«اِنَّ الصَّمتَ بابٌ مِنْ اَبْوابِ الحِکْمَةِ، اِنَّ الصَّمْتَ یُکْسِبُ المَحَبَّةَ، اِنَّهُ دَلیلٌ عَلی کُلِّ خَیْرٍ؛ بدرستی که خاموشی و کنترل زبان، دری از درهای حکمت است، موجب دوستی می شود و به نیکی ها راه می برد»/. امام رضا کیست!! حضرت رضا (علیه السلام) در یازدهم ذیقعدﺓ الحرام سال 148 هجری در مدینه منوره دیده به جهان گشودند. از قول مادر ایشان نقل شده است که: "هنگامی‌که به حضرتش حامله شدم به هیچ وجه ثقل حمل را در خود حس نمی‌کردم و وقتی به خواب می‌رفتم، صدای تسبیح و تمجید حق تعالی و ذکر "لااله‌الاالله" را از شکم خود می‌شنیدم، اما چون بیدار می‌شدم دیگر صدایی بگوش نمی‌رسید. هنگامی‌که وضع حمل انجام شد، نوزاد دو دستش را به زمین نهاد و سرش را به سوی آسمان بلند کرد و لبانش را تکان می‌داد؛ گویی چیزی می‌گفت. شما امام من هستید یکی از دوستان ابن ابی کثیر نقل می کند: بعد از شهادت امام موسی کاظم علیه السلام ، همه درباره امام بعدی دچار شک و تردید شده بودند. همان سال برای زیارت خانه خدا و دیدار بستگانم به مکّه رفتم. یک روز، کنار کعبه، علی بن موسی الرضا علیه السلام را دیدم. با خود گفتم: «آیا کسی هست که اطاعتش بر ما واجب باشد؟» هنوز حرفم تمام نشده بود که حضرت رضا علیه السلام اشاره ای کردند و گفتند: «به خدا قسم! من کسی هستم که خدا اطاعتش را واجب کرده است». خشکم زد. اول فکر کردم شاید متوجه نبوده ام و با صدای بلند چیزی گفته ام. اما خوب که فکر کردم، یادم آمد که حتی لب هایم هم تکان نخورده اند. با شرمندگی به امام رضا علیه السلام نگاه کردم و گفتم: «آقا!... گناه کردم... ببخشید!... حالا شما را شناختم. شما امام من هستید». حرف «ابن ابی کثیر» که به این جا رسید، نگاهش کردم ... بغض راه گلویش را گرفته بود. سیره رضوی زهد علی بن موسی الرضا (علیه السلام) جامع تمام فضائل بود، به طوری كه تمام صفات عالی در ایشان جمع شده بود. حمد بن عباد درباره رفتار زاهدانه حضرت می‌گوید: پوشش ابوالحسن (علیه السلام) در طول تابستان همواره یك بوریا بود. ایشان در طول زمستان با همه عظمت و وقاری كه داشتند پوششی ساده داشتند و به دور از هر گونه علامت‌گذاری و یا این كه رنگ مخصوصی داشته باشد همیشه لباس زبر به تن می‌كردند مگر آن كه می‌خواستند پیش مردم و به دیدن آنها بروند كه در آن وقت بهترین لباس خود را می‌پوشیدند. امام می‌فرمودند: لباس مظهر خارجی انسان است. نمی‌توان نسبت به آن بی‌توجه بود. حرمت مومن ایجاب می‌كند كه انسان در ملاقات با او، شئون خود و وی را رعایت كند و مقید باشد كه پاكیزه و خوش لباس باشد. (1) شهادت هشتمین خورشیدِ مهر آیین عبداللّه بن بشیر گوید: روزى ماءمون مرا دستور داد تا ناخن هایم را بلند بگذارم و كوتاه نكنم ، پس از گذشت مدّتى مرا احضار كرد و چیزى شبیه تمر هندى به من داد و گفت : آن ها را با انگشتان دست خود خمیر كن . چون چنین كردم ، او خود بلند شد و به نزد حضرت رضاعلیه السلام رفت و پس از گذشت لحظاتى مرا نیز در حضور خودشان دعوت كرد. هنگامى كه به حضورشان رسیدم ، دیدم طبقى از انگور آماده بود، ماءمون به من گفت : اى عبداللّه ! مقدارى انگور دانه دانه كن و با دست خود آب آن ها را بگیر. و چون چنین كردم ، ماءمون خودش آن آب انگور را برداشت و به حضرت خورانید. بعد از گذشت چند ساعت زهر اثر کرد و حال حضرت دگرگون گردید و صبح روز بعد در سحرگاه روز 29 صفر سال 203 هجری قمری امام رضا علیه السلام  به شهادت رسیدند. (2) آقای غریب.... پیکر نحیف غم، روبه روى سقاخانه «از اشک جارى»، لحظه اى از سوختن باز نمى ایستد. چین هاى ماتم، بر جبین مسجد «بالاسر» و چهره محزون «گوهرشاد» در همسایگى سوز، همه و همه حکایت از فراق خورشید دارند. امروز، عمارت بلند آوازه توس، غربت است و بر بالاى این بناى شهیر، کبوترى نیست که نالان نباشد. بر بالاى این بناى غریب، آسمان نیز به اشک ریزى ابرها تن داده است. مشهد، شعرهاى «دعبل» را به همراه دارد که هم صدا با رشته هاى روشن باران مى گرید. محفلى از مرثیه است و حرم، با تن پوشى از رنگ هاى عزلت، هم زبان غزل هاى اندوه زاست. در «بست»ها، جز مقام پرپر عاشقى، تصویر دیگرى چشم ها را پر نمى کند. در قاب امروز، توس را مى بینیم که زهر، چونان تیغ وحشى بر اندامش وارد آمده است. عصیان آشکار انگور است و به داغ نشاندن سینه چاکان مسیر رأفت. اُف بر این دنیا که حبّه هاى زهرآلود را کنار امام روشنى ها آورد! آه، اى رقت خراسانى تبار؛ اى توس سر کرده با عشق! اى انگورهاى نرفته از خاطر!.... (3) پی نوشت: علی بن عیسی الاربلی، كشف الغمه، ج 3، ص 157. منبع: اعیان الشّیعة : ج 2، ص 30 31. محمدکاظم بدرالدین

روزی یكی از علمای یهودی اهل «شام»، كه كتب آسمانی «تورات» و «انجیل» و «زبور» و «صحف پیامبران(ع)» را خوانده و بر دلایل و براهین همه آنها واقف و آگاه بود، به مجلسی وارد شد كه در آن گروهی از اصحاب رسول خدا(ص)، حضرت امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب(ع)، ابن‌عبّاس و ابن‌مسعود و أبومعبد الجهنیّ حضور داشتند. از امام كاظم(ع) نقل شده است كه آن حضرت به واسطه پدران گرامی‌اشان، روایت طولانی‌ای را از  امام حسین(ع) روایت كردند كه فرمودند: روزی یكی از علمای یهودی اهل «شام»، كه كتب آسمانی «تورات» و «انجیل» و «زبور» و «صحف پیامبران(ع)» را خوانده و بر دلایل و براهین همه آنها واقف و آگاه بود، به مجلسی وارد شد كه در آن گروهی از اصحاب رسول خدا(ص)، حضرت امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب(ع)، ابن‌عبّاس و ابن‌مسعود و أبومعبد الجهنیّ حضور داشتند. یهودی گفت: ای امّت محمّد! هیچ درجه و فضیلتی از انبیا و مرسلان را نگفتید؛ جز آنكه همه آنها را به پیامبر خودتان نسبت دادید. حال حاضرید به سؤالات من در آن مورد پاسخ گویید؟ با این سؤال همه خاموش شده و هیچ نگفتند. حضرت امیر(ع) وقتی وضع را این‌گونه دیدند، فرمودند: «آری. من حاضرم و این را باز تكرار می‏كنم كه خداوند متعال هیچ درجه و فضیلتی به انبیا و مرسلین عطا نفرمود، جز آنكه همه آنها را به محمّد(ص) بخشید؛ بلكه چندین برابر آن را به محمّد عطا فرمود.» عالم یهودی گفت: آیا تو پاسخ مرا خواهی گفت؟ حضرت(ع) فرمودند: «آری، امروز برای تو فضائلی از رسول خدا(ص) را ذكر خواهم كرد كه موجب روشنایی چشم مؤمنان و برطرف كننده تردید شك‏كنندگان در فضائل آن حضرت شود. آن حضرت هرگاه فضیلتی را برای خود بر می‏شمرد، می‏فرمود: «مرا هیچ فخری به آن نیست» و من اكنون به نوعی فضائل آن حضرت را ذكر می‏كنم كه هیچ خللی در شخصیّت انبیای دیگر پیش نیاید و این را فقط و فقط به جهت شكر خداوند در بخشش‌هایش به محمّد، همانند آنچه به تمام انبیاء داده است، ذكر می‏كنم.» عالم یهودی گفت: من از شما می‏پرسم و تو پاسخ خود را آماده كن. حضرت(ع) فرمودند: «شروع كن.» حضرت آدم(ع) عالم یهودی گفت: از حضرت آدم(ع) شروع می‏كنم، خداوند ملائكه را به سجده او واداشت، آیا محمّد یك چنین فضیلتی را دارا می‌باشد؟ حضرت(ع) فرمودند: «همین گونه است؛ ولی این را بدان اگر خداوند ملائكه خود را به سجده آدم واداشت، این سجده، سجده طاعت نبود [به این معنا] كه ملائكه آدم را عبادت كنند، نه خدا را؛ بلكه این سجده، نوعی اعتراف به فضیلت آدم و رحمتی از ناحیه خداوند بود؛ ولی به محمّد(ص) برتر از آن عطا شده، خداوند در جبروت خود، همراه تمامی فرشتگان بر او درود فرستاد و همه مؤمنان را موظّف به صلوات فرستادن بر او نمود و این فضیلتی افزون بر فضیلت آدم(ع) است.» عالم یهودی گفت: خداوند از خطای آدم(ع) گذشت و توبه ‏اش را پذیرفت. حضرت(ع) فرمودند: «همین‌طور است؛ ولی حضرت محمّد(ص) بزرگتر از این، برایش اتّفاق افتاد بی‏آنكه مرتكب خطایی شده باشد. خداوند درباره آن حضرت در قرآن فرموده: «لِیَغْفِرَ لَكَ اللهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ؛1 خداوند گناهان گذشته و آینده تو را بخشید و از آن درگذشت.»  و آن حضرت در روز قیامت به هیچ گناه و خطایی خوانده نخواهد شد.» حضرت ادریس(ع) عالم یهودی گفت: حضرت ادریس(ع)؛ خداوند او را مقامی بسیار رفیع بخشیده و او را پس از وفات از تحفه ‏های بهشت اطعام نمود. حضرت(ع) فرمودند: «همین‌طور است؛ ولی به محمّد(ص) بهتر از آن عطا شده. خداوند درباره او فرموده: «وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ؛2 ویادت را بلندمرتبه کردیم.» و همین آیه در رفعت مقام او، از جانب خدا كفایت می‏كند و چنانچه حضرت ادریس از تحفه‏ های بهشت پس از وفات اطعام شده، حضرت محمّد(ص) در زندگی دنیا، اطعام شده است. روزی آن حضرت دچار گرسنگی شدیدی شد، در این وقت جبرئیل با جامی از تحفه‏ های بهشت نزد آن حضرت آمد. جام با تحفه در دست آن حضرت به تهلیل (گفتن: لاإله إلّاالله) ربّ جلیل و تسبیح و تكبیر پرداخته و حمد الهی را به جا آورد و آن جام را اهل‌بیت آن حضرت به دست گرفته و همان جملات از تهلیل و تكبیر و ... را تكرار نمود. در این موقع، یكی از اصحاب قصد گرفتن جام را نمود كه جبرئیل جلو آمد و جام را گرفت و به پیامبر گفت: آن را، كه تحفه ‏ای از تحفه ‏های بهشت است و خداوند آن را برایت فرستاده، میل كنید و این را بدان كه خوردن آن، جز برای نبیّ یا وصیّ نبیّ جایز نیست و ما اهل بیت با آن حضرت، آن را میل نمودیم و الآن كه این مطالب را می‏گویم، گویا مزّه لذیذ آن را احساس می‏كنم.» حضرت نوح(ع) عالم یهودی گفت: این فضیلت حضرت نوح(ع) است که برای ذات اقدس الهی صبر و شكیب ورزید و هنگامی كه از سوی قوم خود تكذیب شد، آنان را معذور داشت. حضرت(ع) فرمودند: «همین‌طور است؛ ولی حضرت محمّد(ص) در راه خدا صبر و شكیبایی نمود و زمانی كه مورد تكذیب و طرد قوم خود قرار گرفت و حتّی زمانی كه او را با سنگ زدند قوم خود را معذور داشت و هنگامی‌كه ابولهب با بی ‏شرمی به پای مبارك آن حضرت در بالای كوه زنجیر بست، وقتی از سوی قوم این‌گونه مشقّت و زحمت به پیامبر رسید، خداوند به «جائیل» فرشته كوه، وحی فرمود: «كوه را بشكاف كه در تحت امر محمّد باشی.» جائیل نیز نزد آن حضرت حاضر شد و گفت: من تحت فرمان شمایم، اگر بفرمایی كوه را بر سر این قوم فرو آورده و همه را از دم هلاك خواهم كرد! ولی رسول خدا(ص) فرمودند: «من به رحمت عالمیان مبعوث شده‏ام و دعای شبانه روز من این است كه خدایا امّتم را هدایت فرما؛ زیرا آنان نمی‏دانند.» وای بر تو ای یهودی! حضرت نوح(ع) وقتی شاهد غرق شدن قوم خود بود، تنها به رقّت فامیلی اظهار نموده و گفت: «رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی؛3 پروردگارا آن پسر از اهل من است‏» و خداوند فرمود: «إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ؛4 او از اهل تو نیست او مبتلا به عمل غیرصالح است.» و با این فرمایش، خواست او را تسلّی دهد؛ ولی حضرت محمّد(ص) وقتی معانده قوم بر او بالا گرفت و كار به شمشیر كشید، رقّت فامیلی بر او غلبه نكرده و به دید رحمت، به آنان نظر نكرد.» یهودی گفت: معجزه نوح این بود که بر قوم خود نفرین كرد و آسمان سیل‏ آسا باریدن گرفت. حضرت(ع) فرمودند: «همین‌طور است، ولی آن دعا از سر غضب بود و آسمان سیل آسا برای محمّد(ص) از سر رحمت بارید و این بدان خاطر بود كه آن حضرت پس از مهاجرت به «مدینه» در روز جمعه‏ ای، گروهی نزد وی آمده و گفتند: ای رسول خدا، ما را دریاب كه بسیار درمانده و از كمبود آب مضطرّ و بی‏تابیم. آن حضرت نیز دست خود را به اندازه‏ ای برای دعا بالا برد كه سفیدی زیر بغلش نمودار شد و این در حالی بود كه هیچ ابری در آسمان نبود. فی الفور خداوند اجابت فرموده و آنان را سیراب ساخت و شدّت باران به نوعی بود كه جوانان برومند هرچه تلاش كردند كه سریعاً به منازل خود برسند، از شدّت سیل، نتوانستند و این بارش هفت روز طول كشید و در جمعه بعد، خدمت پیامبر(ص) رسیده و از سر شكایت از شدّت باران خواستار بند آمدن آن شدند. در این حال، آن حضرت تبسّمی فرمود و بیان داشت: «این سرعت ملالت آدمیزاد است»، سپس دست به دعا برداشته و عرضه داشت: «پروردگارا! این باران را در اطراف مدینه بباران و بر سر مردم شهر مریز و آن را در اصول نباتات و زراعات و چراگاه حیوانات بفرما» پس از آن در خارج شهر مدینه باران می‏بارید و در اثر كرامت آن حضرت، نزد خداوند عزّوجلّ قطره ‏ای باران در مدینه نمی ‏بارید.» حضرت هود(ع) عالم یهودی گفت: این فضیلت حضرت هود(ع) است كه خداوند او را بر دشمنانش نصرت داد و آنان را با باد، هلاك گردانید. آیا خداوند این‌گونه محمّد را یاری نموده؟ حضرت(ع) فرمودند: «همین‌طور است؛ ولی حضرت محمّد(ص) بهتر از آن عطا شده است. خداوند او را در روز خندق (جنگ احزاب) با بادی كه سنگریزه‏های معركه را برداشته و بر روی آن دشمنان می‏زد و نیز با لشكریانی از ملائكه او را یاری نمود و خداوند محمّد(ص) را با هشت هزار فرشته بر هود تفضیل داد و دیگر آنكه او را بر هود تفضیل داد؛ زیرا باد قوم عاد، باد غضب و سخط و باد محمّد(ص) باد رحمت بود. خداوند فرموده: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها؛5 ای كسانی كه ایمان آورده ‏اید، نعمت خدا را بر خود به یاد آرید، آنگاه كه لشكرهایی به سوی شما [در]آمدند، پس بر سر آنان تندبادی و لشكرهایی كه آنها را نمی ‏دیدید فرستادیم، و خدا به آنچه می‏كنید همواره بیناست.» حضرت صالح(ع) عالم یهودی گفت: خداوند برای حضرت صالح(ع) ناقه ‏ای خارج نمود تا برای قومش مایه عبرتی باشد. حضرت(ع) فرمودند: «همین‌طور است و حضرت محمّد(ص) بهتر از آن داده شده است؛ ناقه حضرت صالح، با او هیچ كلام و سخنی نگفت و حتّی به نبوّت او شهادت نداد و من با حضرت محمّد(ص) در یكی از غزوات بودم‏، ناگاه دیدم كه شتری به ما نزدیك می‏شود. سپس نعره ‏ای زد و خداوند آن را به كلام آورده و گفت: ای رسول خدا! فلان كس آن‌قدر از من كار كشید تا پیر شدم و حال می‏خواهد سرم را ببرد و من از این كار به تو پناه می‌آورم! رسول خدا(ص) با شنیدن این كلام به دنبال صاحب آن شتر فرستاد و از او طلب گذشتن از او را نمود و صاحب شتر نیز او را به حضرت بخشید و آن را آزاد نمود. روزی دیگر من با آن حضرت(ص) بودم كه فردی بادیه‏ نشین با ناقه و فرد دیگری نزد آن حضرت حاضر شدند و با هم سر آن شتر اختلاف داشتند و یكی، دیگری را متّهم به دزدی می‏كرد و هر چند می‏گفت من این شتر را از فلان یهودی خریده ‏ام، مفید فایده نمی‏ افتاد و مدّعی، شهود آورد كه او این شتر را دزدیده. ناگاه شتر به سخن آمده و گفت: ای رسول خدا! فلانی از من بری است و گروه شاهدان دروغ گفته‏ اند و سارق من فلان یهودی است.» حضرت ابراهیم(ع) الف) احاطه به ایمان عالم یهودی گفت: این فضیلت ابراهیم(ع) است که خداوند او را آگاه گردانید با عبرت‌هایی به معرفت و شناخت خود و در نهایت دلایل او، سبب تقویت ایمان او به خداوند شد. حضرت(ع) فرمودند: «آری. همین‌طور است و به حضرت محمّد(ص) برتر از آن داده شده است.  حضرت ابراهیم(ع) در آن وقت [که خداوند به او کرامت فرمود]، پانزده ساله بود؛ [امّا] محمّد(ص) هفت سال بیشتر نداشت که گروهی از تجّار مسیحی با كالاهای خود ما بین «صفا» و «مروه» نزول نمودند. با دیدن آن حضرت، یكی از مسیحیان او را به صفت و نشانه و خبر مبعوث شدن و آیاتش شناخت و همگی به آن حضرت گفتند: ای غلام اسم تو چیست؟ فرمود: «محمّد.» گفتند: نام پدر تو چیست؟ فرمود: «عبدالله.» و با اشاره به زمین گفتند: اسم این چیست؟ فرمود: «زمین.» و با اشاره به آسمان گفتند: اسم این چیست؟ فرمود: «آسمان.» گفتند: پروردگار آن دو كیست؟ فرمود: «الله.» سپس آن حضرت ایشان را سرزنش كردند و فرمودند: «آیا مرا در مورد خداوند عزّوجلّ به تردید و شك می‏اندازید؟!» وای بر تو ای یهودی، آن حضرت به تمام این اعتبارات، بر معرفت خداوند عزّوجلّ ایمان یافت با اینكه تمام قوم او كافر بودند. آنان تقسیم اموال و مشاورت خود به ازلام و تیر نموده و بت می ‏پرستیدند و آن حضرت فقط می‏گفت: «لااله إلّاالله.» ب) مخفی شدن از دست دشمنان عالم یهودی گفت: این فضیلت حضرت ابراهیم(ع) است که با سه پرده از نمرود محجوب گردید. حضرت فرمودند: «همین‌طور است و پیامبر از قاتل خود با پنج پرده محجوب گردید. سه پرده به سه پرده و دو پرده آن حضرت نشانه فضل و برتری او است. خداوند عزّوجلّ در وصف محمّد(ص) می‏فرماید: «وَ جَعَلْنا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا؛ و فراروی آنها سدّی قرار دادیم»؛ این پرده أوّل. «وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا؛ و پشت سرشان هم سدّی...» و این پرده دوم. «فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ؛6 و پرده‌ای بر چشمانشان کشیدیم» و این هم پرده سوم. سپس فرموده: «وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَیْنَكَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً؛7 و چون قرآن بخوانی، میان تو و كسانی كه به آخرت ایمان ندارند پرده ‏ای پوشیده قرار می‏دهیم.» و این هم پرده چهارم. سپس فرموده: «فَهِیَ إِلَی الْأَذْقانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ‏؛8 ما در گردن های آنان، تا چانه‏ هایشان، غُل‌هایی نهاده ‏ایم، به طوری كه سرهایشان را بالا نگاه داشته و دیده فرو هشته ‏اند.» و با این، تعداد پرده و حجاب‌ها به پنج می‏رسد.» ج) برهان‌آوری عالم یهودی گفت: این از فضائل ابراهیم است كه فرد كافر از برهان نبوّت او مبهوت شد. حضرت(ع) فرمودند: «همین‌طور است و نزد حضرت محمّد(ص) تكذیب‏ كننده زنده شدن بعد از مرگ، نزد او آمد و او همان اُبیّ بن‌خَلف الجُمَحی است. روزی استخوان كهنه ‏ای را نزد آن حضرت آورد و آن را مالید و پراكَند و گفت: ای محمّد! چه کسی استخوان‌ها را هنگامی که پوسید دوباره زنده می‌کند؟9 و خداوند زبان محمّد(ص) را به آیات محكم گویا فرمود و اُبیّ را توسط برهان نبوّت او، مبهوت ساخت و فرمود: «قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ‏ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ؛10 به او بگو همان كسی كه نخستین‏بار آن را پدید آورد و اوست كه به هر [گونه‏] آفرینشی داناست»‏  و آن فرد تكذیب‏ كننده مبهوت بازگشت.» د) بت شکنی عالم یهودی گفت: این فضیلت حضرت ابراهیم(ع) است كه از سر غضب برای خدا بت‌های قوم خود را خرد و نابود كرد. حضرت(ع) فرمودند: «همین‌طور است و حضرت محمّد(ص) تعداد سیصد و شصت بت را از خانه كعبه به زیر كشیده و آنها را از «جزیره‌العرب» خارج ساخت و پرستندگان آنها را با شمشیر خوار و ذلیل نمود.» هـ) قربانی کردن فرزند عالم یهودی گفت: این فضیلت حضرت ابراهیم(ع) است كه پسر خود را دست و پا بسته به زمین خوابانید [تا آن را طبق دستور خدا قربانی نماید]. حضرت فرمودند: «همین‌طور است و حضرت ابراهیم پس از این كار، فدی یافت (یعنی به جای پسر؛ حیوانی را قربانی نمود)؛ ولی حضرت محمّد(ص) را مصیبتی سخت ‏تر از آن رسید، آن حضرت بر سر جنازه عمویش حمزه حاضر شد؛ همو كه اسد الله و اسد رسول و یاور دین او بود و جدایی او همچون جدایی روح از جسد بود؛ با این حال اظهار حزن و شورش نكرد و به موضع او از سر احساس خود و احساس اهل بیت او نگاه و نظری نینداخت تا با این صبر و تسلیم امر بودن، موجبات خشنودی خداوند را در تمام اعمال فراهم سازد و فرمود: «اگر صفیّه (خواهر حمزه) محزون نمی‏شد، جنازه او را هم ترك می‏كردم تا روز قیامت، از بطن درندگان و چینه‏ دان پرندگان محشور شود و اگر نبود كه این پس از من سنّت شود، حتماً این كار را می‏كردم.» و) صبر کردن بر آتش عالم یهودی گفت: این فضیلت حضرت ابراهیم(ع) است كه قومش او را روانه آتش نمودند و او صبر و شكیب ورزید تا خداوند عزّوجلّ آتش را بر او سرد و سلامت گردانید. آیا یك چنین فضیلتی را مشمول محمّد(ص) نموده است؟ حضرت(ع) فرمودند: «همین‌طور است و حضرت محمّد(ص) وقتی وارد «خیبر» شد، یك زن یهودی او را مسموم ساخت و خداوند سمّ را در دل آن حضرت سرد و سلامت داشت تا اجل او فرا رسد و آن سم به نوعی بود كه وقتی در دل واقع می‏ شد، همچون آتش تمام آن محیط را می‏سوزاند و این از قدرت خداوند است كه انكارناپذیر است.» حضرت یعقوب(ع) عالم یهودی گفت: این فضیلت حضرت یعقوب(ع) است كه از ناحیه اولاد و اسباط خیر بسیاری نصیب او گردید و مریم دختر عمران نیز از دختران او بود. حضرت علی(ع) فرمودند: «همین‌طور است و حضرت محمّد(ص) از این بابت دارای خیر بیشتری است؛ زیرا فاطمه سرور بانوان جهانیان از دختران او و حسن و حسین دخترزاده او می‏ باشند.» عالم یهودی گفت: این فضیلت حضرت یعقوب(ع) است كه در فراق و دوری فرزند خود به قدری شكیب و صبر ورزید كه از سر حزن مشرف به مرگ شد. حضرت(ع) فرمودند: «همین‌طور است و حزن یعقوب حزن دوری بود كه منجر به نزدیكی و ملاقات شد و حضرت محمّد(ص) هنگامی‌كه نور چشم و فرزند او ابراهیم در حیات آن حضرت وفات یافت، با این كار مورد امتحان واقع شد تا ثواب او بسیار شود. پس آن حضرت فرمودند: «جان، محزون است و قلب در جزع و ما بر تو، ای ابراهیم، محزون و غمناكیم؛ ولی هیچ سخنی كه موجب سخط الهی شود بر زبان نرانیم» و در تمام این امور، دنبال رضای الهی و در تمام افعال، در پی تسلیم بودن محض به درگاه خداوند بود.» حضرت یوسف(ع) عالم یهودی گفت: این حضرت یوسف(ع) است که سختی دوری و فراق پدر چشید و برای پرهیز از گناه، گوشه زندان را برگزید و تك و تنها در چاه انداخته شد. حضرت(ع) فرمودند: «همین‌طور است و حضرت محمّد(ص) سختی و مرارت غربت و فراق و دوری اهل و اولاد و مال را چشید و از حرم امن الهی مهاجرت نمود و هنگامی‌كه خداوند این حال او را مشاهده فرمود، خوابی را، همچون خواب یوسف، به او نمایاند و راستی و صدق آن را برای جهانیان نشان داد و فرمود: «همانا خدا خواب پیامبرش را به حقّ راست آورد كه اگر خدای خواهد هر آینه به مسجدالحرام در خواهید آمد، در ایمنی و سر تراشیده و كوتاه موی بی ‏آنكه بیمی داشته باشید»11 اگر یوسف در زندان محبوس شد، رسول خدا(ص) خود را در «شعب ابی‌طالب»، به مدّت سه سال محبوس نمود؛ در حالی‌كه تمام اقارب و فامیل با او قطع رابطه نمودند و كفّار او را به شدّت در تنگنا قرار دادند، در این میان خداوند ضعیف‌ترین خلق خود را امر فرمود تا آن عهد مكتوب ایشان را در قطع رحم با آن حضرت بخورد. اگر یوسف در چاه انداخته شد، حضرت محمّد(ص) از ترس دشمنش در غار مخفی شد تا اینكه به همراه خود فرمود: «اندوه مدار، خدا با ماست»12 و خداوند با این كلام، وی را در قرآن مدح فرموده است.» پی‌نوشت‌ها: 1. سوره فتح، آیه 2. 2. سوره انشراح، آیه 3. 3. سوره هود، آیه 45. 4. همان، آیه 46. 5. سوره احزاب، آیه 9. 6. سوره یس، آیه 9. 7. سوره اسراء، آیه 45. 8. سوره یس، آیه 8. 9. همان، آیه 78. 10. همان، آیه 79. 11. سوره فتح، آیه 27. 12. سوره توبه، آیه 40. منبع روایت: طبرسی، احمد بن علی، «الإحتجاج»، ترجمه جعفری، تهران، اسلامیه، چاپ اوّل، 1381، ج1، صص 459- 505. مریــــــم پاک آییــن

کل عالم و مقام عصمت عالم اگر به صورت یک شکل و بافت و صورتی دربیاید، قهراً به بافت انسان درمی آید. همان طور که قوه خیال، حقایق آن سویی را مطابق با مناسباتی که بین شان است، با اشکال این سویی برای انسان پیاده می کند، قوه خیال عالم هم، عصمت نظام عالم را در نشئه طبیعت به صورت انسان شکل می دهد و چون عصمت بیشتر با اسم شریف «الباطن» سازگار است، لذا به صورت زن شکل می دهد، نه صورت مرد. چون مرد بیشتر با اسم شریف «الظاهر» و زن بیشتر با اسم شریف «الباطن» در ارتباط است، لذا همان مقام اسم شریف «الباطن» در شریعت، برای زن به صورت حجاب مطرح شده است. این حجاب در حقیقت صفت خدا داشتن زن است، خداوند هم محجوب است. خودش فرمود: «از پشت هفت هزار حجاب دارید من را می بینید» اگر عدد را بالاتر ببرد، باز هم حق است. نه این که دین اگر به زن می گوید حجاب را نگه دار، العیاذ بالله جسارت به زن است، بلکه این در حقیقت، احترام به زن است. به او می گوید چون تو مطابق اسم شریف «الباطن» الهی پیاده شده ای، ما نمی خواهیم در معرض دید هر کسی قرار بگیری، لذا محجوب باش. بگذار اگر دیگران می خواهند تو را ببینند، از پشت حجاب ها ببینند. این حجاب برگرفته از حجاب حق است، لذا حجاب دژ زن است، چه این که خداوند هم دژ دارد. فرمود: هرچه کوشش کنید، نمی توانید حقیقت غیبیه ذات مرا ببینید. آن قدر محجوبم، آن قدر در حجابم که هر چه حجاب ها را خرق کنید، باز هم همچنان باید مرا در پشت حجاب ببینید. هرگز من کشف تام نمی کنم. حتی در قرآن هم کشف تام ذاتی نکرد. قرآن هم اگرچه خدا را به ما معرفی می کند، اما یا با الفاظ است یا با معانی یا صور که هم الفاظ حجابند، هم معانی و هم صور. خدا از پشت حجاب ها خود را معرفی کرد، و الا حق آن طوری که حق است، برای خلق جلوه نمی کند، که لازمه جلوه گری حق برای خلق، بساط خلق را جمع کردن است. زن تا زمانی که در حجاب است، حق است، اما زمانی که از حجاب درآمد، وجهه خلقی پیدا می کند و توانایی اش شکسته می شود. پس حجاب برای زن یک احترام است تا بیشتر شبیه به خداوند شود. واقعیت این است که اگر بخواهند «عصمت اعظم» را به صورت بشر در بیاورند، به بهترین شکل در خواهند آورد که بهتر و زیباتر از این چهره در نظام هستی نباشد. لذا مشابه چهره جناب صدیقه طاهره علیهاسلام در عالم هرگز زنی پیدا نمی شود، چه این که مشابه چهره پیغمبر و امیرالمؤمنین علیهم السلام هرگز در عالم پیدا نمی شود. حال که عصمت کبرای الهی در حضرت صدیقه طاهره علیها سلام تجلی کرده است، او آن چنان در حجاب قرار می گیرد که فقط امیرالمؤمنین علیه السلام لیاقت دیدار همچنین جمالی را داشته باشد. لذا اگر علی بن ابی طالب نبود، برای تو هرگز در عالم کفوی برای این بانو وجود نداشت.[1]   پینوشت: 1. سخنان حضرت استاد صمدی آملی/ محرم ۸۸   منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه

در یک دید کلی، موضع گیری امامان بر چهار قسم است: 1. برخی عَلم مبارزه به دست گرفتند و پیکار کردند؛ 2. برخی مبارزات منفی و پنهانی داشته و از تاکتیک های مختلفی بهره بردند؛ (1) 3. برخی بخش بزرگی از عمر خود را در حبس به سر بردند؛ 4. برخی به گونه ای با مسائل سیاسی همراه شدند که حتی به مقام ولایت عهدی نیز رسیدند، بدون آنکه در آن مسائل دخالت مستقیم کنند. امام سجاد (ع) با مشکلات و واقعیت هایی روبه رو گردید که می بایست با خط مشی صحیح، از یک سو حماسه‌ى حسینی را در سینه ها زنده نگه دارد و توطئه‌ى تحریف کنندگان را خنثی کند و از سوی دیگر، به بازسازی و ترمیم تشکیلات علوی و شیعی که آسیب های کلی دیده بود بپردازد و مبانی اسلام و تشیع و تفکر ناب محمدی (ص) و علوی (ع) را استحکام بخشیده و تبیین کند. از این رو، اقدامات امام سجاد (ع) را در ابعاد فعالیت های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و عبادی بررسی می کنیم. 1-4. فعالیتهای فرهنگی بحث از علم امام سجاد (ع) و سروری او بر عالمان، محدثان و فقیهان زمان خود، آگاهی امام از اسرار پنهان هستی و ارتباط مردم با سرچشمه زلال حکمت و علم الهی، از مباحث بسیار مهمی به شمار می آید که رسالت ما در این نوشتار، جز آن است. در بینش وسیعی، امام کسی است که در عقل، علم، ایمان و کردار ارزشی، سرآمد همه‌ى خلق باشد. علم او چون دانش پیامبران، برگرفته از علم خداست، نه علوم بشری.(2) در تفکر اسلامی، فلسفه وجودی پیامبران، بر دو اصل تعلیم و تربیت استوار است و در اندیشه‌ى شیعی، فلسفه‌ى وجودی امام نیز همان گونه است؛ زیرا امامت معصوم، تداوم بخش رسالت پیامبر (ص) است. مانع و سد راه تحقق آن دو اصل و رسالت امام، ناهمگونی تعالیم و رهنمودهای عقیدتی، سیاسی و اجتماعی آنان با پندارها، عملکردها و خواهش های حاکمان زمان شان بود. زمامداران، با احساس خطر از آن تعالیم، با دست یازیدن به شیوه های گوناگون ارعاب و تهدید، وعد و وعید، زندان و شکنجه و قتل و غارت ایشان و پیروان شان و محدود کردن حوزه‌ى فعالیت آنان، مانع بسط و گسترش فرهنگ اسلامی و شیعی می شدند. حتی گاه تلاش های علمی و فرهنگی آن بزرگواران، به صورت تعالیم سری در می آمد یا در قالب دیگر عرضه می شد و شیعیان در بیان و انتقال آن، به تقیه امر می شدند. در طول تاریخ تشیع و در عصر امامان شیعه، به رغم مشکلات و موانع فراوان، هیچ گاه امامان و شیعیان شان تعلیم و تربیت را به طور کلی رها نکرده و کنار نزدند. آنان همچون باران رحمتی بودند که هر چند اندک، لب تشنه‌ى امت را به آبی گوارا سیراب می کردند. امام سجاد (ع)، مسجد پیامبر (ص) را مدرسه خویش ساخت و مباحث علمی و حوزه‌ى درسی در موضوع های فقه، تفسیر، حدیث، فلسفه، کلام، عرفان و اخلاق دایر کرد. آن حضرت هر روز جمعه، جلسه‌ى سخنرانی عمومی برگزار می فرمود و به پند و اندرز مردم، ترغیب به زهد در دنیا، و شوق به آخرت و انتقال معارف می پرداخت. عبدالله محض گوید: مادرم فاطمه همواره مرا به حضور در جلسات دایی ام امام سجاد(ع) تشویق می کرد و در هر جلسه ای که می رفتم، بر خداترسی و علمم افزوده می شد.(3) عالمان و دانشمندان، همواره در مقابل امام زانوی ادب زده و از کوثر علم الهی او می نوشیدند و هیچ گاه حضرت را رها نمی کردند. حتی هنگام عزیمت برای مراسم حج، حدود هزار عالم با امام همراه شدند تا از بوستان علوم او ثمری بچینند.(4) آن حضرت، شاگردان بسیاری تربیت کرد که برخی از آنان، از بزرگان و سرآمدان دانشمندان اسلامی شدند. آقای باقر شریف قرشی، تعداد 461 تن از آنان را نام برده است که هر یک دارای برکاتی بوده اند. آنان متخصصان در علوم مختلف و صاحبان آثاری بوده اند، یا مناصب مهم سیاسی و اجتماعی و نقش های کلیدی در تاریخ تشیع داشته اند. برخی نیز سلسله جنبان قیام هایی بوده اند و تعدادی از آنان نیز به شهادت رسیدند.(5) موضوع هایی که امام(ع) به تعلیم و نشر آن اهتمام داشت عبارت اند از: یک، مفهوم امامت: تعریف امامت و تبیین مقام و جایگاه امام در میان امت و نفی پذیرفتن ولایت غیر امام معصوم، با بیان زیر: الف) امام، عالم به حلال و حرام و امین بر دین خداست. هر کس تولای او را بپذیرد، هدایت یافته و هر کس رو بگرداند، گمراه خواهد شد. ب) اهل بیت(ع) علت اصلی سکون و امنیت اهل زمین، و حجت خدا بر مردم و ترازوی عدل الهی هستند. ج) تبیین ضرورت عقلی و شرعی اطاعت و پیروی از امام معصوم، و آن را شرط قبولی عبادت دانستن. اصل امامت و مفهوم ولایت و خلافت، از موضوع هایی است که در بسیاری از دعاها به آن توجه، و مرجعیت اهل بیت (ع) و جایگاه فرزندان پیامبر (ص) برای مردم تبیین شده است: دو، مبارزه با فساد اخلاقی؛ گسترش فساد و فحشا میان همه‌ى طبقات جامعه حتی فقیهان، امام را بر آن داشت تا هم زمان، در دو جبهه‌ى مبارزه با ظلم و فساد بجنگد و با سلاح دعا، مظاهر فساد را نشانه رود. سه، توجه به خدا؛ پیروی از قرآن و سنت و نیز تقویت ایمان مردم و آشتی دادن امت با امام و اهل بیت (ع) بسیار چاره ساز بود و امام (ع) مبارزات مثبت و آشکاری با مظاهر فساد و فحشا انجام می داد. چهار، مبارزه با قصاصین؛ قصه پردازان، ابزار دست حاکمان بودند و سیاست های دیکته شده آنها با هنرمندی و هنرنمایی بر مردم تحمیل و به آنان تلقین می کردند. از این رو، امام سجاد (ع) پرده از چهره ایشان برداشت و خطر آنان را گوشزد کرد. پنج،گسترش اعتقاد به اصول اسلامی؛ امام در قالب دعا، مضامین بلد توحیدی را تعلیم می فرمود. مباحث توحیدی و ترک شرک و بت پرستی در دعاهای صحیفه سجادیه هویدا است. امت، در دوره‌ى اسلامی، در جاهلیت جدیدی به سر می برد. جاهلیت نخستین به سر آمده بود. پیامبر (ص) در آغاز ظهور اسلام، جاهلیت را زنده به گور کرد، اما چیزی نگذشت که حاکمان اموی، دوباره سنت های جاهلی را زنده کردند. در جاهلیت جدید، فقد مظاهر شرک تغییر یافته بود و بت های سنگی و چوبی، جای خود را به حاکمان و خلفا داده بودند. امام توجه به توحید صفاتی را ترغیب می کرد تا مردم بدانند رزق و روزی، مرگ و زندگی و قضا و قدر، تنها به دست خداست، تا دل از حاکمان کنده و دست از ایشان بشویند. حرکت علمی و فرهنگی حضرت در تأسیس مدرسه تفسیر، حدیث و فقه ادامه ‌یافت تا فرزندش امام باقر (ع) آن را پی گرفت و رسمیت بخشید. شش، مباحث علمی، در صحنه‌ى فعالیت های فرهنگی، امام به آوردگاه ارباب مذاهب رفته و با استدلال های قوی، کید آنان را در هم می شکست.(6) هفت، مقابله با مدعیان عقل گرایی؛ امام در جبهه های مختلف اعتقادی، یک تنه به مقابله‌ى مدعیان نقل گرایی و با متمسکان به ظاهر کتاب خدا رفته و خانه های عنکبوتی سست بنیان تفکری آنان را فرو می ریخت. سه گرایش اسلامی در اواخر نیمه اول قرن اول هجری پا به عرصه اندیشه گذاشت؛ عدلیه، معتزله و اشاعره، و به مرور از دل مکتب ها، گروه ها و نحله های دیگری بیرون آمد.(7) درباره‌ى علل و عوامل و چگونگی شکل گیری آنها بحثی نخواهیم داشت؛ آنچه در این مورد اهمیت دارد، بخش مهمی از تعالیم امام سجاد (ع) در موضوع خداشناسی و توحید است.(8) امام در تبیین چگونگی خداشناسی می فرماید: شناخت خدا چون شناخت اشیا نیست که انسان آنها را درک و مشاهده کند، ماهیت شان را بفهمد و بتواند آنها را تصور کند؛ و احاطه بر خدا ناممکن است پس سبحانک لا تحس و لا تجس و لا تمس.(9) بحث از این مقوله خارج از موضوع است و با اشاره ای کوتاه از آن می گذریم. امام می فرماید: باید برای خداشناسی، از خدا توفیق شناختش را بخواهیم و برای رسیدن به خدا، باید به خود او متوسل شویم.(10) هشت، صحیفه سجادیه؛ مهم ترین میراث فرهنگی امام سجاد (ع) صحیفه سجادیه می باشد که همان قرآن صاعد، و مجموعه‌ى ادعیه ای است که همه معارف الهی و آنچه مورد نیاز سالک الی الله است در آن گرد آمده و سرچشمه‌ى فیض، مشعل هدایت، مدرسه اخلاق و تهذیب به شمار می آید که همواره دست نیاز انسان به سوی آن بلند است.(11) رساله حقوق امام سجاد(ع) کتاب قانون اسلام است و در تمام شئونات و همه مناسبات و تعاملات انسان با خویشتن، با خدا، با دیگران و با محیط اطراف آن، قوانینی وضع و حقوق متقابلی تعریف کرده است. افزون بر آن، دیوان شعری منسوب به امام سجاد(9) به جا مانده و روایات بسیاری نیز از شاگردان امام (ع) در موضوع های مختلف در مجامع رواج گرایی درج گردیده است. عصر فقاهت گفته شد که سیاست امویان اقتضا می کرد مردم را به نادانی سوق دهند و آنان پایه های حکومت خود را بر جهل استوار کرده بودند و آگاه شدن مردم، ستون های نظام حکومت شان به لرزه در می آورد. امام سجاد (ع) یکی از ارکان مهم و زیربنایی را، بالا بردن سطح علمی مردم و جامعه می دانست و به دنبال توسعه فرهنگی و علمی، جهاد فرهنگی را پی ریخت و خود طلایه دار آن بود و مدرسه‌ى اهل بیت (ع) را تأسیس کرد. پس از آن، مدرسه‌ى تابعین در مدینه راه اندازی شد و شخصیت هایی نظیر سعید بن مسیب، عروة بن زبیر، قاسم بن محمد بن ابی بکر، ابوبکر بن عبدالرحمان بن حارث، سلیمان بن یسار، عبیدالله بن عتبة بن مسعود و خارجة بن زید، متولیان آن بودند که به «فقهای سبعه» شهرت یافتند. لازم به ‌یادآوری است که برخی از این دانشمندان، افتخار شاگردی امام سجاد (ع) را دارا بودند.(12) اهداف و رسالت های مدرسه تابعین، ترویج معارف اسلامی بود، اما مدرسه ای در برابر مدرسه اهل بیت (ع) به شمار می رفت و از حمایت های دولتی نیز برخودار می گشت. امویان با پشتیبانی مادی و معنوی، آنان را برای مبارزه با نهضت علمی اهل بیت (ع) تقویت می کردند. و با بزرگ نمایی، می خواستند جلوه‌ى امام سجاد (ع) را تحت الشعاع قرار داده و او را از حالت بلامنازع بودن خارج کنند. آن عصر را عصر فقاهت و عصر فقها نامیدند و شاعران را برای تبلیغات به نفع آنان و عالمیان درباری به کار گرفتند.(13) از آنجایی که جوشش فیض الهی و حکمت خداوندی از گفتار و کردار امام سجاد(ع) زینت پارسایان جاری بود، همه‌ى معارضان و فقیهان بر ساخته را به زانو در افکند و زبان شان را به اعتراف بر عظمت امام سجاد (ع) گشود و حضرت را «سید الفقهاء وافقه الفقهاء» نامیدند.(14) سخن بسیاری از فقیهان آن عصر چنین بود: « ما رأینا أفقه من علی بن الحسین(ع) ؛(15) در میان فقیهان، داناتر و فقیه تر از علی بن الحسین(ع) نیافتیم». برخی از شمار فقیهان آن دوران عبارت اند از: ابوحازم، محمد بن شهاب زهری، سفیان عینیه، نافع بن جبیر، سالم بن عبدالله و آن چند تن که نامشان گذشت. شگفتا که بسیاری از این فقها، یکی پس از دیگری با فاصله‌ى اندکی از دنیا رفتند و در سال 95 ق، را که سال وفات بسیاری از آنان بود، «سنة الفقهاء» نامیده اند.(16) 2-4. فعالیتهای اجتماعی امام سجاد(ع) در طول مدت پربار امامت خویش، برای اصلاح امت و پیراستن و پالایش جامعه و مردم از مظاهر فساد و فحشا و فقر، و نیز دفع تبعیض ها و محرومتی های گوناگونی که از سوی حاکمان اموی بر همه‌ى مردم و در مواردی بر ضد شیعیان اعمال شده بود، اهتمام ورزید. پیش از این گفته شد که جامعه از شکل جامعه اسلامی، به نظام قبیلگی جاهلی تغییر کرده بود و دوران جاهلیت جدیدی را می گذراند. امام زین العابدین(ع) در کنار فعالیت های فرهنگی و سیاسی، کارهایی انجام دادند که در قالب فعالیت اجتماعی قابل طرح است. البته همه اقدامات آن امام (ع) برای رسیدن به اهداف مشترکی بود، اما شکل و قالب آن متفاوت می نمود. یک، سوق دادن جامعه به سوی اهداف بالا و والای معنوی مهم ترین هدفی که امام سجاد (ع) با ابزار گوناگون فرهنگی و اجتماعی تعقیب می کرد، به کارگیری شیوه های تربیتی برای هدایت و رهنمون شدن مردم به تعالیم دینی بود. امام(ع) درد مردم را خوب شناخته و درصدد درمان آن بود. آلودگی به مظاهر فسق و فجور، جز با تقویت ایمان و پرورش تقوا درمان نمی پذیرد. آن حضرت مردم را با دعا، ذکر، مناجات، گریه، تضرع، عبادت و خداترسی، آهسته آهسته به درون دژ و پناهگاه خدا می برد و دل ها و چشم هایشان را از آلودگی به فساد و فحشا می شست. ایشان با احترام و بزرگواری با کودکان و نوجوانان برخورد می کرد و آنان را که کمتر به آلودگی ها آمیخته بودند، تحت تعلیم و تربیت خود گرفته و می فرمود: شما، بزرگان آینده هستید.(17) جذبه‌ى امام چنان قوی بود که اگر کسی یک بار دل به او می سپرد، دیگر نمی توانست آن را بازستاند و مجذوب نیک خلقی و نیک رفتاری او نشود.(18) گفته شد پس از حادثه کربلا و سیاست های امویان، مردم از اهل بیت(ع) فاصله گرفتند و امام یاورانی نداشت و شرایط به گونه ای بود که امام تشخیص داد باید شیعه را بازسازی کند که لازمه‌ى آن شیعه سازی بود. به عبارت دیگر، آن حضرت باید مردم را با اصول اسلام و معارف دینی و مبانی تشیع آشنا می کرد تا تشیع را پذیرا شوند؛ زیرا تنها تکیه گاه های مذهبی و اعتقادات قوی دینی می تواند نجات دهد. دو، ویژگی ممتاز امام سجاد(ع) از ویژگی های ممتاز امام سجاد(ع)، اخلاق نیکو بود. او مظهر عفو خدا بود و به سادگی از مجرمان می گذشت. مردم تحت تأثیر تبلیغات امویان، از او عیب جویی کرده و زبان به بدگویی و درشت گویی زده و خاطر حضرت را می رنجاندند، اما هر بار ملایمت و بردباری و برخورد محبت آمیز او رامی دیدند و از کرده‌ى خود شرمگین می شدند.(19) سه رسیدگی به تهیدستان و بینوایان بسیاری از خانواده های محروم و نیازمند مدینه، از لطف و بخشش مردی ناشناس و در تاریکی شب بهره مند می شدند و هرگز او را نشناختند، مگر زمانی که علی بن الحسین(ع) درگذشت و انتظار محرومان بی پاسخ ماند؛ آنگاه بینوایان دانستند آن ناشناس درد آشنا، همو بوده است.(20) چهار، آزاد سازی بردگان امام سجاد(ع) به آزاد سازی بردگان و مستخدمان اهتمام زیاد داشت؛ چنانکه در روایات آمده است که حضرت هزار بنده را در راه خدا آزاد کرد.(21) امام(ع) بردگان را می خرید و آنان را تحت پوشش خویش قرار می داد. آنان از نزدیک با امام پرهیزگاران آشنا شده و از گفتار و رفتار آن حضرت تأثیر می پذیرفتند. هنگامی که برده ای آزاد می شد، در حقیقت انسانی آزاده، آگاه، دانش آموخته، شیعه و مرید اهل بیت(ع) از مرکز علم و اخلاق فارغ التحصیل شده بود. جذبه‌ى امام به حدی بود که برخی از بردگان، بندگی در خدمت امام را بر آزادی ترجیح می دادند. امام زین العابدین(ع) افزون بر آنکه خود تلاش می کوشید بردگان را خریداری کرده و پس از مدتی آزاد سازد، دیگران را به این امر مهم ترغیب می کرد و می فرمود: هیچ مؤمنی بنده‌ى مؤمنی را آزاد نمی کند، مگر اینکه خداوند به جای هر عضوی از اعضای آن بنده، عضوی از اعضای او را از آتش دوزخ ایمن می سازد.(22) 3-4. فعالیتهای سیاسی - عبادی در این قسمت، فعالیتهای امام سجاد(ع) را در این دو بعد مورد بررسی قرار می دهیم: الف) فعالیتهای عبادی بخشی از عبادتهای که جنبه سیاسی زیادی دارد، مورد توجه امام سجاد(ع) بوده است. اهتمام آن حضرت در مورد مراسم باشکوه حج از آن شمار قلمداد می شود. امام سجاد(ع) بیست بار سفر حج را پیاده برگزار کردند و در طول مدت 34 ساله امامت خود، همواره به این عبادت توجه داشتند. حج، کنگره عظیم مسلمانان بود که همه ساله در مکه برگزارمی شد. حضور امام سجاد(ع) در میان مردمان، بهترین فرصت برای رساندن پیام اسلام و اعلان مواضع شیعیان در قبال ظالمان و ستمگران بود. گفته شد که بسیاری از فقیهان و بزرگان، امام را در سفر حج همراهی می کردند. از همه طبقات جامعه، کارگزاران، فقیهان، محدثان، اشراف، رجال مذهبی، سیاسی و اجتماعی و عموم مردم و گاهی اوقات شخص خلیفه در آن شرکت می کردند. امام سجاد(ع) با دعا و موعظه و سلوک فردی، جمعیت را به حقیقت و روح حج توجه داده، برائت عملی را که تجسم حج ناب بود، به نمایش می گذاشت. گزارش ملاقات هشام بن عبدالملک با امام سجاد(ع) و شعر حماسی فرزدق در مدح آن حضرت(ع) مشهور است و این بی اعتنایی امام به امویان، نمونه ای از اعلان برائت به شمار می آید. امام سجاد(ع) در نمازهای جمعه شرکت می کرد و نماز را به جماعت می خواند. این حرکت، گرچه در ظاهر به معنای همراهی با حاکم و زمامدار است و شرکت نکردن در آن، به معنای به رسمیت نشناختن حکومت تلقی می شد، اما امام در آن شرکت می کرد؛ زیرا خطر عدم حضور بیشتر بود و بهانه ای به دست دشمن می داد. از دوره معاویه، با سوء استفاده از اصولی نظیر اصل لزوم جماعت و اصل شقّ عصای مسلمانان (خلاف ورزیدن جماعتی از اسلام) و نظایر آن، هر شخصی را که با نظام حکومتی و جریان حاکم در جامعه هم گام نمی دیدند، با استناد به اصول طرد کرده، یا به کیفر می رساندند. نماز جمعه به دلیل بعد سیاسی آن، اهمیت زیادی داشت و حضور در آن مهم می نمود. کناره گیری امام(ع) از این گردهمایی عبادی - سیاسی کافی بود تا وی را عامل تفرقه و اختلاف معرفی کنند و یا او را منکر نماز و تارک معروف بشناسانند. همچنین پیامدهایی که آن تهمتها و تبلیغات داشت، به ضرر امام و شیعیان بود. امام با شرکت در نماز جمعه، آنان را خلع سلاح کرد، اما پس از اقامه نماز جمعه، آن را از تکلیف نماز ظهر کافی نمی دانست و نماز ظهر را نیز می خواند. در حقیقت با این عمل، نامشروع بودن آن و عدم صلاحیت امام جمعه را مطرح می کرد و از این نماز عبادی - سیاسی نیز به شیوه ای مطلوب بهره می جست. یکی دیگر از کارهای عبادی امام، در قالب ذکر صلوات بر پیامبر(ص) و خاندان او بود. گفته شد که سیاست امویان، بر ترور شخصیت اهل بیت(ع) و متروک کردن و منزوی داشتن پیامبر(ص)، اهل بیت(ع) و سنت نبوی بود. امام سجاد(ع) در مقابله با این سیاست دشمن، با ذکر صلوات به زنده نگه داشتن نام و یاد پیامبر و خاندانش پرداخت؛ از این رو، تقریبا همه و یا بیشتر دعاهای صحیفه، در بردارنده‌ى ذکر صلوات است. ب ) فعالیتهای سیاسی - بیان مرجعیت، تبیین جایگاه امامت و تصریح به نقش سیاسی امامان شیعه نمونه های فراوانی در این خصوص در مآخذ تاریخی و به ویژه در ضمن دعاهای صحیفه سجادیه ‌یافت می شود. نکات اساسی و کلیدی در تبیین و تفهیم معارف سیاسی شیعی عبارت است از: - الهی بودن منصب امامت؛ - نصب و تعیین امام از سوی خداوند( به عبارت دیگر، امامت منصوص)؛ - عصمت امامان و دوربودن آنان از گناه خطا؛ - معرفی کردن امامان به عنوان نگاهبانان دین؛ - اختصاص داشتن اهل بیت(ع) به فرزندان حضرت زهرا(س) و نقش محوری دادن به آنان؛ - خلافت و جانشینی خداوند بر زمین را از آن امامان دانستن....(23) زنده نگه داشتن نهضت عاشورا امویان با توجیهات و تفسیرهای گوناگون، درصدد تحریف و به فراموشی سپردن واقعه عاشورا بودند و امام سجاد(ع) از روشهایی برای احیای آن استفاده کرد و پیروزی امام سجاد(ع) در این زمینه، در جور خفقان آن روز چشمگیر است. روشهای احساسی و عاطفی؛ گریه مداوم و پیوسته امام سجاد(ع) در طول دوران امامت آن حضرت بر سیدالشهداء، یک روش مطلوب برای بیان مظلومیت اهل بیت(ع) بود. وی با عزاداری بر سالار شهیدان عواطف و احساسات مردم را نیز برای شناخت حقایق آماده می کرد و خاطره‌ى حماسه ها، شجاعتها، رنجها و مظلومیتهای آن امام را به ‌یادآوری همیشگی از روز عاشورا زنده نگه می داشت و همواره زیارت امام حسین(ع) را توصیه می کرد. او نخستین کسی است که بر تربت سیدالشهدا(ع) سجده کرد و شیعیان را به آن ترغیب نمود. - روشهای سیاسی؛ امام در مدت اسارت خویش پس از حادثه کربلا، در چند مقطع شجاعانه دست به اقداماتی زد که در نوع خود درخور اهمیت است. وی در کوفه و شام، در حضور عبیدالله بن زیاد و یزید، با پاسخهای صریح و سخنرانی عمومی و افشاگرانه و پرده برداری از جنایتها و ددمنشی های امویان و معرفی خاندان عصمت و بیان حقانیت راه و مرام امام حسین(ع) و ارشاد و هدایت مردم گمراه و فریب خورده، به بیداری وجدان عمومی پرداخت. آن حضرت(ع) از هر موقعیتی، برای یادآوری جنایات یزید در کربلا و حماسه ایثار و شجاعت و شهادت شهیدان کربلا و پدرش امام حسین(ع) استفاده می کرد و نمی گذاشت تحریف و تغییری در آن ایجاد گردد یا به فراموشی سپرده شود. البته نقش حضرت زینب(س) را نیز نباید از نظر دور داشت که در این زمینه بسیار تعیین کننده بود. اهتمام به امر به معروف و نهی از منکر در روایات آمده است که همه فرایض به سبب امر به معروف و نهی از منکر اقامه خواهد شد. امام سجاد(ع) می فرماید: کسی که امر به معروف و نهی از منکر را ترک کند، نظیر کسی است که کتاب خدا را پشت سر افکند، مگر آنکه انسان در تقیه ویژه به سر برد و از پنهان داشتن عقاید و برنامه های خود ناگزیر باشد. نیز آن حضرت فرمودند: منظور از تقیه ویژه آن است که انسان از سوی ستمگری ستیزه جو و سرکش تهدید شود.(24) افشاگری بر ضد امویان و زمامداران ناصالح تاریخ، گواه آن است که امام سجاد(ع) در هر زمان و مکانی که فرصتی دست می داد، از جنایات اموی پرده برمی داشت و اعمال ناشایست آنان را نکوهش می کرد و از ابراز تنفر از امویان باکی نداشت. نافع بن جبیر در مدح معاویه گفت: معاویه کسی بود که از روی بردباری سکوت می کرد و از روی دانش سخن می گفت، ولی امام سجاد(ع) فرمود: نافع دروغ می گوید، معاویه کسی بود که قدرت و انحصار طلبی او را ساکت می کرد و سرمستی و شادمانی او را به سخن می آورد.(25) براساس گزارشی، امام سجاد(ع) در گفتگو با شخصی به نام منهال، درباره‌ى جنایاتی که بر اهل بیت(ع) رفته بود، چنین گفتند: با ما خاندان پیامبر(ص) چونان بنی اسرائیل در نظام فرعونیان رفتار شد؛ مردانمان را کشتند و زنانمان را باقی گذاشتند. با اینکه عرب بر عجم فخر می فروشد و قریش بر عرب فخرفروشی می کند به اینکه محمد(ص) از آنان است، ما که فرزندان پیامبریم، مورد غضب و قهر و ستم آنان قرار گرفته ایم؛ ما را کشتند و آواره کردند انا لله و انا الیه رجعون.(26) مقابله با حاکمان و نهی از تبعیت از ظالمان امام سجاد(ع) اطاعت و فرمانبرداری از ظالم را، به منزله بی دینی شمرده و می فرماید: کسی که لا اله الا الله (شعار توحید) بگوید، ادعا و اعتراف او به ملکوت آسمان بار نمی یابد، مگر زمانی که سخن خود را با عمل شایسته کامل گرداند و کسی که در برابر ظالم سر فرود آورد، بی دین است.(27) - ترغیب و تشویق به مبارزه، جهاد و شهادت امام سجاد(ع) سیمای شیعه حقیقی را این گونه ترسیم کرده است: شیعه راستین ماکسی است که در راه اهداف و برنامه های ما جهاد و تلاش کند و با کسانی که بر ما ستم می کنند، درگیر شود و ظلم آنان را دفع کند، تا اینکه خداوند حق را از ستم پیشگان بازگیرد.(28) آن حضرت به نقل از پیامبر(ص) درباره جهاد و شهادت فرمودند: هیچ گاه نزد خداوند محبوب تر از دو گام نیست: قدمی که در جهاد پیش نهاده شود و صفی از صفهای جهاد در راه خدا را پر کند، و قدمی که در راه صله رحم برداشته شود و... و هیچ قطره ای نزد خداوند محبوب تر از دو قطره نیست: قطره خونی که در راه خدا ریخته شود، و قطره اشکی که در ظلمت شب از بیم خدا از دیده فروغلطد.(29) تاکتیک های سیاسی امام در ادامه مبارزات سیاسی برای حفظ شیعیان از خطر دشمنان، راهکارهای مناسبی طرح و اعمال فرمودند که برخی از آنها بدین قرار است: سفارش به بردباری و تشویق به رازداری؛ این دو موضوع، دو اصل اساسی در مبارزه تلقی می شد و البته شیعیان این دو ناحیه آسیب پذیر بودند و بر اثر هجوم مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، و نیز سختی و تنگناهایی که حاکمان برای آنان ایجاد می کردند، کم تحمل، کم صبر و ناشکیبا می شدند و شکوه و شکایت به امام می بردند. حضرت می فرمود: به خدا سوگند، دوست داشتم گوشت و دست و بازوهایم را می دادم، تا دو ویژگی بی صبری و راز نداری در میان شیعه از بین می رفت.(30) معلوم می شود خطاهایی از سوی شیعیان صورت گرفته بود که امام این گونه اظهار نگرانی کرده و آنان را سرزنش کرده است. سفارش به مبارزه پنهانی (پوششی) با ستمگران؛ یکی از اصول مهم در همه مبارزه ها، اصل مخفی کاری است. امام سجاد(ع) در این باره فرمودند: حق امام بر مردم این است که در نهان و آشکار از او پیروی کنند و فرمانبردار او باشند و کلامش را بزرگ شمارند، ولی حق سطان این است که در ظاهر حکمش را مخالفت نکنند.(31) رهنمود امام(ع) در حقیقت ترسیم یک استراتژی است، نه‌ یک سیاست اصولی(32) شیعیان به دلیل عدم توان کافی برای مبارزه علنی و مسلحانه، به دستور امام شیوه تقیه را پیش گرفتند و فرمان اطاعت ظاهری از سلطان، به معنای تعطیل کردن جهاد نیست و به گواهی تاریخ، در تاریخ پرافتخار تشیع، هرگز مشعل جهاد خاموش نشد و خط سرخ شهادت، همواره پررهرو بوده وهست. پی نوشت : 1- توضیح این مطلب ضروری است که موضع گیری سیاسی، و اقدامات سیاسی لزوما مبارزات مسلحانه و نزاع داغ و تند بر سر تصاحب حکومت نیست. در قاموس اهل بیت(ع) اقدام سیاسی گاه به همان شکل است که گذشت و زمانی در قالب رهبری فکری و اقدام فرهنگی، ارشاد، تبیین افکار اصیل، و روشن کردن محدوده‌ى معارف اسلامی و گسترش آشنایی با قوانین حاکم بر روابط فردی و اجتماعی. 2- «ییحیی خذ الکتب بقوة و ءاتینه الحکم صبیا»؛(مریم، 21) ای یحیی کتاب(وحی) را با قدرت(و جدیت ) دریافت کن، ما به او [یحیی] حکم نبوت را به هنگامی که خردسال بود عطا کردیم. «یرفع الله الذین ءامنوا منکم و الذین أوتوا العلم درجت »( مجادله، 11) خداوند از میان انسانها، کسانی را که دارای ایمان هستند و نیز آنان را که علم و دانش عطا شده اند، برتری می بخشد. ر.ک:(مریم، 29). در این باره، روایتی از امام سجاد(ع) است که حضرت درباره‌ى الهی بودن علم امامان و پهنه‌ى گسترده آن می فرماید: «محمد(ص) به راستی امین خداوند در زمین بود و چون به ملاقات حق شتافت، اهل بیت او، وارثان وی و امینان خدا در زمین شدند. علم منایا و بلایا، [علم به سرنوشت و مقدرات انسانها] نسب عرب، طهارت مولد آنان، نام شیعیان و نام پدران ایشان نزد ماست. ما برگزیدگان خدا و اوصیای پیامبریم و از هر فرد دیگر به قرآن دین سزاوارتریم. در مراتب عالی علم قرار دادیم و علوم همه‌ى انبیا نزد ما به ودیعت نهاده شده است». صفار قمی، بصائر الدرجات، ص 120. 3- شریف قرشی، باقر، حیاة الامام زین العابدین(ع)، ج 2، ص 264. نقل از: أعیان الشیعه. 4- همان. 5- همان، ص 257-331. 6- الامام زین العابدین(ع) ص 260؛ الحیاة السیاسیة للامام السجاد(ع) ص 41، نمونه ای در برخورد امام با اهل رأی و قیاس این گونه است: حضرت فرمود: ان دین الله تعالی لا یصاب بالعقول الناقصة، و الآراء الباطلة، والمقاییس الفاسدة، و لا یصاب الا بالتسلیم، فمن سلم لنا سلم، و من اقتدی بنا هدی، و من کان یعمل بالقیاس و الرأی هلک و من وجد فی نفسه شیئا مما تقوله، أو نفض به حرجاً کفر بالذی انزل السبع المثانی و القران العظیم و هو لا یعلم. دین خدا با عقلهای ناقص و اندیشه های باطل و قیاسهای پوچ دست نایافتنی است و جز با تسلیم (و تعبد و بندگی) به دست نمی آید. هر کس تسلیم ما شد، سالم می ماند و هر که به ما اقتدا کرد، راه‌ یافت. (در مقابل) هر کس در عمل به قیاس و رأی رو آورد، هلاک شد و هر کسی که درباره‌ى آنچه ما می گوییم، شک و تردید کند یا عیب و ایرادی بگیرد به آن(خداوندی) که سبع مثانی و قرآن عظیم را نازل کرده، کفر ورزیده است، در حالی که خودش نمی داند [که کفر ورزیده است]. 7- نظیر مشبّهه، مقدّره، مفوّضه، مجسّمه و... 8- قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، مناجات دوازدهم، ص 229، امام(ع) چنین نجوا می کند:... و عجزت العقول عن ادراک کنه جمالک. و انحسرت الابصار دون النظر الی وجهک، و لم تجعل للخلق طریقا الی معرفتک الا بالعجز عن معرفتک: خردها از ادراک کنه جمالت درماندند، و دیده ها در برابر نگاه به جلوه‌ى جمال تو تار شدند. برای مردم راهی به شناخت تو مقرر نشده، مگر به درماندگی از معرفت تو. 9- همان، بخشی از دعای کوفه. 10- همان، مناجات هشتم، ص 224. 11- برگرفته: از مقدمه شهید صدر بر صحیفه سجادیه. 12- حیاة الامام زین العابدین(ع) ج 2، ص 414. 13- مثل اینکه اگر گفتند: هفت دریای علم که سخنشان ( عین علم است) و خارج از علم نیست کدام اند؟ بگو: آنان عبیدالله، عروة، قاسم، سعید، ابوبکر، سلیمان و خارجه هستند. همان، ص 415. 14- امام سجاد(ع) جمال نیایشگران، ص 196. 15- ابن جوزی، عبدالرحمان، تذکرة الخواص، ص 241. 16- تاریخ الطبری، ج 5، ص 262. 17- قبلاً در ضمیمه آمده بود. 18- فرزدق در قصیده خود گوید: نرم خویی است که کسی از او هراسان و بیمناک شده است، دو چیز زینت اوست خلق نیکو و خوی پسندیده. زندگانی علی بن الحسین(ع)، ص 113؛ امام سجاد(ع) جمال نیایشگران، ص 83. 19- ر.ک: امام سجاد(ع) جمال نیایشگران، ص 72. هشام بن اسماعیل، در زمان ولایتش بر مدینه امام جساد(ع) بسیار می آزرد. هنگامی که عزل شد منادیان ولید در مدینه ندا دادند:«بر هر کس در زمان فرمانروایی هشام، ظلمی رفته و یا حقی از او ضایع شده است، می تواند حق خود را بازستاند». هشام بیش از همه از امام بیم داشت. زیرا می دانست که با حضرت چگونه رفتار کرده است اما برخلاف تصور او( و شاید دیگران) زمانی که امام(ع) در برابر او قرار گرفت، بر او سلام کرد و به ‌یاران خود سفارش کرد که متعرض او - که اکنون ضعیف و ناتوان است - نشوند. الارشاد....، ج 2، ص 146؛ تذکرة الخواص، ص 295. 20- کشف الغمه...، ج 2، ص 266. 21- همان، ص 279. 22- دعائم الاسلام، ج 2، ص 301. 23- برای نمونه، امام(ع) مجموعه‌ى این مباحث و اندکی بیش از آن را در دعای روز عرفه چنین ذکر می کند: « رب صل علی أطائب اهل ببته الذین اخترتهم لامرک» خداوندا بر پاکان از اهل بیت او، همانان که برای قیام به امر خود انتخابشان کردی درود فرست - «و جعلتهم خزنة علمک» و آنان را که خزانه دار علم خود قرار دادی ( به قرار دادن تکوینی). «و حفظه دینک» و آنان را حافظان دین خود قرار دادی (و لازمه آن این است که امین و به تمام دین عالم باشند).- « و خلفاءک فی أرضک» و آنان را جانشینان خویش در زمین قرار دادی- «و حججک علی عبادک » و آنان را حجتهای خود بر بندگانت تعیین کردی،- «و طهرتم من الرجس و الدنس تطهیرا بارادتک» (آنان را به اراده تکوینی) از هر پلیدی و بدی طهارت [وعصمت علمی و عملی] دادی، - «و جعلتهم الوسیلة الیک و المسلک الی جنتک » و آنان وسیله [برای جلب رضایت خدا] و راهی به سوی بهشت خود قرار دادی. « اللهم انک ایدت دینک فی کل اوان بامام اقمته علما لعبادک و منارا فی بلادک » خداوندا، تو همواره دین خود را در هر زمانی به وجود امامی تأیید می کنی؛ امامی که نشانه های هدایت مردم و چراغ روشنی بخش در زمین توست -«بعد ان وصلت حبله بحبلک و جعلته الذریعة الی رضوانک » - «وافترضت طاعته» و اطاعت او را بر همه واجب گرداندی. «و حذرت معصیته» و نافرمانی از او را بیم دادی، -«و امرت بامتثال اوامره و بالانتهاء عند نهیه» به اطاعت فرمانهایش و باز ایستادن از نواهی او فرمان دادی، «و الا یتقدمه متقدم، و لا یتاخر عنه متاخر» و بر پیشی نجستن بر او و واپس نماندن از حضرتش دستور دادی. امام سجاد(ع) صحیفه کامله‌ى سجادیه، ترجمه حسین انصاریان، دعای روز عرفه، دعای 47، ص 259-261( با اندکی تصرف). 24- کشف الغمه، ج 2 ص 299؛ تذکرة الخواص، ص 294. 25- همان، ص 304. 26- شوشتری، قاضی نور الله، احقاق الحق، ج 12، ص 121. 27- مفید، محمد بن محمد بن نعمان، امالی المفید، ص 109؛ بحارالانوار، ج 78، ص 152. 28- قندوزی حنفی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة لذوی القربی، ص 276. 29- امالی مفید، ص 5؛ بحارالانوار، ج 78، ص 152. 30- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 3، ص 314. 31- احقاق الحق، ج 12، ص 117. منبع:برگرفته از تاریخ تشیع(1) /س