ظلم و بی‌انصافی نقطه مقابل عدل است. یعنی محروم کردن حق هر صاحب حقی؛ حتی اشیایی مثل لباسی که بر تن داریم؛ ظلم به گیاهان و درختان؛ یا ظلم به فرشتگان.  یک علت این که گفته شده روز قیامت همه از هم فرار می‌کنند، این است که حقوقی که بر گردن هم داشتند را به خوبی ادا نکردند. «ظلم» یکی از آسیب هایی است که کسی نمی تواند ادعا کند به آن گرفتار نشده است. ظلم یک گناه نیست. چون ما 50 نوع حق داریم؛ یعنی 50 دریچه ظلم به روی ما باز است. از ظلم به اشیا، ظلم به حیوانات، گیاهان، انسان‌ها، ظلم به خود، خدا، اهل‌بیت، فرشتگان، آسمان و قرآن، نماز، ماه مبارک رمضان و.... امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) فرمودند: «الظُّلمُ ألأمُ الرَّذائلِ= ظلم پست‌ترین رذیلت‌هاست» چون نوعی تجاوز، هاری نفس و تعدی است. این که یک موجودی تعدی به حق دیگران می کند و حاضر است کسی یا چیزی را فدای خودش کند. مصداق ظلم به دیگران است. اما آغاز ظلم از کجاست؟ شروع ظلم از تنبلی، رفاه‌زدگی، بی‌حوصلگی انسان برای رسیدن به اهداف و مقاصد شخصی است در این صورت، حق کسی را به راحتی زیر پا می گذارد. در فرمایش دیگری از حضرت آمده: «الظُّلمُ فی الدُّنیا بَوارٌ و فی الآخِرَةِ دَمارٌ=  ظلم در دنیا مایه ی نابودی و در آخرت مایه هلاکت انسان است». آثار ظلم ساختار ریاضی دارد ظلم ساختار ریاضی و عدد و اندازه دارد. یعنی همان طور که با خوردن یک میوه فاسد، بد حالی و درد به وجود می آید و این درد در علم پزشکی اندازه دارد و طبق آن،  و متناسب با آن دوز دارو تجویز می شود، نفس هم این گونه است. یعنی نفس هم مثل بدن، ساختار منظم ریاضی دارد و وقتی قواعدش رعایت نشود، تعادلش به هم می ریزد. یعنی همان طور که آثار بعضی از غذاها بر بدن، در طول مدت زمانی دیده می شود، نفس هم این گونه است. این مطلب اشاره دارد به احادیث متعددی که از معصوم (علیه السلام) به ما رسیده است. از جمله این حدیث که فرمود: «وقتی انسان یک گناه می کند، نقطه ی سیاهی در نفس او ایجاد می شود و....». یا حدیثی که فرمود: فرشته ها انسان ها را بو می کنند و فساد و صلاح آنها را شناسایی می کنند. همان طور که ما برای شرکت در یک مهمانی باید آراسته و معطر باشیم و با بدن کثیف و نامرتب نمی‌توانیم حضور داشته باشیم، نفس ما نیز در نزد خداوند و اهل آسمان، اگر آلودگی و ناپاکی داشته باشد راهش نمی دهند. زیرا که نفس نمی تواند با آلودگی هایی که دارد، با غیب رابطه برقرار کند. زمان بروز آثار «ظلم نفس» مختلف است مختلف بودن زمان بروز آثار ظلم نفس، چنین است که بعضی از آن ها سه ماه بعد، برخی 6 ماه بعد و برخی در مدت زمان بیشتر، اثر خودش را نشان می دهد. اما بعضی از ظلم‌ها اثرش فوری است. یعنی همانطور که خوراک فاسدی که وقتی وارد بدن می شود، اثر خودش را فوری نشان می‌دهد، بعضی از ظلم ها آثار خود را به سرعت نشان می دهد. مثل  ظلمی که به پدر و مادر می شود. خانواده، فرزند یا همسر نیز چنین است. یعنی اثرش در دنیا فوری ظهور پیدا می‌کند. اما ظلم های عمیق و وسیع که دنیا ظرفیت جواب برای آن ندارد،  به برزخ منتقل می‌شود. مثل کسی که با داروی تقلبی صدها نفر را می کشد یا عطرهای تقلبی که باعث عقیم شدن مردان می شود. یعنی قتل نفس عمومی آن قدر مهم است که دنیا ظرفیت جزای آن را ندارد. به همین علت به عالم برزخ منتقل می شود. «بداخلاقی» و «تندخوئی» نیز، ظلمی در حق دیگران است. پیامبر فرمودند چنین کسی آمرزیده نمی شود. فرمودند: «سوء الخلق ذنب لایغفر» چرا ؟ چون بداخلاقی، خلقی است که اثرش دائما روی اعصاب همسر و فرزند و اطرافیان است. 

قرآن کریم از دو دسته از انسان­ ها سخن می­ گوید. «أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِنًا كَمَنْ كَانَ فَاسِقًا لَایَسْتَوُونَ= آیا کسی که مؤمن است با کسی که فاسق است یکی است» (سوره سجده/آیه 18) گروهی كه مومن ­اند چون به امنیت و شادی و آرامش رسیدند و به ابدیت سالم متولد می­ شوند و گروه دوم «فاسقان» كه اهل عناد و تكذیب اند و به 5 دسته تقسیم می­­ شوند: کسانی که ارزش جمادی یا ارزش گیاهی یا حیوان و کمتر از حیوان یا شیاطین دارند و فقط یک گروه هستند، که آن­ها انسان هستند: «إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ؛ همانا انسان در زیان است* مگر كسانى كه ایمان آورده و كارهاى شایسته كرده و همدیگر را به حق سفارش و به شكیبایى توصیه كرده‏ اند». وای به حال کسی که مؤمن نیست. چون نه زندگی دنیایی خوبی خواهد داشت و نه آخرت خوبی. این مسئله که "هر کس باید فکر کند آیا او مؤمن است یا نه!" امروزه، متأسفانه دغدغه ­های اکثر آدم­ ها در طول زندگی ارزش ­های است که هیچ کدامشان به درد آخرت نمی­ خورد. مسائلی مثلاً ازدواج کردم یا نه، خانه دارم یا نه، پولدار هستم یا نه! بچه دارم یا نه! ... چون نگاه بر خود، نگاه جنسی است. لذا نوع مشکلات و ارزش ­های که با خودمان می­ سنجیم، ارزش ­های جنسی است؛  به این منظور که ذهن و قلب خیلی از افراد به این ارزش ها مشغول بوده و با همین ملاک­ ها تا آخر عمر می خواهد سرپا زندگی کنند و فکر برزخ نمی­ کنند که آیا در شب اول قبر گیر دارند یا نه! ایمان دارند یا نه! وقتی وارد آخرت می ­شوند آیا مؤمن محسوب می­ شود یا نه! درحالی­ که در آخرت اگر کسی مؤمن نباشد، بدبخت خواهد بود. چنانکه روایتی از امام صادق (علیه ­السلام) که فرمودند: «أَتَخَوَّفُ عَلَیْكُمْ فِی الْبَرْزَخِ= من از برزخ برای شما می ­ترسم» که خبر از سختی برزخ است. لذا این خیلی مهم است که انسان در سبک زندگی­ اش به این فکر کند که اگر من مُردم، مؤمن هستم یا خیر! آیا بشیر و مبشر برای حسابرسی می­ آیند یا نکیر و منکر! ... این را جز بدهی ­ها و ضروری­ت ­های که باید در زندگی خودمان پیاده کنیم، حساب نمی­ کنیم و به آرزوهای داشتن فرزند، همسر، پول، مقام و .... سرگرم هستیم. دادن سهم فقیران در مال از شاخصه ­های مؤمن است نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «مَن واسَى الفَقیرَ، وأنصَفَ النّاسَ مِن نَفسِهِ، فذلكَ المؤمِنُ حَقّا= کسی که نسبت به فقیر مواسات داشته باشد و با مردم با انصاف رفتار کند، او مؤمن حقیقى است». در فقره اول روایت «مَن واسَى الفَقیرَ» پیامبر اسلام کسی را مؤمن می­ داند که یعنی با فقیر زندگی می­ کند. فقرا در زندگی شخص نقش دارد و آن­ها به او تکیه دارند. دوستش دارند. او به استقبال فقرا می­ رود. قرآن کریم در سوره ذاریات آیه 19 می ­فرماید: «وَ فِی أَموالِهِم حَقٌّ لِلسّائِلِ وَالمَحرومِ=و در اموالشان براى سائل و محروم حقى [معین] بود» مؤمن کسی است که همیشه درآمدی که دارد، حق فقیر را بجا می آورد. مؤمن کسی که دلش به رفتار خدا و اخلاق خدا امنیت و آرامش دارد و چه در سختی­ و تنگ­نا و چه در خوشی و رفاه حق فقیر را ادا می ­کند. در سیره ی اخلاقی امام سجاد (علیه ­السلام) آمده که ایشان صد خانوار را تحت پوشش داشت و اصرار بر این هم می کرد که خودش به امورات تک تک خانواده ها رسیدگی کند. او کسی است که در عمرش دو بار نصف اموالش را بخشید. او دغدغه ی فقرا و نیازمندان و بیماران و گرفتاران و از همه مهم­تر ایتام فرهنگی و معنوی که دستشان به اهل­ بیت نمی ­رسد، را داشته باشد. شدیدترین بلا برای انسان فقر روحی و تشنگی نفس انسان است که نداند با کدام آب روحش را سیراب کند. چنانکه حضرت علی فرمودند: «أكبَرُ البلاءِ فَقرُ النَّفسِ؛ شدیدترین بلا فقر نفس است».انسان در این حالت نمی داند با چه چیزی به غنای نفسش بپردازد. لذا فقر فرهنگی بالاتر از فقر مادی است. یعنی فقر ملکوت و قیامت بدتر از فقر دنیاست. اگر در دنیا فقری داشته باشیم خدا در آخرت جبران می­ کند اما اگر کسی فقر عقیدتی، اخلاقی و معنوی و باطن انسانی داشته باشد خیلی خطرناک است. پس اگر خدا به ما انواع روزی اعم از؛ روزی مادی، روزی که در شأن گیاهی باشد، روزی های بخش حیوانی، روزی عقلانی و همین طور روزی فوق عقلانی عطا کرد باید سهمی از فقرا در هر شأنی که باشند را نیز داشته باشیم. دادخواهی از خود در ادامه روایت، پیامبر انصاف نسبت به مردم را از شاخصه های مؤمن می­ داند: «وأنصَفَ النّاسَ مِن نَفسِهِ فذلكَ المؤمِنُ حَقّا = و با مردم با انصاف رفتار کند و او مؤمن حقیقی است». یعنی آدم با وجدان و منصفی باشید و خودتان را محاکمه کنید. با انصاف­ترین مردم امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) فرمودند: «أنْصِفِ النّاسَ مِنْ نَفْسِكَ، وَأهْلِكَ، وَخاصَّتِكَ، ومَنْ لَكَ فیهِ هَوًى، وَأعْدِلْ فِی العَدُوِّ وَالصَّدِیقِ» مخاطب این روایت همه مردم می تواند باشد اما مخاطب اصلی آن مسئولین و کسانی که ثروت و جایگاه و موقعیتی در کشور دارند، می ­باشد. «أنْصِفِ النّاسَ مِنْ نَفْسِكَ = منصف کسی است که دادِ مردم را از خودش بگیرد.» به طور مثال در جایگاه همسری، آیا همسر باانصافی هستی یا نه! آیا برای پدر و مادرت فرزند خوبی هستی! گاهی اوقات دیده می شود مرد به جای اینکه بنشیند و فکر کند که آیا مرد خوبی است یا نه! با ضعف ­های زنش خودش را مقایسه می­ کند. چنین روحیه ای جهنمی است. پس خود را محاکمه کنیم قبل از اینکه در قیامت محاکمه شویم و نتوانیم جوابی داشته باشیم. همه فرق انسان با حیوان همین در این است که حیوانات مقابله به مثل هم دارند. اگر به حیوانات محبت کنید او هم به شما محبت می ­کند. پس وظیفه انسان  سنگین تر است و کسی که می خواهد شبیه به خدا و اهل بیت بشود خودش را ارزیابی کند که آیا وظیفه اش را نسبت به همسر، پدر و مادر و فرزند درست انجام داده است یا نه! «وَأهْلِكَ، وَ خاصَّتِكَ وَ مَن لَكَ فیهِ هَوىً؛ داد مردم را از خانواده ات و کسانی که نزد تو ویژه هستند، بگیر». چون ممکن است خانواده ات (برادر یا خواهر یا همسر یا فرزند) بواسطه تو به مردم ظلم کنند، ما خیلی وقت­ها به خاطر خانواده مان به دیگران ظلم می­ کنیم. مثل مشکل بعضی از آقازاده ­های نمایندگان که در کشور ما مطرح است. چون ویژه هستند، حق دیگران را ضایع می­ کنند. پس مراقب باشید آن­هائی که ویژه هستند مثل دوستان که علاقه ویژه به آن­ها نیز داری، به خاطر این علاقه حق کسی خورده نشود و ظلمی نشود. «وَ أعْدِلْ فِی العَدُوِّ وَالصَّدِیقِ؛ در مورد دشمن و دوست عادلانه رفتار کن». رفتار عادلانه نسبت به دوست و دشمن یکی از رفتارهای است که اسلام تأکید بر آن دارد. عمل بسیار سختی است. چون فشار به بخش حیوانی انسان می­ آید امّا در دل این فشارها انسانی شبیه به خدا و اهل بیت (علیهم السلام) شکل می ­گیرد. یکی از مواردی که متأسفانه کمتر دیده می­ شود، "انصاف در طلاق" است. ندادن مهریه، فشار عاطفی و روحی بر زن، اینها همه جهنم ­هایی هستند که توجهی به آن نمی­ کنند و با منصف نبودن دیده می ­شود. اخلاق و انسانیت اقتضا می­ کند که انصاف رعایت کنیم. متأسفانه خیلی از آقایان با بی­ انصافی مهریه نمی­ دهند و زن را طلاق می ­دهند. رعایت انصاف ارزشت را بالا می­برد امیرالمؤمنین علی (علیه ­السلام) فرمودند: «أنصِفْ مِن نَفسِكَ قَبلَ أن یُنتَصَفَ مِنكَ؛ فإنَّ ذلكَ أجَلُّ لقَدرِكَ، و أجدَرُ برِضا رَبِّكَ= پیش از آنكه از تو دادخواهى كنند تو خود از خویشتن دادخواهى كن؛ زیرا این كار منزلت تو را بالاتر مى­ برد و پروردگارت را بیشتر خشنود مى كند.». اگر این حق را به دیگران ندهیم، ممکن است در دنیا از ما نگیرند، ولی در آخرت با تلخی و سختی گرفته می­ شود. اگر کسی خودش را مقصر در خطاها ببینید و اعتراف کند، در هر صنف و جایگاهی مثل عالم، دانشمند، و.... باید اعتراف کند و این اعتراف نه تنها موجب کم­ شدن عظمت شخصیت انسان نمی­ شود، بلکه منجر به بالا رفتن ارزش فرد شده و آبروی او حفظ می ­شود. از دیگر نتایج این خصلت، راضی شدن خداوند از بنده است و خدا از بنده­ ای که منصف باشد از او خشنود می شود و به او مباهات می ­کند.

از مهم‌ترین آثار انصاف این است که در همین دنیا مردم به فرد منصف اعتماد دارند. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «مَنْ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ رُضِیَ بِهِ حَكَماً لِغَیْرِهِ‌؛ هر کس با مردم انصاف بورزد، به داوری اش رضایت می دهند.» پس مراقب باشیم که ظلم به کسی نکنیم و اگر کردیم انصاف این است که خودانتقادی و شجاعت پذیرش آن را داشته باشیم و ظلم خود را جبران کنیم. کسی که همیشه به داد مردم می­ رسد و شجاعت خودانتقادی دارد و به کسی ظلم نمی ­کند، چنین فردی باعث می شود دیگران به داوری اش راضی شوند. چون آدم پسندیده­ ای است و زیر بار ظلم نمی ­رود و حتی داد دیگران را از خودش می ­گیرد، انسان با چنین خصلتی داوری اش مورد قبول دیگران واقع می شود. از دیگر آثار مراعات انصاف آن است كه شخص نه تنها خود از عذاب در دنیا رهایی می ­یابد، بلكه جامعه­ ای كه در آن زندگی می­ كند به سبب وجود انسان منصف از عذاب و خشم الهی درامان خواهد بود و خداوند به خاطر همین افراد منصف بر آن شهر و جامعه رحم می كند. در این خصوص نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) درسه سفارش مهم به ابن مسعود می­ فرماید: «یابنَ مَسعودٍ، أنصِفِ النّاسَ مِن نَفسِكَ، وانصَحِ الاُمَّةَ وارحَمْهُم، فإذا كُنتَ كذلكَ وغَضِبَ اللّه ُ على أهلِ بَلدَةٍ أنتَ فیها وأرادَ أن یُنزِلَ علَیهِمُ العَذابَ نَظَرَ إلَیكَ فرَحِمَهُم بِكَ، یقولُ اللّه ُ تعالی :« وماكانَ رَبُّكَ لِیُهْلِكَ القُرى بِظُلْمٍ وأهْلُها مُصْلِحونَ». آن سه سفارش این هاست: 1. «أنصِفِ النّاسَ مِن نَفسِكَ؛ از جانب خودت به مردم حق بده». باید فکر کنیم که اگر من جای فلانی بودم چه کار می­ کردم. در اکثر اوقات انتقادهایی که از اشکالات مردم می­ کنیم، همان اشکالات به نحوی در خودمان وجود دارد. انصاف این است که فکر کنیم که حتی اگر آن اشکال در وجود ما نباشد، اگر ما جای او بودیم چه کار می ­کردیم. اگر کسی تا این حد انصاف داشت، چنین فردی مورد پسند خداست. 2. « و انصَحِ الاُمَّةَ و ارحَمْهُم؛ خیرخواه امت باش و با آنان با مهربانی رفتار کن». پس باید سعی کنیم همیشه خیر مردم را بخواهیم. در هر جایگاه و منصبی که قرار داریم، خودمان را جای طرف مقابل بگذاریم و با انصاف درمورد او قضاوت و رفتار کنیم. «مهربانی» و «بلوغ انسانی»، محصول سیر و سلوک شکوفا شده است اگر انسان در سیر و سلوکش خام باشد، سیر و سلوکش به درد نمی­ خورد. حاصل سیر و سلوک پخته شده و شکوفا شده، این است که انسان مهربان می­ شود و به بلوغ انسانی می رسد. یعنی زمانی که حس کردید هیچ کینه­ ای در دل ندارید و از کسی بدتان نمی آید و مردم را دوست دارید، اینها باعث می شود که جامعه و دنیا در نگاه شما تغییر کند و  دنیا در نگاه شما تاریک و تیره نشود.  یعنی برسید به جایی که هیچ وقت با مردمی که زندگی می کنید، بدتر از خودتان را سراغ نداشته باشید.  یعنی بدانیم خدا کسی را دوست دارد که وقتی به مردم نگاه می کند، از چشم خدا نگاه کند، نه از چشم پر از کینه ی خودش. بنابراین، راه رسیدن به بلوغ انسانی، «رحمت و رأفت» داشتن به مردم است. اما تا وقتی که انسان بالغ نشود و روح انسانی پیدا نکند، به رحمت نمی افتد. زمانی که انسان از ارتباط با غیب و الله و اهل بیت به شادی می افتد، مهربان می ­شود. اما اگر ارتباطش را با غیب تنظیم نکند، به کینه ها و رقابت ها و جدایی ها و طلاق ها  و... می افتد و در آن­ها گیر می ­افتد. قلبش پر می شود از جهنم اختلاف و سوء­ظن و دل گرفتگی، غصه، افسردگی، قهر کردن و ...چنین فردی هنوز به بلوغ نرسیده است. یک راه تحکیم ارتباط با غیب این است که اگر کسی در نماز خواندن به این مسئله دقت کند که در محضر چه کسی است، اصلا ضعف شخصیتی و خلا عاطفی و سستی نخواهد داشت. اگر انسان باور کند که چقدر عنایت ویژه خدا و اهل بیت و فرشتگان به او شده است که توانسته بایستد و نماز بخواند، دیگر دنیا در نگاه او تیره و تار نخواهد بود. چنین کسی باید قدر خود را بدانید و شاکر باشد. اما انسان در قیامت می­ فهمد که عظیم ترین نعمت در دنیا این بوده که خدا بی دریغ او را در شب و روز می­ پذیرفته و اجازه سخن گفتن با خدا را داشته است. ۳. «فإذا كُنتَ كذلكَ وغَضِبَ اللّه ُ على أهلِ بَلدَةٍ أنتَ فیها وأرادَ أن یُنزِلَ علَیهِمُ العَذابَ نَظَرَ إلَیكَ فرَحِمَهُم بِكَ، یقولُ اللّه ُ تعالی :« وماكانَ رَبُّكَ لِیُهْلِكَ القُرى بِظُلْمٍ وأهْلُها مُصْلِحونَ؛ كه اگر چنین باشى، خداوند بر اهل شهرى كه تو در آنى خشم گرفت و خواست عذاب برایشان نازل كند، به تو مى نگرد و به واسطه تو بر آنان رَحْم مى ­آورد. خداوند متعال مى فرماید: «و پروردگار تو [هرگز] بر آن نبوده كه شهرهایى را كه مردمش اصلاح­ گرند، به ستم هلاك كند». آدم های خوب و مهربان بلا را از یک شهر و کشور دفع می کنند. چون این آدم خوب در رفتار و زندگی اش هیچ وقت خودش را با دیگران مقایسه نمی ­کند. او همیشه همه سختی­ های زندگی اش را پای خدا می­ گذارد. او مصداق آیه «قُلْ إِنَّ صَلاتی‏ وَ نُسُکی‏ وَ مَحْیایَ وَ مَماتی‏ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ؛ بگو به راستی که نمازم و اعمالم و زندگی و مردنم برای پروردگار جهان هاست» (سوره انعام/آیه 162). چنین آدمی با مردم معامله نمی کند، بلکه با خدا معامله می کند. او مردم را دوست دارد و اصلا با رفتارهای مردم کوچک نمی شود. این طور است که قدرتی می یابد که می تواند بلا را از مردم دفع کند. از دیگر برکات انصاف، در فرمایشی از حضرت علی (علیه السلام) است که فرمودند: «ثَلاثَةٌ لا یَنْتَصِفُونَ مِنْ ثَلاثَ: العاقِلُ مِنَ الْأَحْمَقِ، والبَرُّ مِن الفاجِرِ، والكَریمُ مِن اللَّئیم؛ سه گروهند که هرگز از سه گروه انتقام نمی گیرند. - «العاقِلُ مِنَ الْأَحْمَقِ؛ هیچ وقت آدم عاقل از احمق داد نمی گیرد». آدم عاقل هیچ وقت حق خود را از احمق نمی گیرد. اگر بی ادبی و جسارتی کرده، او دنبال انتقام نیست. مراء هم نمی کند. یعنی حتی اگر حق با او باشد به دنبال جدال نمی رود. برخی آدم ها هستند که هر چند دین ندارند، ولی اخلاق های حسنه و مرام های الهی دارند و خدا هم آنها را دوست دارد. مثلاً درگیری با خانم ندارند. این حفظ حرمت بسیار خوب است که جلو فسادهای زیادی را می گیرد. - «والبَرُّ مِن الفاجِرِ؛ آدم نیکوکار از آدم فاجر دنبال دادخواهی نیست». جزای قدرنشناسی، نابکاری است. جزای این آدمی که قدر ناشناس باشد، این است که نابکار می شود. خود این گناه خیلی بزرگ است. مثلاً برادری که برای خواهر و برادرهایش فداکاری کرده است ولی قدرش را نمی دانند. او نباید کینه به دل بگیرد، بلکه با خدا باید معامله کند. چون به محض کینه گرفتن، انسان سقوط می کند. - «والكَریمُ مِن اللَّئیم؛ هیچ وقت نیکوکار از بدکار انتقام نمی­ گیرد». آدم بزرگ و باکرامت، از آدم پست انتقام نمی گیرد. آدم کریم دنبال این نیست که از آدمی که پست و کوچک است انتقام بگیرد.

انصاف در کلام امیرالمؤمنین علی (علیه ­السلام) انصاف امری فطری در وجود آدمی است که حتی کودکان هم به راحتی آن را درک می کنند. «انصاف» صفت برجسته و زیبای مؤمن است. او با کسی که به او بدی و ظلم کرده، منصفانه رفتار می­ کند. یعنی ظلم دیگران باعث نمی ­شود که عدالت را زیر پا بگذارد. حضرت امیر علی (علیه ­السلام) فرمودند: «أعدَلُ النّاسِ مَن أنصَفَ مَن ظَلَمَهُ؛ عادل­ترین مردم کسی است که وقتی به او ظلم می شود، با انصاف رفتار کند». دلیل این که حضرت عادل ترین مردم را این گونه تعریف کرده، این است که انسان در حالت عادی می ­تواند عدالت را رعایت کند، هر چند یک کمال است، اما زمانی که مورد ظلم واقع شود، سخت است که بتواند خودش را کنترل کند و عدالت را رعایت کند. بنابراین، باید بدانیم که دیگران الگوی رفتاری ما نیستند، بلکه دستورات خداوند باید ملاک عمل و الگوی رفتار ما باشد. در فرمایش دیگری از حضرت آمده: «إنَّ أفضَلَ الإِیمانِ إنصافُ الرَّجُلِ مِن نَفسِهِ؛ بالاترین ایمان این است که شخص از ناحیه خودش دادخواهی کند». یعنی حق دیگران را اول از خودش بگیرد. این  اصطلاح در فارسی به «وجدان» تعبیر شده است. وجدان یعنی «یافتن» و این مسئله ربطی به دین و اعتقاد شخص ندارد. وجدان یعنی شخص اهل یقه گیری از خودش باشد، یعنی مردانگی، جوانمردی و آگاهی درونی در وجودش باشد، خودش را قضاوت کند و انصاف درونی داشته باشد که این کلید ارتقاء، رشد معنوی و آرامش روانی انسان است. در فرمایش دیگری، حضرت فرمودند: «إنَّ مِن فَضلِ الرّجُلِ أن یُنصِفَ مِن نَفسِهِ، و یُحسِنَ إلى مَن أساءَ إلَیهِ؛ از فضیلت مرد است كه از خود انصاف به خرج دهد و به كسى كه به او بدى كرده است خوبى كند.» در انصاف بهتر است انسان محاکمه کننده خودش باشد و بگوید چکار می­ کنم و باید چه کاری انجام دهم». این محاکمه در برخورد با دیگران، اعم از پدر و مادر، دوست، اطرافیان و مهمتر از همه امام عصر (عج الله تعالی) که حق ویژه به گردن ما دارد، باید صورت ­گیرد. سؤالاتی که باید از خود بپرسیم: آیا ما با امام زمان (علیه ­السلام) منصفانه رفتار می­ کنیم؟ آیا ظلمی از ناحیه ما به ایشان نمی ­رسد؟ آیا حقی توسط ما از حضرت خورده یا ضایع نشده است؟ مثل خمس دادن. چون امام زمان (علیه­ السلام) در فرمایش گهربارشان فرمودند: «خدا لعنت کند کسی که سهم ما در دست او بماند». لعن در لغت به معنای "دور باد" است و در اصطلاح دینی انسان ملعون از رحمت و فیض الهی دور می شود. وقتی قطب عالم کسی را لعنت کند، زندگی طبیعی نخواهد داشت و دچار مشکلات روحی، معنوی، مالی و بیماری بسیاری خواهد شد. پس خمس، سهم امام و سادات است و کسی حق تصرف در آن ندارد که در صورت عدم پرداخت آن ظلم زیادی به سادات و امام می­ کند. انصاف باعث می شود انسان از پل صراط که در جهنم قرار دارد و برای ورود به بهشت است، سقوط نکند و به راحتی بگذرد. پس در هیجانات زندگی، تصمیمات نادرست نگیرید. در حالت عصبانیت حرفی نزنید و در قضاوت نسبت به دیگران اول خود را جای دیگران بگذارید. گاهی ممکن است نسبت به کسانی تنفر پیدا کنیم، اما اگر خود را در موقعیت آن­ها قرار دهیم، ما هم همان عمل و رفتار را انجام می دهیم. پس وقتی دیگران را سرزنش و مذمت می کنیم، یقین داشته باشیم سر خودتان هم می ­آید. چرا انسان با رعایت انصاف به آرامش می­ رسد «انصاف»، انسان را متعادل و آرام می­ کند. خانواده امانتی دست ما هستند. پس همان گونه که دوست داریم با خویشان ما درست رفتار شود، ما هم نسبت به دیگران این گونه رفتار کنیم. قیامت، صحنه وحشتناکی است و کسی جز خدا نمی ­داند حقایق آن چیست. اما این خود ما هستیم که تعیین می کنیم که در قیامت دوست داریم چه کسانی نزد ما باشند و با آن­ها آرامش داشته باشیم. یکی از چیزهایی که می ­تواند در حرکت به سمت انسانیت و تولد سالم در آخرت به انسان سرعت و قدرت بدهد و جهنم وجود انسان را خاموش کند؛ تمرین و تمرکز است که اگر کسی به او بدی کرد، با بدی جبران نکند و تمرین کند که شبیه معصوم و الله شود. چه کسانی به خدا شبیه ­اند؟ کسانی به خدا شبیه هستند که سبقت بیشتری از دیگران داشته باشند و لازمه ی این خصلت، خوبی نسبت به کسی است که به انسان بدی کرده و او هم با بدی جواب نداده باشد. ما باید با الله قرابت شخصیتی داشته باشیم. سرمایه هر انسانی در شباهت به حق تعالی این است که ما در عمرمان چقدر به آدم هایی که به ما بدی کرده ­اند، خوبی کرده ایم! یا چقدر اهل تغافل و بخشیدن و ندید گرفتن بوده ­ایم و چقدر کینه­ ها را برطرف کرده ­ایم.