روح برتری‌طلبی به دلیل داشتن روح الهی است. انسان بی‌نهایت‌طلب است و بی‌نهایت یك مصداق دارد و آن خداوند تبارك و تعالی است. هرقدر انسان در مسابقات منفی جلو برود از كسب سعادت حقیقی محروم می‌شود. خداوند می‌فرماید: كلیه مخلوقات من ساختار ریاضی دارند. ریاضی نه به معنای مادی یعنی قدر و اندازه. خداوند برای تمام موجودات حدود ریاضی معلوم كرده است. الذی خلق فسوی والذی قدر فهدی . خلق، جهاز وجودی، اندازه‌گیری می‌شوند، سپس به سمت هدف خلقت هدایت می‌شوند. موجودات چهار دسته‌اند: محسوسات، جمادات: مواد (گازها، مایع و جامدات) و كمال (اثر وجودی آنها) خاصیت وجودی، وزن داشتن، حجم داشتن، گیاهان (نباتات) كمال وجودی: رشد، تغذیه، قدرت بدنی، زیبایی و... دسته سوم؛ حیوانات. شعور، غریزه، شهوت جنسی و پیوند، ازدواج، احساس و عواطف و مهربانی، كار تفریح و مسكن‌گزینی، وفاداری و... اینها كمالات غیرانسانی است. انسان كمالات سه موجود قبل را دارد ولی جزء كمالات انسانی محسوب نمی‌شود. حتی داشتن عقل هم عامل اشرف مخلوقات بودن انسان محسوب نمی‌شود. عامل اصلی انسانیت: میزان عشق او به حق تعالی است. قابلیت تربیت انسان نامحدود است برعكس حیوان كه محدود است. وقتی یك انسان در زیبایی با دیگران رقابت كند. این یك كمال گیاهی است. برتری و نه انسانی آیا ما می‌توانیم بگوییم ورزشكارها كه بدن ورزیده‌تری دارند انسان‌تر از بقیه هستند. نه نمی‌توانیم این یك كمال است و یك كمال گیاهی است. (یا بچه‌دار شدن) متأهل‌ها آدم‌تر از مجردها هستند (كمال حیوانی)، كسی كه كار می‌كند با كسی كه بی‌كار است. چشم و هم‌چشمی منفی در دایره كمالات جمادی و گیاهی و حیوانی است، انسان نباید قیمتش را به اینها بداند و فخرفروشی كند. (جزء كمالات انسانی نیست) در یك خانواده كه خودشان را به معنای حقیقی نمی‌شناسند، تمام مسائل حول كمالات نباتی و حیوانی و جمادی دور می‌زند. شاه برای جبران حس حقارت خود هزینه زیادی در كاخ‌های خود خرج كرده است. اینها هیچ قیمتی به انسان نمی‌دهند. فخرفروشی در این موارد روسیاهی به بار می‌آورد. اسلام نهی نمی‌كند از زیبایی استفاده كنی. خدا دوست دارد انسان تجمل داشته باشد. نه به این معنی كه روی دست دیگران بلند شویم. چون من زیباترم مهم‌تر هستم. بزرگ شدن خوب است اما در كمالات حقیقی و مواظب باشید مسیر بزرگ شدن را اشتباه نكنید. این فرمایش خداست. ما پنج دسته انسان داریم؛ (سوره بقره، آیه 74) برخی مثل سنگ بلكه پست‌تر از سنگ. این نوع قیمت‌گذاری توهین نیست، در سنگ خاصیت‌هایی است كه در شما نیست، سنگ‌ها شعور دارند و از خشیت خدا می‌لرزند. برخی از شما مثل حیوان هستید. انسان حقیقی: سوره عصر؛ همه‌آدم‌ها می‌بازند جز ایمان به حق تعالی و عمل متناسب با آن ما باید خودمان را به حدود الهی نزدیك كنیم. خدا فقط یك گروه را خوشبخت می‌داند؛ كسانی كه ایمان آورده‌اند و عمل صالح انجام داده‌اند. شهید مطهری «رحمه‌الله علیه»؛ برخی انسان‌ها بزرگند مثل هیتلر اما بزرگوار نیستند. بزرگوار یعنی بزرگ شدن در كمالات انسانی. هرقدر سطح معرفت خانواده بالاتر شود، از چشم و هم‌چشمی منفی دورتر می‌شود و آرام‌تر و شادتر است. اضطراب زمانی سراغ انسان می‌آید كه در چشم و هم‌چشمی منفی می‌افتد و چون تمام‌شدنی نیست، آرامش وجود ندارد. مثل بچه‌ای كه می‌خواهیم با پستانك ارضا كنیم. چند دقیقه آرام می‌شود. ناآرام‌ترین انسان‌ها؛ كسانی هستند كه چشم و هم‌چشمی منفی دارند. یك راه برای شادی؛ نداشتن رقابت منفی بحث در مورد چشم و هم‌چشمی بود كه در این راستا رقابت معنوی و بد را تعریف كردیم كه اگر رقابت درمسائل معنوی و كمالات انسانی باشد، نه تنها بد نیست بلكه خوب هم هست و به ما توصیه شده است كه در این كمالات رقابت داشته باشیم. اما اگر رقابت در كمالات طبیعی باشد، انسان را از كمالات انسانی دور می‌كند. كمالات انسانی مربوط به بخش ویژه‌ای است كه انسان به‌واسطه آن از سایر موجودات برتر است. فوق عقل قوه‌ای است در انسان كه جذب كمالات نامحدود را در انسان بالا می‌برد. این شبیه شدن و مثل خدا شدن، قرب و تقرب است. هرچه بتوانیم از اسماء خداوند در خودمان ظهور دهیم، به خدا نزدیك‌تر می‌شویم. پس رقابت مثبت یعنی آنچه كه ما را به خدا نزدیك‌تر می‌كند. چشم و هم‌چشمی و رقابت منفی در كمالات طبیعی مثل خانه، پول، اشیاء مثل كمالات جمادی، كمالات حیوانی، گیاهی است. این رقابت هرچه بیشتر باشد، روح ضعیف‌تر و فقیرتر می‌شود. انسان باید برای رفتن به آخرت آمادگی پیدا كند. انسان‌ها در حركت به سمت ابدیت سنجیده می‌شوند. قرآن خیلی آیات دارد كه انسان وزن می‌شود، سنجیده می‌شود، وزنی كه ما را می‌سنجند حق است. اگر می‌خواهید سنگین شوید، ثروتمند و اشراف باشید، باید بیشتر حق جذب كنید. روح حق جذب كنید. هرچه‌قدر روح شما با حق بیشتر سنخیت داشته باشد، شما بهشتی هستید. حق یعنی شرایط زیستی بهشت. هرچه با حق و بهشت سنخیت داشته باشید، آمادگی بیشتری در آنجا برای زندگی كردن دارید. هركس میزانش سنگین باشد، این شخص در قیامت در عیش و زندگی راحتی است. هركس میزانش سبك باشد، جایش در آتش است. مادرش آتش است. یعنی این شخص در دنیا تمام همّ و غمش و افتخارش طوری بوده كه هیچ‌كدامش ارزش نیست و حتی ضد ارزش است و مزاحم. وقتی شما با حاكمیت بخش انسانی به سراغ كمالات حیوانی و گیاهی می‌روید، این كمالات تماماً عبادت است. هیچ حماقتی بزرگ‌تر از فخر نیست. اینكه انسان به دنبال چیزی كه بزرگی نیست برود و با آن بخواهید به دیگران فخر بفروشد. ما یك جا اجازه داریم كه روی دست دیگران بلند شویم و آن هم در كمالات انسانی است، در شبیه شدن به خدا. قرآن انسان‌ها را به 5 دسته تقسیم می‌كند؛ 1ـ به اندازه جمادات 2ـ از سنگ پست‌تر 3 ـ به اندازه حیوان 4 ـ از حیوان پست‌تر 5 ـ انسان هستند. انسانی كه كمالات خوب حیوانی را از خود بروز نمی‌دهد از نظر قرآن از حیوان پایین‌تر است. رسول اكرم «صلی‌الله علیه و آله و سلم» فرموند: چه بسیار مركب‌هایی هستند كه از صاحبشان بهتر هستند و ارزششان پیش خدا بیشتر است. چون یاد این حیوانات به خداوند از صاحبشان بیشتر است. دور است، دور است، دور است از رحمت خدا كسی كه خانواده خودش را ضایع می‌كند. پس دقت كنیم كه اگر این كمالات را نشناسیم تا آخر عمر بچه‌ها و خانواده‌مان را با كمالات حیوانی تربیت می‌كنیم. انسانی كه خدا در قرآن به ما معرفی می‌كند، كسی است كه هم در دنیا شاد است و هم هروقت به آخرت رفت شاد و خوشحال و آرام است. كسی است كه تمام كارها، رفتارها، انتخاب‌ها و كنترل افكارش طبق دستورات خدا باشد. خداوند می‌فرماید: قیمت تو خود خداست. تو بزرگ‌تر از آن هستی كه بهشت قیمت تو باشد. نكته دیگر اینكه كمالات جمادی و حیوانی و گیاهی سراب هستند. یعنی تو به خیال اینكه با اینها شاد می‌شوی و تو را سیراب می‌كنند، اینها را به دست می‌آوری و می‌بینی كه با اینها شاد نمی‌شوی و شادی اینها زودگذر است. هرقدر كمالات جمادی و حیوانی جذب شود، یعنی تو عمر بیشتری را در سراب تلف كرده‌ای. اینكه حضرت مسیح «علیه‌السلام» می‌فرماید: رد شدن یك شتر از سوراخ سوزن راحت‌تر از رفتن یك ثروتمند به بهشت است. اگر ثروت تحت حاكمیت ایمان و تقوا قرار گیرد، حضرت می‌فرماید: ثروت همراه خوبی است برای آخرت. ثروتمندی كه حاكمیت وجود او با بخش حیوانی اوست نه با بخش انسانی. وقتی كسی حاكمیت تقوا با او هست، هیچ‌وقت احساس عدم خوشبختی و ناآرامی نمی‌كند. هرچه بخش انسانی بیشتر تغذیه كند و رشد كند، شخصیت انسان آرام‌تر و شادتر است. ولی هرقدر كمالات جمادی و حیوانی بیشتر باشد، انسان در درون احساس شادی نمی‌كند و این باخت است. حضرت می‌فرمایند: هیچ‌وقت خودتان را با هیچ‌كس مقایسه نكنید. از نظر مادی به فقرا نگاه كنید. اما از نظر معنوی به اولیاء خدا نگاه كنید. حضرت می‌فرماید: زیاد نگاه كن به كسی كه تو از او برتری داری. سالم‌تر هستی و وضع مادیت بهتر است. آدمی كه از كمالات انسانی فاصله دارد، خودش را با كسانی می‌سنجد كه از نظر كمالات حیوانی و جمادی و گیاهی بالاتر از او هستند. خودش را با كسانی كه از كمالات انسانی بالاتر هستند، نمی‌سنجد.

اسراف هم عوامل روانی و درونی دارد و هم عوامل بیرونی. ما یك رقابت منفی داریم و یك رقابت مثبت. رقابت منفی به هدف خلقت انسان ارتباطی ندارد. اما رقابت مثبت؛ فضیلت انسان و كرامت انسان به آن وابسته است. رقابت منفی در قرآن تعبیر به تفاخر شده و كرامتی برای انسان ندارد. آیات قرآن در این مورد: هرگز به چیزهایی كه ما گروهی از مردم را متمتع كردیم، چشم ندوز (از امور دنیایی) افسوس خوردن نسبت به این‌گونه چیزها قیمت انسان را پایین می‌آورد. حیات دنیا عبارت است از بازی لهو و لعب، زینت و تفاخر و زیاده‌روی و تكاثر در اموال و اولاد. لهو؛ حركات بی‌مقصود. لعب؛ بازی با مقررات. نبی اكرم «صلی‌الله علیه و آله و سلم» فرمودند: هیچ‌كس روز قیامت قدم از قدم برنمی‌دارد مگر آن‌كه به دو سؤال جواب دهد؛ جوانی‌ات را چه كردی؟ و عمرت را چگونه گذراندی؟ خدا زیباست و زیبایی را دوست دارد. انسان باید زینت را در راستای هدف انسانی قرار دهد، نه به‌عنوان هدف اصلی. تفاخر: در مورد بزرگ شدن و ازدواج كردن و مقایسه كردن خود با دیگران. تكاثر: مقایسه كردن در زیاد كردن اموال و اولاد. موارد بالا مراحل حیات دنیاست و خیلی‌ها همه اینها را باهم دارند. آیا شما فكر می‌كنید ما شما را عبث خلق كردیم و شما به سوی ما بازگشت ندارید؟ قیامتی كه پنجاه هزار سال است و هر هزار سال یك سؤال از شما می‌كنند. خداوند تبارك و تعالی دوست ندارد هر متكبر فخرفروشی را. (سوره لقمان، آیه 2) ای پیامبر به مردم بگو؛ اگر خدا را دوست دارید، مرا تبعیت كنید تا من هم شما را دوست داشته باشم. بهشت جای كسی است كه فقط دوست دارد از نظر انسانی بزرگ شود. اگر كسی در ذهنش و در دلش این باشد كه روی دست دیگری بلند شود، حتماً به بهشت راه پیدا نمی‌كند. حضرت می‌فرمایند: حتی در مورد بند كفش. ما حتی در مودر مسائل عبادی هم دچار تكاثر هستیم مثلاً گل‌دسته مسجد ما بزرگ‌تر از گل‌دسته مسجد شماست. من پانزده بار كربلا رفتم تو چند بار رفتی؟ صور مقدس نباید از حالت وسیله دربیاید و تبدیل به هدف شود. چشم و هم‌چشمی فقط در صور مادی نیست بلكه تكاثر ممكن است در صور مقدس هم ایجاد شود. امیرالمؤمنین «علیه‌السلام» فرمودند: هر كسی كه كاری را انجام دهد برای اینكه به دیگران فخر بفروشد، خداوند روز قیامت او را روسیاه وارد می‌كند. هركس حدود الهی را بی‌احترامی كند، ظالم، كافر و فاسق است. شرافت و بزرگی به تقواست. امیرالمؤمنین «علیه‌السلام» فرمودند: دو چیز مردم را هلاك كرد (انسانیت را كشت)؛ 1 ـ ترس از فقر 2 ـ فخرفروشی شهید مطهری «رحمه‌الله علیه» فرمودند: برخی از افراد برای اینكه می‌ترسند یك شب نون و پنیر بخورند، هرشب نون و پنیر می‌خورند.

اگر حسن تدبیر و مدیریت خوب اقتصادی نباشد، مال زیاد هم نمی‌تواند انسان را خوشبخت كند و بدون شناخت، آفات زیادی در پی دارد. تضمین شده كسی كه میانه‌روی در مسائل اقتصادی داشته باشد، هرگز فقیر نمی‌شود و گفته شده افراط و تفریط در مسائل اقتصادی، بخل و اسراف است. 1 ـ اسراف از نگاه مولا امیرالمؤمنین «علیه‌السلام» بخشیدن مال در غیرموقع خودش اسراف و تبذیر است. 2 ـ امام صادق «علیه‌السلام» فرمودند: انسان مسرف علامت‌هایی دارد؛ چیزی را می‌خرد كه در حدش نیست. چیزی را می‌پوشد كه در حدش نیست و چیزی را می‌خورد كه در حدش نیست. 3 ـ از امام كاظم «علیه‌السلام» سؤالی پرسیدند: آیا اگر كسی ده پیراهن داشته باشد اسراف است؟ فرمودند: نه، بلكه باعث می‌شود عمر لباس‌هایش هم بیشتر شود. اسراف این است كه تو لباس میهمانیت را در جای كثیف بپوشی. در جایی دیگر می‌فرمایند: اسراف یعنی تو لباس میهمانی‌ات را در خانه بپوشی. امام خمینی «رحمه‌الله علیه» 10 جفت دمپایی داشتند و فردی به او گفت: آیا اینها اسراف نیست؟ امام فرمودند: اسراف شما می‌كنید كه یك جفت دارید و زود خراب می‌شود ولی من این ده جفت را تا آخر عمر دارم. یكی از علامت‌های اسراف و شخصیت مسرف این است كه تابع هوس است و هرچه می‌خواهد می‌خرد. 4 ـ نبی اكرم «صلی‌الله علیه و آله و سلم» فرمودند: اسراف است این‌كه تو هرچه دلت می‌خواهد بخری و بخوری. در كشور ما در مورد خوراكی‌ها خیلی اسراف می‌كنیم. مثلاً در میوه خوردن. یك پرتقال در طول روز برای تأمین ویتامین ث كافی است. ولی برخی افراد در طور روز 10 پرتقال می‌خورند كه اصلاً ضرورتی ندارد. 5 ـ امام صادق «علیه‌السلام» فرمودند: میانه‌روی چیزی است كه خدا دوست دارد و اسراف چیزی است كه خدا بدش می‌آید. این‌كه تو هسته میوه را دور می‌اندازی، اسراف است یا ته‌مانده آب را بیرون بریزی اسراف است. یا حتی در مورد زباله‌ها كه باید تفكیك كرد تا بازیافت صورت بگیرد. تا اسراف صورت نگیرد و برای اقتصاد كشورمان مفید باشد. اسراف آثار بسیار بدی دارد. هم عذاب دنیوی دارد و هم عذاب اخروی. خدا هم غضب می‌كند. آداب غذا خوردن بد: بریدن نان. در حدیث داریم: برای خوردن خربزه آن را تكه تكه نكنید. آن را به دندان بگیرید، این‌طور لذیذتر است. یا برای خوردن خیار از قسمت تلخ شروع كنید و با نمك بخورید. ما باید اخلاق خوردن و پوشیدنمان را مطابق معصومین «علیه‌السلام» كنیم. تقلید نقش زیادی در اسراف دارد. 6 ـ امام صادق «علیه‌السلام» فرمودند: كم‌ترین حد اسراف این است كه تو اضافه غذایت را دور بریزی و اینكه لباس میهمانیت را بد استفاده كنی و دور انداختن هسته. عوامل و انگیزه‌های اسراف: 1 ـ رقابت از عوامل مهم اسراف است (چشم و هم‌چشمی) و دلیل این مسئله این است كه انسان قیمت خودش را نمی‌داند و فكر می‌كند با اشیاء خارج از وجودش می‌تواند كسب شخصیت كند. انسان تا قیمت حقیقی خودش را نداند نمی‌تواند از چشم و هم‌چشمی پرهیز كند. البته چشم و هم‌چشمی مفید هم داریم و آن در مورد ارزش‌های انسانی است و قرآن در این مورد به ما توصیه كرده است.  

در تأمین زندگی؛ 1 ـ كار حلال باشد. 2 ـ نفقه خانواده حلال باشد و مراقب عوامل خاصی كه مال را حرام می‌كند باشی. در مورد مشاغل گفتیم خداوند و معصومین یك سری كارها را حرام كردند ولی بعضی كارها هم حرام است هم حلال (آرایشگری) اگر روند كار آرایشگری باشد، مثل كوتاه كردن اشكال ندارد ولی یك‌سری كارها كه روی صورت یا سر انجام می‌دهند این قسمت از كار حرام است. بعضی كارها اساساً حرام است مثل تقلب، رشوه و سندسازی كه مسیر حرام است. یك سلسله عوامل معنوی هم هست كه تأثیر دارد. بعضی‌ها بدجنس یا حسود هستند. ریزبینی دیگران، بداخلاقی و... این‌ها یك سلسله آثار را در ما می‌گذارد. شغل‌ها و كارهایی كه لقمه را حرام می‌كند، تأثیرات مخربی دارد كه هم در نظام ظاهری و هم در نظام معنوی ما اثر می‌گذارد. گاهی اوقات عوامل معنوی لقمه را حرام می‌كند. مثلاً در فروشندگی مراعات نوبت را نكنیم چون این خریدار بچه است، آخرین نفر كارش را راه بیندازیم. یا نوبت دیگران را گرفتن. بپرهیزید از ظلم كردن به كسی كه نمی‌تواند از خود دفاع كند. این‌ها روی روح آدم اثر می‌گذارد. 3 ـ گاهی اوقات بدون این‌كه همسرت مطلع باشد كسی را دعوت می‌كنی. دایره حرام شدن لقمه دایره‌ای وسیع است كه باید مراقب باشیم. 4 ـ مزایده و مناقصه‌ها كه این‌ها حقیقی نیستند. سؤال؛ ما در تأمین مادی دنبال چه چیزی می‌گردیم؟ آیا نه فقط برای آسایش و خوشبختی این كار را می‌كنیم؟ به چه قیمتی این لقمه را می‌خواهید دست خانواده‌تان بدهید؟ وقتی این لقمه را به خانواده‌ات می‌دهی تأثیر دارد. گاهی اوقات برای خانواده همه چیز را فراهم می‌كنیم. سفرهای آن‌چنانی، خانه‌های آن‌چنانی ولی از خوشبختی واقعی بین این‌ها خبری نیست. دقت كنید كه آتش به خانه نیاورید، خود و اعضاء خانواده را جهنمی نكنید. باید موانع خوشبختی را از سر راه برداشت. چون تعادل عاطفی و اخلاقی را به هم می‌زند. نبی اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:خداوند بهشت را حرام كرده به بدنی كه با حرام تغذیه شده است. این با بهشت سنخیت ندارد. نبی اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: هركس یك لقمه حرام بخورد تا 40 روز نماز از او قبول نمی‌شود. این قرارداد نیست، سنت الهی این را این‌طور آفریده و ریاضی است. لقمه حرام اساساً این اثر را بر تو می‌گذارد كه 40 روز نور و معراج به تو داده نمی‌شود نه این‌كه نماز نخوانی چون ترك نماز كفر است، این كفر عملی است. در قیامت همین نماز ظاهری را هم از تو می‌خواهند. امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمودند: بدترین مال‌ها مالی است كه حق خدا از آن خارج نمی‌شود. یك جاهایی خروجی‌ها واجب داریم مثل زكات، ‌خمس امام باقر(علیه السلام) فرمودند: در روز قیامت خداوند مردمی را می‌آورد كه دست‌هایشان به گردنشان بسته است. به اندازه یك مورچه قدرت ندارند چون از ثروتشان به كسانی كه حق بر گردنش داشتند نداده است. امام حسن (علیه السلام) فرمودند: از نشانه‌‌های جوانمرد، اصلاح مال است. بركت در مال حرام نیست. خداوند تضمین كرده در مال حلال بركت است. اصل سوم؛ علاوه بر این‌كه وظیفه مرد خانه تأمین مادی است، موظف است و مستحب است برای رفاه خانواده تلاش بیشتری بكند و دست و دلبازی نكند. خانواده را در تنگنای اقتصادی قرار ندهد. امام سجاد(علیه السلام) فرمودند: خداوند از كسی از شماها راضی‌تر است كه خانواده خود را بیشتر در رفاه قرار دهد. اگر می‌توانیم خانواده را در وسعت بگذاریم آن هم حلال، نباید كم گذاشت. هرچه تأمین مالی از بخل دور باشد، بركت خواهد داشت و هم آثار عاطفی و معنوی و اخلاقی زیادی خواهند داشت. با آدم‌هایی كه بخیل و خسیس هستند ازدواج نكنید. اگر مرد دست و دلباز باشد ظهور چنین روحیه‌ای باعث می‌شود كه اگر مشكل پیش بیاید همه صبر می‌كنند و عقده‌ای هم برایشان پیش نمی‌آید مخصوصاً خانم‌ها اگر مرد را دست و دلباز ببینند خوب به مرد كمك می‌كنند تا مشكل حل شود. روحیه كم توقع داشتن و سازگاری در خانواده خیلی سازنده است. اصل چهارم: میانه‌روی در اقتصاد است. خداوند و معصومین:تضمین كردند. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: كسی كه میانه‌روی كند و در مخارجش افراط نكند، اصلاً فقیر نمی‌شود. امام صادق (علیه السلام) از قول خداوند می‌فرماید: كسانی كه انفاق می‌كنند، اسراف نمی‌كنند و بخل نمی‌كنند، حد وسط دارند. ما باید حداقل و حداكثرها را درنظر بگیریم و حد وسط آن را رعایت كنیم و التزام به این داشته باشیم.