا منفی ندارد. کمال یعنی اثر وجودی یک شیء. پس کمال یعنی دارایی. موجودات محسوس از نظر کمالات به چهار دسته تقسیم می‌شوند: 1 ـ جمادات و اشیاء که ظاهراً بی‌جان هستند ولی باطناً بی‌جان نیستند. خداوند اصلاً موجود مرده نیافریده است. همه موجودات حتی یک اتم، زنده است و شعور دارد. زمین را می‌فرماید: «تحدث اخبارها». «إن من شیء إلا یسبح بحمده»؛ مطلق است. همه چیز تسبیح حق تعالی را می‌گوید ولی از نظر علوم ظاهری و طبیعی جمادات سه دسته‌اند؛ جامد، مایع و گاز. این‌ها یک سلسله آثار و کمالات وجودی مشترک و غیرمشترک دارند مثل وزن، حجم، رنگ، بو و خواص عنصری که همه‌شان به‌عنوان کمالات جمادی نام دارند. 2 ـ گیاهان که کمالاتشان از جمادات بیشتر است و خواص و کمالات جمادات را نیز دارند. گیاهان رشد، احساس، تغذیه، زیبایی، لطافت، تولیدمثل و قدرت بدنی دارند که در اثر تغذیه ایجاد می‌شود مثلاً یک گیاه تبدیل به درخت می‌شود. 3 ـ انعام؛ چهارپایان، غیرچهارپایان و کلاً حیوانات که خواص و کمالات جمادات و گیاهان و نیز چیزهای دیگری هم دارند و همه آن عناصری که در بیرون است در بدن این‌ها هم هست. آن‌چه که حیوانات دارند؛ غریزه، انواع شهوات (شهوت یعنی میل)، گرایش به جنس مخالف، ازدواج، همسرگزینی، نظام تک‌همسری و چند همسری، تشکیل کانون گرم خانواده می‌دهند و نسبت به آن تعهد و مسئولیت دارند، عواطف خانوادگی دارند. مسکن‌گزینی، تفریح و کار برای رفاه خانواده، دفاع از حریم خانواده و غیرت ناموسی. پس اگر در حیوانی غیرت پیدا می‌شود مثل خروس، پس هر حیوانی می‌تواند غیرت داشته باشد و این دیگر کمال انسانی نیست. برای دفاع از خانواده و تأمین نیازهای آن خودشان را به خطر می‌اندازند، به همنوعان و غیرهمنوعانشان خدمت می‌کنند. در حیوانات یک خلوصی هست که اگر خدمت می‌کنند متقابلاً چیزی نمی‌خواهند ولی خدمت ما به نفع خودمان است. حیوانات غضب دارند یعنی نیروی دفع ناملائم. هرچه که ملائم وجود انسان نباشد، انسان بوسیله غضب از وجودش طرد می‌کند. حیوانات به‌واسطه داشتن غضب از خودشان، خانواده‌شان، هم‌نوع و غیرهم‌نوعشان در مقابل خطرات دفاع می‌کنند. زندگی اجتماعی دارند و در اصطلاح جامعه مدنی دارند. جامعه مدنی جامعه حیوانی است. مدنیت شأن حیوان است نه شأن انسانی انسان. حیوانات چون به همنوع خود نیاز دارند تشکیل اجتماع می‌دهند. این جامعه قانون‌مند است و سه قوه مجریه، مقننه و قضائیه را دارند. تقسیم‌بندی شغلی دارند و طبقات اجتماعی و رأی‌گیری و رهبر دارند. همه همدیگر و شئونات هم را می‌شناسند. قابلیت تربیت محدود دارند یعنی حاضرند به‌خاطر یک سلسله از خُلق‌ها و ارزش‌ها (مثل محبت به آن‌ها) دست از توحش بردارند. یکی از چیزهایی که در حیوانات هست، حقه‌بازی و کلک و دروغ است. آن‌ها سخنوری یاد می‌گیرند. روان‌شناسی انسانیشان هم خوب است و آدم‌ها را خوب می‌شناسند مثل هدهد که به حضرت سلیمان گفت: رفتم قومی را دیدم که «یعبدون الشمس» خورشید را می‌پرستیدند و از راه خدا غافل شده بودند و شیطان همه را فریب داده بود. یا داستان مورچه که گفت: «ایها النمل أدخلوا فی مساکنکم»؛ پیغمبر خدا را می‌شناسد. حیوانات تربیت‌پذیرند، نطق و سخنرانی دارند و حرف می‌زنند و زبان خارجی یاد می‌گیرند مثل طوطی.