از این نظرکه اولین موجودی است که خداوند آن را به وجود آورده و اولین چیزی است که از خداوند صادر شده، به آن «صادر اول یا صادر نخستین» می گویند. همچنین از این نظرکه خداوند از این موجود که کامل ترین موجود و مخلوق خداست، سایر موجودات را خلق کرده و سایر موجودات، جلوه های تجلی این موجود با عظمت هستند، در قرآن به آن «مثل اعلی» می گویند. یعنی عالی ترین نمونه از میان مخلوقات است. از آن نظر که این موجود اعلی، تدبیر امور سایر موجودات بعد از خودش را به عهده می گیرد، به آن «عقل» می گویند. البته کسانی هم که به عقل اول تا دهم، یعنی «عقل عشر» معتقد هستند، یک عقل را به عنوان عقل اول، قبول دارند. خداوند در قرآن به مخلوقات خودش، لفظ «کلمه» را اطلاق کرده است. چون کلمات به وسیلة قلم، نوشته می شود، اسم دیگر انسان «قلم» است. تجلی انسان در یک حقیقت انسانی است که نامش نور محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) است. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در احادیثی فرموده اند: «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ نُورِى[1]= نخستین چیزى را كه خدا آفرید، نور من بوده است.» «إنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَهُ الْقَلَم[2]= نخستین چیزی که خداوند خلق کرد، قلم است.» «اوَّلَ مَا خَلَقَ اللَهُ الْعَقْلُ = [3]نخستین چیزى كه خداوند خلق نموده است، عقل است.» یک حقیقت واحد از خداوند تبارک و تعالی صادر شده که از جهات مختلف، اسامی مختلف دارد. این حقیقت، حیات موجودات را تضمین می کند و موجودات در حیات خودشان، وابسته به او هستند. حتی همة فرشته ها و غیر فرشته ها وابسته به او هستند. این وابستگی را نیز، قرآن بیان می فرماید. از این جهت که سایر موجودات، حیات شان به او وابسته است، اسمش «روح» است. روح، حقیقت انسانی انسان و عامل حیات است. قرآن می فرماید: «تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ[4] = در این شب، فرشتگان و روح یعنی جبرئیل، به اذن خدا، بر مقام ولایت نبی و امام عصر(علیه السلام) از هر فرمان و دستور الهی نازل می‌شوند و سرنوشت و مقدرات خلق را نازل می‌گردانند.» یعنی روح، عامل قوام و حیات همة فرشته هاست. نزول شان هم وابسته به روح، یعنی وابسته به این حقیقت است. حقیقت انسان، عشق به خداست  امام خمینی(رحمت الله علیه) فرمودند: حتی رئیس جمهور آمریکا هم عاشق خداست. عاشق حقیقت خودش است، ولی نمی داند. یعنی همة انسان ها عاشق خدا هستند و می خواهند به او برسند. خداوند تبارک و تعالی درمورد انسان، فرمودند: من از روح خودم در انسان دمیدم. یعنی موجودی که از حقیقت فرشته ها هم بالاتر است. حیوانات، فرشته ها و همة موجودات، حیات شان را از همان حقیقت اولیه دارند. همه از آن جنس هستند. انسان هم از آن حقیقت است. از یک جنس عالی و اعلی که با او به طبیعت آمده است. هدف خلقتش هم این است که شبیه خداوند تبارک و تعالی شود و به آن حقیقت اولیه که سعادت و بهجت و سرور محض و ابدی است، برگردد. در خلقت انسان، ابتدا نطفة او بسته می شود و به صورت سلول تخم در رحم مادر، به حالت جمادی قرار می گیرد. بعد در تکثیر و رشد، جنبة گیاهی پیدا می کند. زمینة حیوانی او نیز، آرام آرام پیدا می شود وروح دار می شود. این روح که در انسان دمیده می شود، از همان «نفخه» است. هر چقدر انسان بعد از تولد، در محیط مناسب تری نسبت به حقیقت اولیه خودش قرار بگیرد و تربیت شود، بیشتر خدا را می طلبد. همچنین آن تابش در او بیشتر شده و آرام آرام روح انسانی تجلی پیدا می کند. قوة «فوق عقلش» فعال شده و آرام آرام بی نهایت را می طلبد و رابطة خودش را با خدا پیدا کرده و می خواهد به سمت حقیقت اولیة خودش برگردد. چون قبلاً در یک وضعیت بی نهایت و مطلقی قرار داشته که از تمام موجودات عالم، حتی از فرشته ها نیز، والاتر و برتر بوده است.  قبل از این که ما به این جا بیاییم، به صورت آدم نبودیم. همه یک حقیقت و یک روح بودیم. همانطور که قرآن فرموده: «هُوَ الَّذِی خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ[5] = اوست خدایی که همه شما را از یک تن بیافرید.» برای همین، شبیه هم هستیم. اگر خصوصیاتی داریم، آن را از محیط اجتماع و طبیعت گرفته ایم و ژنتیک و ارث از پدر و مادر هم باعث شده که قیافة ما کمی با هم فرق کند. وقتی به اینجا آمدیم، با اختیار آمدیم. پس راه هر کس با دیگری فرق می کند و اختیار دارد و می تواند خودش را به آن مسیر اولیه برگرداند یا برنگرداند. ولی ما به عنوان یک انسان مختار و عاقل موظف هستیم، این صورت اصلی انسانی که خداوند تبارک و تعالی به عنوان عهد و امانت به ما داده و در قرآن هم از آن با عنوان «نفخه» یاد کرده، را به جایی که بودیم برگردانیم و سالم تحویل خداوند بدهیم. چه عواملی سلامت قلب را به خطر می اندازد؟ انسان سفر کرده و از حقیقت اولیه، به طبیعت آمده است. در این طبیعت، اولاً عوامل بیماری را دارد. ثانیاً، شیطان و عواملی هم او را تهدید می کنند. قرآن از ما «قلب سلیم» یعنی همان حقیقت اولیه که به انسان داده شده را می خواهد. «یَوْمَ لَا یَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ[6] = روزی که نه مال سود می‌دهد و نه فرزندان، مگر آن کس که با قلبی رسته از شرک، به نزد خدا بیاید.» ما وظیفه داریم که این سلامت را حفظ کنیم و به خدا برگردانیم. اول باید عوامل بیماری و چیزهایی که به سلامتی ما لطمه می زند را بشناسیم و از آنها دوری کنیم. بعد عواملی که در سالم سازی به ما کمک می کند را بشناسیم. امام باقر(علیه السلام) فرمود: «اِعلَمْ أنَّهُ لا عِلمَ كطَلَبِ السَّلامَةِ، و لا سَلامَةَ كسَلامَةِ القَلبِ[7] = بدان كه هیچ دانشى چون طلب سلامتى نیست و هیچ سلامتی مانند سلامت دل نمى باشد.» چون سعادت دنیا وآخرت ما، بسته به سلامت قلب، یعنی همان حقیقت انسانی ما است. شیطان یکی از نعمتهای خداوند تبارک و تعالی است که برای داشتن پرواز خوب، به انسان داده شده است. شیطان، لازمة وجود انسان است. اگر شیطان نباشد، هیچ پرواز و رشدی صورت نخواهد گرفت و هیچ امتیازی به دست نخواهد آمد. ولی این شیطان، جریان مخالفی را ایجاد می کند و ما باید بدانیم که چگونه از این جریان مخالف، استفاده کنیم تا پرواز صورت بگیرد. طبیعت گراها، طاغوتها، شیطان، هوای نفس، فراموشی و غفلت، عوامل مخالف ما هستند ونمی گذارند انسان ها به یاد حقیقت اولیة خودشان بیفتند و به او کمک می کنند تا از این که چه کسی هست، غافل شوند. انسان فکر می کند که حیوانی است که به این دنیا آمده تا ازدواج کند. تکثیر نسل کند و خانواده را بزرگ کند. شغل داشته باشد و پول دربیاورد. دختران را شوهر و پسران را زن بدهد. بعد هم پیر شود و بمیرد. فکر می کند برای این آفریده شده که یک زندگی تکراری خسته کننده در همة زمان ها، داشته باشد. نه یک زندگی با نشاط، که هر لحظه اش جدید و عید است و تکرار در آن نیست. خدا این را از انسان خواسته است. بزرگ شدن، ازدواج کردن، بزرگ کردن بچه و ازدواج آن ها، لازمة زندگی طبیعی انسان است. اما لازمة زندگی انسانی او نیست. انسان مسائل خیلی مهمتری دارد. خودشناسی، باعث سلامت قلب می شود چیزی که ما را نجات می دهد، توجه به حقیقت اولیة خودمان و خودشناسی است. این که من چه کسی هستم؟ ازکجا آمده ام؟ در کجا هستم؟ و به کجا می خواهم بروم؟ اگر حواسم به این باشد، قیمت خودم را می دانم. اگر من جنس انگشترم را نشناسم و کسی بخواهد آن را  100 تومان از من بخرد، می فروشم. ولی اگر آن را بشناسم، قیمت بالایی روی آن می گذارم. تصمیم گیری در مورد خودمان هم زمانی درست است که توجه به قیمت مان داشته باشیم. حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: « رَحِمَ الله امْرَاً عَرِفَ مِنْ اَیْنَ و فی اَیْنَ وَ اِلی اَیْنَ[8] = خدا رحمت كند، آن كسی را كه بداند از كجا آمده، برای چه آمده و به كجا می‌رود.» انبیاء و دین آمده اند که این را به ما بگویند. عوامل غفلت زیاد است. اگر این مسئله همیشه به یاد انسان باشد و مداوم به او تذکر داده شود و همین طور گذشته و حال و آیندة خودش را ببیند و قیمت خودش در دستش باشد، خودش را ارزان نمی فروشد. دیگر کسی نمی تواند به او بگوید: تو انسان خوبی هستی! چون نقاشی خوبی کشیده ای. تو قهرمان هستی! چون به دروازة حریف، گل زدی. تو جوان نمونه هستی! چون در کنکور رتبة اول را به دست آوردی. اینها قیمت او نیست. انسان موجود برجسته ای است که مسیرش تا شباهت به خداست. قیمتش امام حسین (علیه السلام) و امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) است. در زمان غیبت آنها نیز، ولایت کسی را باید بپذیرد که شباهت به آنها داشته باشد. طاغوت می خواهد در جهت منافع خودش، از انسان کولی بگیرد. طاغوت ها، شیاطین، دشمنان خدا، حزب طبیعت و ظلمت نمی گذارند این که انسان ها چه کسی هستند را بفهمند. چون اگر بفهمند، دیگر از طاغوتها تبعیت نمی کنند. طاغوت ها این را خوب می دانند که وقتی مردم قدر و قیمت خودشان را بدانند، هیچ وقت حاضر نیستند، فرعون و یزید و معاویه یا آمریکا و شاه را به عنوان ولی، قبول کنند. دیگر به عنوان رئیس جمهور و نمایندة مجلس، به کسی که  فاسد باشد، رأی نمی دهند. حاضر نیستند، ولایت هر کسی را بپذیرند. اگر مردم از طاغوت هاحتی دین بخواهند، یک اسلام آمریکایی به دستشان می دهند که از چیزی خبردار نشوند. برای همین سکولاریسم را درست می کنند و می گویند: دین از سیاست جداست، تا اول حاکمیت خودشان محفوظ بماند. خداوند، حزب الله را یاری می کند بر خداوند واجب است که حزب الله را از نظر قدرت، بینش، بصیرت وتوجه به حقیقت خودش که عامل اصلی حرکت او به سمت خداوند و تن ندادن به حاکمیت طاغوت هاست، تأمین کند. در این تأمین، خداوند باید دستوراتی را بدهد که در آن دستورات، حزب الله دائماً در ارتباط با اصل و حقیقت خودش باشد و حاکمانی که لیاقت رهبری دارند را خوب بشناسد. ارزش ها، کمالات و بایدها و نبایدها، مسیر، مقصد و دوستانش را خوب بشناسد. چنان که خداوند در قرآن فرموده:  «وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَیِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِینَ أَجْرَمُوا وَكَانَ حَقًّا عَلَیْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ[9] = و ما پیش از تو پیامبرانی به سوی قوم شان فرستادیم و آنها معجزات و ادلة روشن بر آنان آوردند. پس از کافران بدکار انتقام کشیدیم. و بر ما نصرت و یاری اهل ایمان، حتم است. » « وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ[10] = و آنان که در راه ما به جان و مال، جهد و کوشش کردند، محققاً آنها را به راه‌های معرفت و لطف خویش هدایت می‌کنیم و همیشه خدا یار نیکوکاران است.» «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْكُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ[11] = ای اهل ایمان! شما اگر خدا را یاری کنید، خدا هم شما را یاری می کند و ثابت قدم می گرداند.» برای سلامت قلب، باید واردات آن کنترل شود روح هم مثل جسم، تناسبی با بعضی از خوراک ها ندارد و برایش مضر است. روح و شخصیت انسان از ارتباطاتش یعنی از دیدنی ها، شنیدنی ها، خیالات و تفکرات، شکل می گیرد. واردات قلبی، انسان و شاکلة او را می سازد. مثل یک جنین در رحم که غذا، عواطف، خیالات، افکار، دین، اخلاق را از مادر جذب می کند و مانند او می شود. شکل گیری شخصیت را در کتاب «درّ و صدف» به طور کامل توضیح داده ام. دستورات دین، دائماً انسان را به حقیقت اولیة خودش، یعنی جایی که هست و مسیری که می خواهد برود، متصل می کند. خداوند، «دیدنی ها، شنیدنی ها، افکار و خیالاتی» که با ساختار انسان سازگاری ندارد و او را از حقیقت خودش غافل کرده و قیمت اشتباهی را به او می دهد، حرام کرده است. چون او را از اصل خودش و سعادتی که می خواهد به آن برسد، دور می کند. قرآن می فرماید: « وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا[12] = و ای انسان! هرگز آنچه را که بدان علم و اطمینان نداری، دنبال مکن! که چشم و گوش و دل، همه مسئولند.» در روز قیامت از همة اینها، سؤال می شود. یک قلب سلیم، مثل یک بدن سلیم است. قلب یعنی شخصیت، که از طریق «دیدنی ها، شنیدنی ها، افکار و خیالات، لمس کردنی ها، بوییدنی ها، خوردنی ها» ساخته می شود. به همین دلیل است که می گویند: خودتان راکنترل کنید. هر چیزی را حق ندارید ببینید و بشنوید و خیال کنید. هیچ یک از خیالات و دیدنی ها و شنیدنی ها نباید انسان را از حقیقت خودش غافل کند. انسان باید به دنبال عواملی باشد که دائماً او را به یاد قیمت خودش بیندازد و آخرین قیمت را به او بدهد. ارتباطات باید فقط انسانی و الهی باشد تا شخص بتواند به صورت یک انسان یا کسی که شبیه خداست، به عالم بعدی متولد شود. چون انسان از شخصیت های اطرافش تأثیرمی پذیرد، نباید هر کسی را به عنوان ولی، همسر، معلم و دوست، انتخاب کند.  با هر شخصیتی نباید ارتباط برقرار کند. زمانی می تواند با دوست، معلم، شاگرد، همسر، رهبر و حاکم سیاسی ارتباط برقرار کند که بوی خدا را بدهند. حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: « لا تَصْحَبِ‏ الشَّریرَ فَاِنَّ طَبْعَكَ یَسْرِقُ مِنْ طَبْعِهِ شَرّاً وَ اَنْتَ لا تَعْلَمْ [13]=  از مصاحبت با مردم شریر و فاسد بپرهیز! كه طبیعت تو، بدى و ناپاكى را از طبع منحرف او می­دزدد؛ درحالی که تو از آن بى ‏خبرى. » دو نفر که با هم رفیق هستند و معاشرت دارند، تکیه کلام ها و رفتارها و خصوصیات همدیگر را آرام آرام می گیرند. قرآن می فرماید: « قُلْ كُلٌّ یَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِیلًا[14] =  بگو! هر کس بر حسب ذات و طبیعت خود عملی انجام خواهد داد. و خدای شما به آن که راه یافته‌تر است، از همه کس آگاه تر است.» انسان ها براساس شاکلة خودشان عمل می کنند. جوانی که الهیت دارد، لباس پوشیدنش، آرایش سر و صورتش، عبادت کردنش، نماز جماعت خواندنش، گریه کردن و سینه زدنش، قرآن خواندنش، همه چیزش حالت های الهی دارد. اینها را از خوراک الهی که خورده، گرفته است. اگر کسی خوراک غیرالهی بخورد، طور دیگری می شود. اگر خوراک ها و واردات دو نفر با هم عوض شوند، آنها نیز جا به جا می شوند. مثلاً کسی که درجبهه بوده و جنبة الهیت داشته، الآن یک فاجر و فاسق به تمام معناست. کسی هم که فاجر و فاسق بوده و از جنگ فرار کرده و اصلاً جبهه هم نرفته، الآن الهیت پیدا کرده است. فواید و آثار زیارت زیارت به معنای حضور در نزد زیارت شونده و انس با اوست. خداوند تبارک و تعالی، قرآن، انبیاء و دین، انسان را به ارتباط با حقایقی مأمور کردند که آن حقایق، دائماً او را با اصل خودش، مرتبط کرده و در مسیر صحیح انسانیت قرار می دهد. بنابراین، هر چیزی که بتواند انسان را به یاد اولش بیندازد، خوب است و باید با آن ارتباط داشته باشد. زیارت از این مقوله است. زیارت معانی مختلفی دارد. یکی ملاقات حضوری با اولیاء خدا، رهبران دینی و معصومین، در زمان حیاتشان است و دیگری رفتن به مرقد آنها و خواندن زیارت نامه است. زیارت نامه، عبارات و جملاتی است که توسط خود این بزرگان، تنظیم شده است. در زمانی که به مزار آنها می رویم، زیارت نامه آنها را که در مفاتیح هست می خوانیم و از این طریق، با مزور یا همان کسی که به زیارتش رفته ایم، ارتباط برقرار می کنیم. نگویید: این زیارت هایی که می کنیم، چه ثوابی دارد؟ یعنی خداوند آن همه اشتباهی که کردیم را می بخشد؟ انسان نمی فهمد که خداوند برای هدایت مردم این کارها را می کند و این همه خرج می کند. یک ملاقات، می تواند خیلی کار کند. زهیر یک ملاقات با امام حسین (علیه السلام) دارد و هیچ کس هم نمی داند، بین آنها چه گذشته است. اما با همین ملاقات، آسمانی می شود و تا بی نهایت می رود. زیارت و ملاقات، دور هم جمع شدن، سر قبر شهدا و اموات رفتن، زیارتگاه رفتن و زیارت نامه خواندن، دسته راه انداختن و سینه زنی ، حج رفتن و عمره رفتن، کربلا و مشهد رفتن، همة اینها یک پیام دارد و آن این است که ما آدم هستیم. رفیق خدا هستیم. حیف هستیم. حواسمان باشد کجا باید برویم. این همه خرج شده تا ما این را بفهمیم. مکان های زیارتی مثل مسجد الحرام، مدینه، بیت المقدس، کربلا، مسجد کوفه، نجف، مشهد مقدس، حرم حضرت معصومه (سلام الله علیها) و امام زادگان، دارای جایگاه و ارزش خاصی می باشند. اینها «رحم مکانی» هستند و قدرت، انرژی و سازندگی دارند. شرافت شان را از کسی که در آن قرار دارد، می گیرند. «شَرَفُ المَکانِ بِالمَکین[15] = ارزش هر جایگاه، به كسی است كه در آن قرار گرفته است.» در آن مکانهای زیارتی، یک حقیقت تجلی کرده است. وقتی واردش می شویم، آن حقیقت الهام بخش، به ما نیز منتقل می شود. وقتی به زیارت اولیاء خدا می رویم، آنچه آنها به طور فعال دارند، در ما هم به صورت بالقوه موجود است و فعال می شود. افرادی که کافر بودند، وقتی به دیدن پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) می آمدند، با دیدن ایشان، جنبه ی انسانی شان یک دفعه شکوفا می شد. زیارت خانه ی خدا 1 بار واجب است. حج عمره و زیارت کربلا و نجف نیزمستحب است و ثواب بسیاری دارد. همچنین ملاقات علما، اولیاء خدا، بزرگان و مؤمنین، اگر فقط از روی طمع و درخواست نباشد، عبادت است. امام سجاد(علیه السلام) می فرماید: «مَنْ زارَ أخاهُ فی اللّهِ طَلَبا لاِنْجازِ مَوْعُودِ اللّهِ، شَیَّعَهُ سَبْعُونَ ألْفَ مَلَکٍ، وَ هَتَفَ بِهِ ‏هاتِفٌ مِنْ خَلْفٍ ألا طِبْتَ وَ طابَتْ لَکَ الْجَنَّةُ، فَإذا صافَحَهُ غَمَرَتْهُ الرَّحْمَةُ = [16] هرکس به دیدار دوست و برادر خود برود و برای رضای خداوند او را زیارت نماید، به امید آن که به وعده‌های ‏الهی برسد، ۷۰ هزار فرشته او را همراهی و مشایعت خواهند کرد و هاتفی از پشت سر ندا در دهد: بهشت گوارایت باد‏ که از آلودگی‌ها پاک شدی. » زیارت مومنین چه ثوابی دارد؟ وقتی دو مؤمن با هم رو در رو می شوند و تبسم می کنند، مقداری از گناهان آنها می ریزد. وقتی همدیگر را بغل می کنند و می بوسند، خداوند تمام گناهان شان را می بخشد. در این زیارت ها و بوسیدن ها، یک حقیقت خوابیده و یک بی نهایت زنده می شود. برای همین است که ثواب های آن، بی حدّ و حصر است و هر کسی نمی تواند آن را حساب کند. خدا هزارتا از این ثواب ها را برای انسان خرج می کند، تا یک نفر با او آشتی کند و دوست شود. خداوند، کشوری که قرار است نابود شود را ۲۰ سال، نگه می دارد. جمعی که قرار است همه شان بمیرند را نگه می دارد و می فرماید: ۳۰ سال بعد، کسی به دنیا می آید که قرار است با من آشتی کند و رفیق من شود.  طبق آیات قرآن، زمانی عذاب بر قومی نازل شده و همة آنها از بین رفته اند که خداوند در بین آنها هیچ رفیقی نداشته است. «إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلَا یَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا[17] = اگر از آنها هر که را باقی گذاری، بندگان پاک با ایمان تو را گمراه می‌کنند و فرزندی هم جز بدکار و کافر از آنان، به ظهور نمی‌رسد.» حضرت نوح نیز به خداوند عرض کرد:  «رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلًا وَنَهَارًا / فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعَائِی إِلَّا فِرَارًا[18] = بارالها! من قوم خود را شب و روز دعوت کردم. اما دعوت و نصیحتم جز بر فرار و اعراض آنها نیفزود.» اینها فاجر هستند و از آنها غیر فاجر متولد نمی شود. خدایا! همة آنها را نابود کن! خداوند هم، همه را نابود کرد. چون از این قوم، دیگر رفیق خدا بیرون نمی آید. اگر قرار باشد کسی بیاید که رفیق خدا شود، خداوند روزی آنها را می دهد و آنها را نگه می دارد تا آن یک نفر، متولد شود. یک نفر نزد خداوند خیلی ارزش دارد. قرآن نیز فرموده:  یک نفر، معادل همة انسان هاست. بعضی از نگاه ها، عبادت هستند اگر نگاه به یک حقیقت الهام بخش باشد، عبادت است. به حضرت عیسی(علیه السلام) عرض کردند: «یا رُوحَ اَللَّهِ مَنْ نُجَالِسُ = ای روح خدا! با چه کسی بنشینیم؟» فرمود: « مَنْ یُذَكِّرُكُمُ اَللَّهَ رُؤْیَتُهُ[19]=  با کسی که دیدارش، شما را به یاد خدا بیندازد.» یعنی به یادتان بیندازد که چه کسی هستید. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند:  «أَلنظَرُ إِلی وَجْهِ الْعالِمِ عِبادَةٌ[20] =  نگاه به صورت عالم، عبادت است.» «النظَرُ اِلی بابِ العالِمِ عِبادَه[21] = نگاه به در خانة عالم، عبادت است.» چون در خانه اش، الهام بخش است. حالا اگر به در خانة یک فاجر نگاه کنید، شما را تاریک می کند و یاد جهنم و حیوانیت و شهوت می اندازد. همچنین رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در احادیثی فرموده اند: «النَظَرُ فِی البَحرِ عِبادَه[22] = نگاه کردن به دریا، عبادت است.» چون عظمت، جلالت، هیبت و زیبایی های دریا، انسان را به یاد خالق دریا می اندازد. «النَظَرُ فِی المُصحَفِ العِبادَه[23] = نگاه کردن به قرآن، عبادت است.» چون نامة خدا و دوست است که برای انسان، فرستاده شده است. دعوت نامه است. انسان وقتی دعوت نامه را می خواند، می فهمد که چقدر بزرگ است. این را کسی مثل پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) برای انسان آورده است. این دعوت نامه، خیلی مهم بوده که خداوند حاضر شده با کشته شدن همة انبیاء و ائمه و فاطمة زهرا (سلام الله علیها) و اولیاء، آن را به دست انسان برساند. پس خیلی مهم است و نگاه کردن به آن عبادت است. ایام الله را باید تجلیل کرد همة روزها، روز خداست. اما خداوند روز خاصی را روز خودش نامیده است.  «یوم الله» یعنی روزی که خداوند در آن روز، بیشتر تجلی کرده و وقتی انسان به حوادث آن روز توجه کند، خداوند را ملموس تر و محسوس تر می بیند. باید روزهایی مثل غدیر خم، تولد و رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)، عاشورا، تولد سیدالشهداء که در آن ها یک حقیقت انسانی تجلی کرده را تجلیل کرد. خداوند در قرآن می فرماید: « وَذَكِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِی ذَلِكَ لَآیَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ[24] = و روزهای خدا را به یاد آن ها آور! که در این یادآوری بر هر شخصی که صبور و شکرگزار است، دلایل روشنی نهفته است.» یکی از وظایف انبیاء این است که مردم را نسبت به ایام الله، متذکر کنند. آن روزها را به یاد بیاورند و بزرگ بدارند. امام نیز فرمودند: «روز 22 بهمن، یوم الله است.»  همچنین  روزهای 15خرداد و 17 شهریور، یک حقیقت و درس همیشگی است. «هنر و ثروت» باید عامل پرواز باشند کمالی که در جایگاه خودش استفاده شود، زیباست. امام خمینی(رحمت الله علیه) می فرماید: «تنها هنری مورد قبول قرآن است که جلادهندة اسلام ناب محمدی باشد.» هر هنری که انسان را متوجة حقیقت خودش کند، ارزشمند و متعالی است. هنری که در آن، یک نفر تصویر نامناسبی بکشد، یا یک مجسمة عریان درست کند، ما را به یاد چه چیزی می اندازد؟ چنین هنری با هنرکسی که یک حقیقت انسانی را نقاشی می کند، فرق دارد. چنین شخصی، نقاشی اش نیز عبادت است. کسی با خطی که دارد، قرآن را نستعلیق یا ثلث می نویسد. کسی تذهیب بلد است، قرآن را تذهیب می کند. کسی از موسیقی و صدای خوش استفاده کرده و انسانها را تکان می دهد و به یاد بهشت و بالاتر از آن می اندازد و تا بی نهایت بالا می برد. این کارها، خیلی خوب است و ثواب هم دارد. چون اینها هنرشان را صرف دین می کنند. اگر از یک کمال برای دور کردن انسان از حقیقت خودش استفاده شود، حرام است. فیلمی که در آن، از اول تا آخرش فقط مسائل جنسی و عشق و عاشقی باشد، تمامش بی خود است و کارگردان این فیلم، هنرمند نیست. هنری که کمال حیوانی و گیاهی را می خواهد به رخ انسان بکشد، هنر نیست. متوقف نگه داشتن انسان ها هنر نیست؛ بلکه خیانت به انسان است. بعضی ها خوب بلدند از ثروت شان چگونه استفاده کنند. بعضی ها با ثروت شان، دین و خودشان را احیا می کنند. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: « نِعْمَ اَلْعَوْنُ عَلَى تَقْوَى اَللَّهِ اَلْغِنَى[25] =  بى‌نیازى، یاور خوبی است براى تقوى.» چون کسی که باتقوا و مؤمن است و خیال پرواز دارد، می داند چگونه با پول خود پرواز کند. امام صادق (علیه السلام) نیز فرمود: « نِعْمَ الْعَوْنُ الدُّنْیَا عَلَى الْآخِرَة[26] = دنیا براى به دست آوردن آخرت، یاور نیكویى است.» به شرطی که برای ابدیت مصرف شود. دنیا وقتی ملعون است که انسان را از خدا دور کند. اما همین مال که یاور خوبی است برای کسب آخرت، گاهی می شود عامل شهوات. « الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ[27] = دارایى، مایه و پایة شهوت ها و خواهش هاست.» این را در بحث «معاد» مفصل توضیح داده ایم که تمام کسانی که به طرف شهوات مختلف می روند، به دلیل این است که پولدار شده اند. ولی مؤمن این طور نیست. وقتی پولی هم به دستش می آید، خرج معشوقش می کند و در راه خدا و ائمه(علیهم السلام) مصرف می کند و به خداوند قرض می دهد. « مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِیرَةً وَاللَّهُ یَقْبِضُ وَیَبْسُطُ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ[28]= کیست که خدا را قرض الحسنه دهد تا خدا بر او، به چندین برابر بیفزاید؟ و خداست که می‌گیرد و می‌دهد، و همه به سوی او باز گردانده می‌شوید.» وظیفة جوان مؤمن، دربرخورد با بدحجابی و بی بند و باری چیست؟ اگر تبلیغ در خصوص حجاب را درست انجام دهیم و انسان ها هدایت و آگاه شوند، دنبال بی بندو باری نمی روند.  جوان امروز ابتدا باید خودسازی کند و تقوای خودش را حفظ کند و به فلسفه و احکام الهی مسلح شود تا اندیشه هایش قوی شده و شبهه به او وارد نشود. سپس همانطور که در قرآن آمده، زکات هدایتی که خداوند نصیب او کرده را بپردازد.« الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ[29] = آن کسانی که به جهان غیب ایمان آرند و نماز به پا دارند و از هر چه روزی شان کردیم، به فقیران انفاق کنند.» انفاق کنیم و هدایتی که نصیب ما شده را از دیگران دریغ نکنیم. دیگران را هم به بلندای ابدیت دوست داشته باشیم و برای آنها حریص باشیم و زحمت بکشیم. ظ - 28                                                                      [1] بحارالأنوار، ج1، ص97 [2] بحارالأنوار (جلد  54تا 63 / (ترجمه کمره ای ؛ ج 4 , ص 76  [3] بحارالأنوار، ج1، ص97، حدیث هشتم [4] قران کریم/ سوره قدر/ آیة 4 [5] قرآن کریم/ سوره اعراف / آیة 189 [6] قرآن کریم / سوره شعراء/ آیة 88 و 89 [7] تحف العقول : 286 [8] ملاصدرا، اسفار اربعه، تهران، انتشارات الحیدریه، چاپ اول، ۱۳۷۹، ج۸، ص۳۵۵ [9] قرآن کریم / سوره روم / آیة 47 [10] قرآن کریم / سوره عنکبوت / آیة69 [11] قرآن کریم / سوره محمد / آیة7 [12] قرآن کریم/ سوره اسراء / آیة36 [13] شرح نهج‏البلاغه، ابن ابی‏الحدید، ج 2، ص 272 [14] قرآن کریم / سوره اسراء / آیة 84 [15] امثال و حکم / ج 2 / ص 1022 [16] مشکاة الانوار فی غررالاخبار/ جلد 1 / ص 207 [17] قرآن کریم/ سور نوح / آیة27 [18] قرآن کریم / سوره نوح / آیة5 و 6 [19] الکافی /   جلد 1/ صفحه 39 [20] بحار الأنوار : 74 / 73 / 59 [21] عدة الداعی و نجاح الساعی  , جلد1  , صفحه 75 [22] صحیفة الإمام الرِّضا : 90 / 19 [23] صحیفة الإمام الرِّضا : 90 / 19 [24] قرآن کریم / سوره ابراهیم / آیة5 [25] من لا یحضره الفقیه  / جلد  3 / صفحه 156 [26] من لا یحضره الفقیه / ترجمه بلاغی و غفاری ؛ ج 4 , ص 204 [27] ترجمه وشرح نهج البلاغه(فیض الاسلام)، ج 6 ص 1113 [28] قرآن کریم / سوره بقره/ آیة245 [29] قرآن کریم / سوره بقره/ آیة3

در زیارت دعا می کنیم و شخص زیارت شده را شفیع و واسطه بین خود و خداوند قرار می دهیم و چیزی از او می خواهیم. توصیه شده است که با معرفت به زیارت بروید. چون هستند کسانی که سال های سال به زیارت می روند و عرض ارادت می کنند؛ اما به مفهوم و حقیقت زیارت پی نبرده اند. این حاکی از کفر است که شخص با امامش بد صحبت کند. اگردر طول عمرمان یک زیارت درست، با یقین و با معرفت داشته باشیم و بفهمیم که کجا می رویم، برای ما بس است. امام صادق (علیه السلام) نیز می فرمایند؛ « هر کس حضرت معصومه (سلام الله علیها) را زیارت کند بهشت بر او واجب می گردد= مَنْ زارَها وَجبت لَهُ الْجَنَه»، منظور یک زیارت با معرفت است. آیا درخواست  هایمان از خداوند از طریق واسطه منافاتی با شرک دارد؟ آیا مگر غیر از این است که ما امر شده ایم که به غیر از خداوند به کسی یا چیزی متوسل نشویم و خدا فرموده که هیچ حول و قوه ای نیست، مگر از طرف خداوند. اگر اینگونه است، پس معصوم و امامزاده چه کاره هستند؟ از طرف دیگر، حضرت علی (علیه السلام) می فرماید: وقتی که برای شما مشکلی پیش می آید، سر قبر پدر یا مادرتان دعا کنید و حاجت بگیرید. چون دعای اموات به اجابت می رسد. خداوند مالک و مدبر همه جهان است و همه موجودات در اصل وجود و بقایشان محتاج به خداوند هستند و به هیچکس جز خدا احتیاجی ندارند. در سوره فاطر آیه 15 می فرماید: «انتم الفقراء الی الله و الله غنی حمید= همه شما فقیر و محتاج به خدا هستید و خدا بی نیاز و ستوده است» و در آیه 126 ال عمران می فرماید: « وَ مَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزیزِ الْحَکیمِ= پیروزی جز از جانب خداوند توانای حکیم نیست». یعنی اگر کسی کمک و موفقیت و پیروزی می خواهد، فقط در نزد خداست. سوال این است که اگر ما فقیر به خداوند هستیم، پس چرا درِ خانه معصوم برویم و نصرت و حاجت خود را از معصوم و اولیای خدا یا علما بخواهیم؟! مگر این ها قدرتی دارند؟! همه قدرت و توان در دست خداوند است. التماس دعا گفتن چه معنایی دارد؟ ما احتیاجی به معصوم نداریم. ما مستقیما با خداوند ارتباط برقرار می کنیم که همه جا حاضر است. خودش هم در آیه 115 سوره بقره فرمود:«فَأَیْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَ‌ وَجْهُ‌ اللَّهِ‌= به هر کجا رو کنید خدا همانجاست». در آیه 186 سوره بقره فرمود: وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَ لْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرشُدون= چون بندگان من (از دوری و نزدیکی من) از تو پرسند، (بدانند که) من به آنها نزدیکم، هرگاه کسی مرا خواند دعای او را اجابت کنم. پس باید دعوت مرا (و پیغمبران مرا) بپذیرند و به من بگروند، باشد که (به سعادت) راه یابند». در نماز نیز می گوییم؛ « ایاکَ نَعبُدُ و ایاکَ نَستَعین = ما فقط از تو کمک می خواهیم». پس دیگر علی، حسین و ... کیست؟ چرا از اولیا و علما و مومنین ... کمک بخواهیم؟ با توجه به این منابع، کمک خواستن از غیر خدا غلط است و شرک و کفر محسوب می شود. خدا می گوید: «لا حول و لا قوه الا بالله لا حول و لا قوه الا بک. لا مؤثر فی الوُجود اِلا الله» یعنی استعانت و توسل به غیر نمی توانیم داشته باشیم و هیچکس جز او منشا اثر و توان نیست. و درآیه 17 سوره احزاب می فرماید: «قُلْ مَنْ ذَا الَّذِی یَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً  وَلَا یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ ... بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَ لا یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیًّا وَ لا نَصِیراً =ای پیغمبر بگو: اگر خدا به شما اراده بلا و شری کند یا اراده لطف و مرحمتی فرماید آن کیست که شما را از اراده خدا منع تواند کرد؟ و هرگز خلق، جز خدا هیچ یار و یاوری نخواهند یافت». اگر انسان از کسی یا موجودی و یا ابزاری کمک بخواهد یعنی این که او را در کمک دادن، در قدرت و توان با خدا شریک کرده است». آیا پس انداز کردن شرک است؟ افرادی هستند که اعتقاد دارند که از ابزار کمک نگیرید. چون شرک به خداست. مثلا می گویند برای آینده پول پس انداز نکنید. چون پس انداز کردن، شرک به خداست. یعنی من امیدم به پول است. گاهی برخی برعکس عمل می کنند. اینها می گویند: من هر چه پول دستم بیاید خرج می کنم و یا به این و آن می دهم و برای خودم، هیچ پولی نگه نمی دارم. چون توکلم به خداست. یعنی آینده نگری نمی کنیم. چون آینده نگری شرک است. آینده نگری یعنی من خودم مستقل هستم و یک فکری می کنم. وقتی خدا کمکم می کند، پس چرا من از الان آینده نگری کنم؟ اگر آینده نگری کنم، یعنی اینکه من به این اسباب و علل دل بسته ام. این اعتقادات در حالی است که حضرت سلمان (س) وقتی بودجه اش را از بیت المال می گرفت، می گفت من خرج یک سالم را نگه می دارم و ولی بقیه اش را در راه خدا انفاق می کنم. چون برای سال آینده شاید زنده بودم تا بودجه ی بعدی ام را بگیرم. امام صادق (علیه السلام) کالاهای شان را در چند انبار قرار می دادند. به ایشان گفتند چرا شما در چند انبار قرار می دهید؟ فرمودند؛ شاید به یک انبار آسیب رسید، اگر در یک جا متمرکز کنم، اموالم از بین می رود. این همان نگاه درستی است که معروف شده به این که می گویند: «همه تخم مرغ هایت را در یک سبد قرار نده». خوب این نگاه امام یعنی چی؟ یعنی اینکه به خدا توکل و اتکا نکرده و به ترفند، روش و عقل خودش اکتفا کرده است؟! آیا می شود بگوییم که اگر امام صادق به خداوند توکل داشت، هیچ وقت این کار را نمی کرد؟ خیر. این کار حضرت با توکل هیچ تباینی ندارد. این همان است که فرمودند: با توکل زانوی اشتر ببند. اگر ما برای موجودی، مستقلاً توان و قوه ای در اجابت خواسته های موجودات دیگر، کمک به آنها، رفع حاجات شان قائل باشیم، این شرک به خداوند است. اما موجوداتی هستند که خداوند خواسته و اجازه داده است که مردم به وسیله ی آن ها به خداوند نزدیک شوند و با توسل به آن ها از خداوند کمک بگیرند. خدا گفته که این ها هیچ  کاره هستند. ولی من به اینها آبرو و عزت دادم. شما اگر به در خانه آنها بروید من هم کمک خواهم کرد. همه موجودات عبد و بنده خدا هستند و هیچ کس از خودش هیچ چیزی ندارد. در تعقیب نماز عصر می خوانیم: « لاَ یَمْلِكُ لِنَفْسِهِ نَفْعاً وَ لاَ ضَرّاً وَ لاَ مَوْتاً وَ لاَ حَیَاةً وَ لاَ نُشُوراً = برای خودش هیچ نفع و ضرر و مردن و حیات و برانگیختگی قائل نیست». خداوند این شرافت و آبرو و توان را به اهل بیت داده و خواسته که آن ها مراجعی باشند که بندگان خدا به آنها مراجعه می کنند و از آبروی آنها سرمایه گذاری کنند برای نزدیک شدن به خداوند، توسل به خداوند و کمک خواستن از او. اگر کسی رفتارش اینگونه باشد، با توحید هیچ منافاتی ندارد. چون تمام حول و قوه ای که در پیغمبر، امیرالمومنین، حضرت زهرا و ... وجود دارد از ناحیه ی خدا است. خداوند می فرمایند: «مَنْ ذَا الَّذی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ = هیچ کس نمی تواند شفاعت کسی را در نزد من بکند، مگر به اجازه من.» خداوند به اذن خودش به بعضی از بندگان آبرومندش قدرت و اجازه تصرف و ولایت (تکوینی) داده است که در موجودات تصرف کنند، شفا دهند، بیمار کنند و تغییر و تحولاتی در نظام طبیعی ایجاد کنند. در قرآن آیات متعددی راجع به این داریم که خداوند به انبیاء این قدرت را داده بود. ولی فرموده که به اذن من قدرت دارید، به اذن من شفا می دهید. به حضرت عیسی می فرمایند: به اذن من شفا بده. به اذن من کور مادرزاد را بینا کن. به اذن من مرده را زنده کن. به اذن من از چیزهایی که در خانه هایشان است خبر بده. همه می دانستند که حضرت عیسی از خدا این قدرت را گرفته و به اذن خدا این کارها را می کند. پس اینها با توحید منافاتی ندارد. خداوند در مورد معصومین ع نه تنها اذن داده، بلکه یک سلسله از امور را مستقیماً به آنها واگذار و تفویض کرده است. یعنی اختیار را به دست آنها سپرده و گفته است که هر تصمیمی که شما می گیرید و حکم می دهید همان است. چون خدا دستور داده از موجودات دیگر استمداد کنیم و به آنها توسل کنیم و به زیارت شان برویم، پس اینها شرک نیست؛ بلکه اطاعت از خدا و عین توحید است. خداوند فرمودند: «أبالله أن یجری الامور الا باسبابها= خداوند ابا دارد از این که کارها را مگر از طریق اسباب و وسیله انجام بدهد». یعنی می گوید هر کاری را می خواهید انجام بدهید با اسباب و عللی که من قرار دادم انجام دهید. این که کسی بگوید: خدایا خودت این کار را بکن، درست نیست. البته استثنائاً در بعضی موارد به اذن خدا اسباب و علل حذف می شوند. اما قاعده این است که انسان هر کاری را می خواهد انجام بدهد باید از طریق اسباب و عللش انجام دهد. برای همین بود که در قرآن فرمود: و ابتغوا الیه الوسیله= وقتی نزد خدا می روید و چیزی می خواهید، با وسیله بروید». معصوم ع هم فرمود: نحن الوسیله= ما وسیله هستیم». حضرت موسی دندانش درد می کرد. به خداوند می گوید که خدایا من دندانم درد می کند. خداوند می فرماید از آن گیاه بخور خوب می شوی. یعنی از واسطه استفاده می کند و شفا را از طریق گیاه می دهد. حضرت دفعه بعد که دندان درد می گیرد، بدون اینکه به خدا بگوید، گیاه را می خورد، اما خوب نمی شود. می گوید: خدایا چرا خوب نشدم؟! خدا می گوید می خواستم بدانی که چه کسی به آن گیاه قدرت شفا را داده بود! یعنی اگر سراغ اسباب و علل می روید، باز هم حواس تان باشد که این اسباب و علل وابسته به خداوند است و خدا باید اجازه بدهد. گاهی شما دارو را می خورید، ولی به جای اینکه خوب شوید بدتر می شوید. چرا؟ چون خدا اذن نداده که دارو تو را خوب کند. آب می خورید. اما به جای اینکه سیراب شوید، تشنه تر می شوید. چون خدا اذن نداده. حضرت ابراهیم در آتش می افتد، آتش قاعده اش این است که بسوزاند. ولی چون خدا اذن نداده، نمی سوزاند بلکه خنک هم می کند.  حضرت مریض می شود و به خداوند می گوید خدایا اگر خودت خوبم نکنی، سراغ حکیم و پزشک نمی روم. خدا در جواب می گوید: من هم تو را شفا نمی دهم. آیا می خواهی با توکل به من، حکمت های مرا به هم بزنی؟! حکمت من در این قرار گرفته است که اگر قرار است شفایی باشد، در دست طبیب و طبابت باشد. ولی به اذن من. پس طبق قاعده عمل کن و پیش طبیب برو تا من شفا بدهم. اما ممکن است به سراغ اسباب و علل که در اینجا پزشک است، رفته باشم، ولی شفا نگرفته باشم. در این صورت می گویم خدایا اسباب و علل کاری نکردند، خودت یک کاری بکن. پس نمی توان مستقیم به منبع رجوع کرد. طلبه ای با گریه به حضرت ابوالفضل (علیه السلام) توسل کرد که من می خواهم مجتهد شوم. شما به من اجتهاد بدهید. شب خواب دید حضرت با فلکی که درست کرده است می خواست او را فلک کند. حضرت گفت: از من می خواهی که اجتهاد بدهم؟ برو درست را بخوان. ما هم تو را کمک می کنیم. پس نباید بدون علل و اسباب به منبع بزنی. نابرده رنج گنج میسر نمی شود: «لَیسَ لِلاِنسانِ اِلا ما سَعی». این شعر و اصطلاح و ضرب المثل توحیدی که همیشه سر زبانهاست که می گوید: از تو حرکت از خدا برکت، یعنی حتماً باید حرکتی باشد، تا برکتی حاصل شود. وسیله هایی که توسل به آنها، باعث نزدیکی به خداوند و رفع حاجت می شود این وسایل که ما بوسیله آنها به سوی خدا توسل می کنیم، می توانند چیزهای مختلفی باشند. این که خداوند می فرماید: «وَابتَغوا اِلیهِ الوَسیله= هر وقت می خواهید به سمت خدا بروید، با اسباب و وسیله بروید». یعنی برای هر نیازی، وسیله ای لازم است. «وابتغوا» یعنی بجویید و ببینید چه وسیله ای شما را به خدا می رساند. خدا در مسیر شما وسیله قرار داده است که بعضی از این وسایل را در قرآن معرفی کرده است. در آیه 45 سوره بقره می فرماید: «وَاستَعینوا بِالصَبرِ وَ الصَلاة= از صبر و نماز کمک بگیرید ». نمی گوید اگر می خواهید به سمت من بیایید، از من کمک بگیرید. می فرماید: هر وقت ضعف شما را گرفت و کم آوردید، نماز بخوانید و از روزه و صبر کمک بگیرید. چون بدون حوصله و صبر در مقابل طبیعت گراها رشد نمی کنید. ایمان و عمل صالح نیز یک وسیله است. امیرالمومنین «علیه السلام» در نهج البلاغه خطبه 110 می فرماید: «إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ إِلَی اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی الْإِیمَانُ بِهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِهِ فَإِنَّهُ ذِرْوَةُ الْإِسْلَامِ وَ کَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ فَإِنَّهَا الْفِطْرَةُ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا الْمِلَّةُ وَ إِیتَاءُ الزَّکَاةِ فَإِنَّهَا فَرِیضَةٌ وَاجِبَةٌ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنَ الْعِقَابِ وَ حَجُّ الْبَیْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا یَنْفِیَانِ الْفَقْرَ وَ یَرْحَضَانِ الذَّنْبَ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ فِی الْمَالِ وَ مَنْسَأَةٌ فِی الْأَجَلِ وَ صَدَقَةُ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُکَفِّرُ الْخَطِیئَةَ وَ صَدَقَةُ الْعَلَانِیَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِیتَةَ السُّوءِ وَ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِی مَصَارِعَ الْهَوَانِ أَفِیضُوا فِی ذِکْرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الذِّکْرِ وَ ارْغَبُوا فِیمَا وَعَدَ الْمُتَّقِینَ فَإِنَّ وَعْدَهُ أَصْدَقُ الْوَعْدِ وَ اقْتَدُوا بِهَدْیِ نَبِیِّکُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْیِ وَ اسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهْدَی السُّنَن = همانا بهترین چیزی که انسان ها می توانند با توسل بر آن به خدای سبحان نزدیک شوند، ایمان به خدا و پیامبر (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ) و جهاد در راه خداست، که جهاد قلّه بلند اسلام، و یکتا دانستن خدا بر اساس فطرت انسانی است. بر پاداشتن نماز آیین ملّت اسلام، و پرداختن زکات تکلیف واجب الهی، و روزه ماه رمضان، سپری در برابر عذاب الهی است، و حج و عمره، نابود کننده فقر و شستشو دهنده گناهان است. و صله رحم مایه فزونی مال و طول عمر، و صدقه های پنهانی نابود کننده گناهان است، و صدقه آشکارا، مرگ های ناگهانی و زشت را باز می دارد، و نیکوکاری، از ذلّت و خواری نگه می دارد.» اینها وسیله هستند که مانع می شوند که انسانها خوار و ذلیل شوند». وسیله دیگر، توسل به انبیاء و اولیاء است که خداوند نیز امر کرده به افرادی که پیش خدا آبرومند هستند، توسل کنیم. در این مورد حضرت علی «علیه السلام» می فرمایند: « اَنا الوَسیله= من وسیله هستم». مثل حدیث سلسله الذهب امام رضا «علیه السلام» که در نیشابور فرمودند: :«کَلِمَةُ لا إلهَ إلّا اللّهُ حِصنی فَمَن دَخَلَ حِصنی اَمِنَ مِن عَذابی بِشُروطِها وَ أنَا مِن شُروطها= کلمه توحید (لا اله الا الله) دژ و حصار محکم من است. هر کس آن را بگوید، داخل حصار من شده و هر کس داخل قلعه و حصار من شود، از عذاب من در امان است، اما در صورتی که به شرط‌های آن عمل شود، و من یکی از آن شرط‌ها هستم.» فرمایش امام به این معنی است که توحید در صورتی مقبول درگاه خداوند است که همراه با پذیرش ولایت اهل بیت باشد. کسی بدون ولایت من و معصوم نمی تواند وارد قلعه ی لا اله الا الله شود. لازمه ی اعتقاد به لا اله الا الله اعتقاد به ما اهل بیت می باشد. و در کتاب «عترت در قرآن» درباره آیه 35 سوره مائده حضرت می فرمایند؛«نحن الوسیله= ما وسیله هستیم». پس توسل به انبیاء و اولیاء یک کار عقلانی است که حتی در زندگی طبیعی نیز داریم.  فرض بفرمایید که آقایی می رود خواستگاری دختر خانمی که او را نمی شناسد. سعی می کند که از یک آشنا استفاده کند که او را به آن خانواده معرفی کند. در مواقعی که در امری انسان کارش گره خورده است، چون او را نمی شناسند به کارش رسیدگی نمی کنند. به همین دلیل، از افراد آبرومند به عنوان ضامن تائیدیه می گیرد. به طور کلی اگر غریبه ای از ما درخواستی داشته باشد، در صورتیکه یک آدم آبرومندی که قبولش داریم تضمینش کند، به راحتی می توانیم به او کمک کنیم. این کار معقولی است که در همه امتها و جوامع با عناوین مختلف مثل ضمانت، آبرو گذاشتن، شفاعت، توصیه به شکل خوب (نه پارتی بازی) یعنی به وسیله شفاعت که حقوق دیگران ضایع نشود، صدق می کند. مستنداتی که بر جواز توسل دلالت دارد روایات متعددی بر جواز توسل دلالت دارد. دو روایت که از منابع اهل تسنن گفته شده را بیان می کنیم. (چون بیشترین ایراد را اهل تسنن به ما شیعیان می گیرند). احمد بن حنبل، در مسند خود از عثمان بن حنیف چنین روایت می‌كند:« اِن رَجُلاً ضَریرَ البَصَرِ أتیَ النبیَّ صَلَّی الله عَلَیه وَ سَلَّم فَقالَ ادْعُ اللهَ أنْ یُعافیَنی، قال إن شئتَ دَعوتُ لك وَ اِن شِئتَ أخّرتُ ذلك فَهُو خَیْرٌ، فقالَ أدْعُه فَأمَرَه أنْ یَتَّوَضّأ فَیَحسُنُ وُضوئَه فَیُصلِّی رَكْعتینِ وَ یَدعُو بِهذَا الدّعاءِ اللّهمّ إنی اَسئلُك وَ اَتوَجَّه إلیكَ بنبیّك مُحْمَّدٍ نَبِّی الرَّحمةِ یا مُحمّدُ اِنّی تَوجّهتُ بِك الَی رَبّی فی حَاجَتی هِذِه، فَتَقضِی لی اللَّهمَّ شَفِّعْه فیّ. قالَ عُثمانُ: فَوَ اللَّه ما تَفَرَّقنا و لا طالَ الحَدیثُ بِنا حَتّی دَخلَ الرَّجلُ كأنْ لَمْ یكنْ بِه ضَرٌّ قَطُّ= مردی نابینا نزد پیامبرگرامی اسلام آمد و گفت: از خدا بخواه تا مرا عافیت بخشد. پیامبر فرمود: اگر می‌خواهی دعا كنم، و اگر مایل باشی به تأخیر ‌اندازم و این بهتر است. او گفت: دعا كن. پیامبر به او فرمان داد تا وضو بگیرد و در وضوی خود دقت كند و دو ركعت نماز بگزارد و چنین دعا كند: پروردگارا! من از تو درخواست می‌كنم و به وسیله محمد، پیامبر رحمت، به تو روی می‌آورم. ای محمد، من در مورد نیازم، به وسیله تو به پروردگار خویش متوجه می‌شوم تا حاجتم را برآورده فرماید. خدایا! او را شفیع من قرار ده. به خدا قسم ما هنوز از آنجا متفرق نشده بودیم و مدت ماندن ما زیاد طول نكشیده بود كه دیدیم مرد نزد ما آمد و چنان شفا یافت گویا هرگز نابینا نبود. داستانی دیگر این است که ابی بصیر به خدمت امام محمد باقر «علیه السلام» آمد و گفت: آقا شما شفا نیز می دهید؟ یعنی این که شما قدرت دارید شفا بدهید؟ حضرت دستی به روی او کشید و بینا شد. حضرت فرمود حال مثل بقیه مردم بینا شدی. اما بهتر این است که نابینا باشی و بی حساب به بهشت بروی. او گفت باشد می خواهم بی حساب به بهشت وارد شوم. حضرت اشاره کرد و او نابینا شد. در این حدیث، چند نکته وجود دارد. این حدیث را عثمان بن حنیف که یکی از صحابه معتبر است، نقل می کند. آن شخص که به پیامبر متوسل می شود، حضرت نمی گوید که مگر من که هستم؟ برو در خانه خدا. این شرک است که نزد من آمده ای. بلکه حضرت می گوید: باشد. اگر می خواهی برایت دعا می کنم. و از طرف دیگر پیامبر می گوید اما برایت بهتر است که ذخیره برای آخرتت شود. در مورد بیماری ها قاعده ای هست که می گویند: شما شفایتان را بخواهید؛ اما اگر خدا شفا نداد، ناراحت نباشید و مطمئن باشید که برای آخرت شما بهتر از آن، ذخیره می شود. چون در بهشت درجاتی هست که انسان جز با بیماری به آن نمی رسد. چون بی حساب وارد بهشت می شوند. نکته دیگر اینکه: طبق صحبت رسول اکرم، وضو باید کامل باشد که اثر بخش باشد. یعنی رو به قبله باشد. دعاهای وضو را با حضور قلب بخواند. یکی از خواص وضوی کامل این است که خیالات انسان را کنترل و دفع خواطر و فکرهای بد و آلوده می کند. نکته آخر این روایت، ماهیت دعای مرد نابینا است که اینگونه می گوید: خدایا من از تو می خواهم و به سوی تو توجه دارم و به نبی تو توسل می کنم. بعد دعا را بر می گرداند از خداوند به سمت پیامبر. ای پیامبر! من متوجه تو هستم و به پروردگارم به وسیله تو توجه می کنم در این حاجتی که دارم. پس حاجت مرا بده. چون بعضیها اشتباه فکر می کنند که ما وقتی به معصوم می گوییم شما حاجت ما را بدهید، حضرت خودش مستقیماً این قدرت را دارد و لازم نیست از خداوند بخواهد. پیامبر هم به او یاد می دهد و می گوید تو این گونه بگو که ای پیامبر! تو حاجت من را بده و بعد بگو خدایا این پیامبر را شفیع من قرار بده. یعنی واسطه بودنش را برای من بپذیر.

به یکی از اصحاب رسول الله (صلی الله علیه و آله) گفتند که چطور شده که حرف های تو با بقیه فرق می‌کند؟ گفت: علتش این است که هر کس پیش رسول الله می رود، از ایشان سؤال می کند «من چه کنم که به بهشت بروم؟ ولی من هر وقت پیش رسول الله رفتم از او سؤال کردم که چه کنم که به جهنم نروم؟ این یعنی آفت‌شناسی. سهل‌انگاری ها و غفلت ها نیز، باعث می‌شود که انسان سرمایه‌های عظیم خودش را از دست بدهد. چون انسان اساساً برای بهشت آفریده شده و حتی بالاتر از بهشت. اما آن چیزی که انسان را جهنمی می‌کند، غفلت‌های انسان است. غفلت این است که انسان در سه مرحله «اعتقادات، اخلاقیات و اعمال و شرعیات» مراقب نباشد و به خودش آسیب بزند. حالا بعضی آسیب به خودشان می‌زنند، بعضی‌ها هم خودشان را می‌سوزانند و هم دیگران را. بنابراین، مهم است که انسان آسیب‌شناسی و گناه‌شناسی کند. امام علی علیه السلام فرمود: «اجْتِنَابُ‏ السَّیِّئَاتِ‏ أَوْلَى مِنِ اكْتِسَابِ الْحَسَنَاتِ= دوری از بدی ها، بر به دست آوردن خوبی ها اولویت دارد». یعنی اینکه انسان گناه نکند، مهمتر از این است که دنبال خوبی ها باشد و کارهای خیر و خوب را برای خودش جمع کند. چون ثواب جمع کردن، کار سختی نیست. اما اگر انسان نتواند آنها را نگهداری کند، به راحتی ثوابها از دست می‌روند و اعمال ضایع می‌شوند. پس در گام نخست، مهم این است که تلاش کنیم آفت و آسیب نداشته باشیم. هر چه از آفتها دورتر باشیم، تولد سالم تری به دنیای بعدی خواهیم داشت اگر بخواهیم تولدمان به عالم بعدی راحت‌تر باشد، باید هر چه بیشتر، از آفت ها و آسیب ها دورتر باشیم. مثل یک بچه‌ای که می‌خواهد از رحم مادر به دنیا بیاید. هر چه مادر مراقبت بیشتری کند که جنین آسیب نبیند، تولدش سالم­تر، بهتر و قویتر خواهد بود. آن بیماری هایی که بچه با خودش از رحم مادر به دنیا می‌آورد، آنها دردسرساز هستند. بنابراین، شناخت عوامل جهنم ساز خیلی مهم هستند. یعنی انسان حواسش باشد که چه چیزهایی او را جهنمی می‌کند. گاهی شخص یک ظاهری را در زندگی بعضی از افراد می‌بیند، بعد می‌رود خودش را شبیه به آنها می کند. نمی‌فهمد که باطن آنها چیست. می‌خواهد برود شبیه آنها بشود. ولی می‌بیند که خیلی چیزهای زندگی ­اش را از دست می دهد: سلامتی، نشاط، طراوت، آرامش، دین و اعتقاداتش. چون می‌خواهد شبیه کس دیگری بشود. پس هدف‌گذاری ها، آرزوها، چینش معشوق‌ها، آرمانها و نوع دغدغه‌های یک شخص اگر خوب تنظیم نشود، شخص دائماً هوسهایی می‌کند که او را کاملاً جهنمی می‌کند، گرفتار می‌کند و به غفلت می‌اندازند. «غفلت»، عامل تباهی انسان هاست اولین عامل جهنمی شدن، «غفلت» است.در این زمینه قرآن می ­فرماید: «وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُون[1]‏= و محققاً بسیاری از جن و انس را برای جهنم آفریدیم، چه آنکه آنها را دلهایی است بی‌ادراک و معرفت، و دیده‌هایی بی‌نور و بصیرت، و گوش­هایی ناشنوای حقیقت، آنها مانند چهارپایانند بلکه بسی گمراه‌ترند، آن­ها همان مردمی هستند که غافل‌اند». در این آیه، سه ویژگی اهل جهنم را برمی شمارد: «لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها» به تعبیر قرآن، بسیاری از جن و انسان­ها لایق جهنم هستند. چون از قلبشان استفاده نمی‌کنند و خوب فکر نمی‌کنند. یعنی فکر خوب، نمی‌گذارد انسان جهنمی بشود. تفکر و تعقل انسان را بهشتی می‌کند. به شرطی که متین باشد، شیوه داشته باشد، روش‌مند باشد، این به انسان خیلی کمک می‌کند. جانور فربه شود از راه نوش                     آدمی فربه شود از راه گوش انسان با «شنیدن» رشد می‌کند. گوش، دهان روح انسان است. انسان با گوشش ترقی پیدا می‌کند و تا بهشت و بالاتر از بهشت می‌رود. انسان با شنیدن، تفکر و تعقل خوب، از پایین‌ترین درجات جهنم تا عالی­ترین درجات بهشت و بالاتر از بهشت می‌تواند خوب رشد کند. گاهی انسان نمی­ داند که چطور باید فکر کند. برای همین باید مربی و استاد داشته باشد تا به او فکر کردن را بیاموزد. چون فکر، آن سفینه‌ای است که شما را از زمین بلند می‌کند و تا بهشت و بالاتر از بهشت می‌برد. بسیاری از انسانها و جن‌ها شخصیت جهنمی دارند. چون تفقه نمی‌کنند. تفقه، آگاهی عمیق است. فقط یک مطالعه و شنیدن نیست؛ بلکه وقتی می‌شنود یا می‌خواند، روی آن کار می‌کند و عمیق می‌شود. قرآن می‌گوید: آنهایی که خوب فکر نمی‌کنند، جهنم جای آنهاست. پس یکی از گروه هایی که جایشان در جهنم است، افرادی هستند که اهل شنیدن، مطالعه، استاد دیدن، کلاس رفتن و تفقه نیستند. «وَ لَهُمْ أَعْیُنٌلا یُبْصِرُونَ بِها= چشم دارند اما نمی‌بینند». این نمی‌بینند هم از نوع تفکر است. رؤیت نیست، بصیرت است. گاهی افراد قشنگی های نعمتهای الهی را نمی‌بیند. همیشه شاکی هستند، همیشه نق و غر دارند، همیشه ناشکرند. «وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها= گوش دارند، اما شنوایی ندارد». اهل شنیدن حرف حق نیستند. یک دنده و لجبازند. نه حرف پدر و مادر، نه حرف استاد، نه حرف مربی، نه حرف اولیاء الهی، نه حرف خدا را می شنوند و قبول دارند. اصلاً اهل شنیدن نیستند. حرامها را می‌شناسند، اما نگران نیستند که مرتکب آنها شوند. واجبات را می‌شناسند، اما نگران نیستند که انجام نمی‌دهند. در ادامه، قرآن می فرماید که اینها مثل چهارپایان هستند؛ بلکه بدتر: «أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ». علت اینکه بدتر از چهارپا هستند این است که چهارپاها تعقل می‌کنند، اما اینها تعقل نمی کنند. خیلی از حیوانات عقلانیت دارند، فکر می‌کنند و بدون استثناء همه آنها نماز دارند، اما بعضی انسانها نماز نمی خوانند. «كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبیحَهُ[2]= هر یک از آنها نماز و تسبیح خود را می دانند». اما آدم ها را می فرماید: «أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُون‏». اینها آدمهایی هستند که غفلت دارند. اصلاً حواسشان نیست که برای چه چیزی به این دنیا آمده اند. نه خودشان را می‌شناسند، نه غایت را می‌شناسند، نه هدف را می‌شناسند، نه مربی دارند، نه روش دارند، نه سبک زندگی دارند. فقط می‌خواهند زندگی کنند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:«إنَّ اللّه تباركَ و تعالى یُبغِضُ كلَّ عالِمٍ بالدُّنیا جاهلٍ بالآخِرَةِ= خداوند تبارك و تعالى از هر كس كه به دنیا عالِم و به آخرت جاهل باشد نفرت دارد». مثلا شخص دکتر است. مهندس است. پرفسور است. چند تا هم دکترا دارد. هنرمند است. شاعر است. نویسنده است. چند تا زبان بلد است. بعد می‌گویی که قرار است چند روز دیگر به آخرت بروی، سؤالاتش، لوازمش، آنهایی که آنجا احتیاج داری، در موقع رفتن و موقع سکرات موت، در قبر، در برزخ، بعد از آن مسیری که می‌خواهی بروی، قیامت، صراط، محشر، 50 سؤال قیامت، هیچ چیزی نمی داند. اصلاً برایش موضوعیت نداشته که بنشیند پاسخ اینها را در بیاورد. اصلاً نشنیده، ندیده و فکر هم نکرده. اصلاً سبک زندگی ندارد. غفلت یعنی شخص در جهنم است و حواسش نیست. هم خودش را جهنمی می‌کند، هم دیگران را. غافلون کسانی هستند که به حیات دنیا راضی شدند «إِنَّ الَّذینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا وَ اطْمَأَنُّوا بِها وَ الَّذینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُون‏* أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا یَكْسِبُون[3]‏= البته آنهایی که به لقاء ما دل نسبته و امیدوار نیستند و به زندگی پست دنیا دلخوش و دلبسته‌اند و آنهایی که از آیات و نشانه‌های ما غافلند* آنان جایگاهشان آتش خواهد بود به خاطر اعمالی که می کردند».   «إِنَّ الَّذینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا= کسانی که امیدی به دیدار ما ندارند»، یعنی اصلاً در روحشان این نیست که من یک روزی با خدا روبرو می‌شوم. یک روزی با ملک‌الموت و آخرت، با اهل بیت علیهم السلام، امام زمان علیه السلام و یک روزی با جهنم، یک روزی با بهشت، یک روزی با قبر آشنا می‌شوم. یک روزی فرشته‌ها سراغ من می‌آیند. اصلاً در مخیله‌شان نمی‌رود و اصلاً چنین داستانی را در ذهنشان نگذاشتند که بالاخره یک روزی همه اینها تمام می شود. «وَ رَضُوا بِالْحَیاةِ الدُّنْیا= به زندگی دنیا راضی شدند». حیات دنیا یعنی همین حیات پایینی و حیات پست. اینها به همین حیات راضی بودند. مثلا اگر بپرسی: از دنیا چه چیزی می‌خواهی؟ می گوید: چیز زیادی نمی‌خواهم. درس بخوانم، خانه‌ای داشته باشم، ازدواج کنم، بچه‌دار بشوم، بچه‌ها را بزرگ کنیم. عروس و دامادشان کنیم و خوش باشیم. همین. حالا تجارت هم بکنیم، پولدار بشویم، به همین امور راضی هستند. اصلاً حاضر نیستند در دنیا از ابدیت، آخرت، بهشت، جهنم، ایمان و از این لذت‌ها ببرند. چون فقط مردار دنیا را می‌خواهد. «وَ اطْمَأَنُّوا بِها= به آن اطمینان یافتند». به این نحو زندگیش اطمینان دارند و به آن تکیه داده اند. اینقدر تکیه داده اند که دیگرانی که مثل خودش نیستند را مسخره می‌کنند. «وَ الَّذینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُون‏» اینها کسانی هستند که از آیات الهی غفلت دارند. نشانه‌ها، کتاب‌ها، اساتید، مساجد، هیئت‌ و حرم‌ می‌روند؛ ولی غافل­اند. کربلا می‌رود، مکه می‌رود، ولی چشم و گوش بسته می‌رود. آیات را می‌بینند، اما از آن غفلت می‌کند. یا آیات به آنها خوانده می‌شود، اما بی‌توجه هستند. چون مست دنیا شدند. یعنی دغدغه و ذهن شان، ذهن و دغدغه‌های دنیایی و کوچک است. «أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا یَكْسِبُون = اینها جایشان جهنم است». به خاطر آنچه که کسب کرده ­اند. مثل یک جنینی که در رحم مادر هیچ چیزی تهیه نکرده است. اصلاً حواسش نیست که او قرار است چند روز دیگر به دنیا برود. چشم می‌خواهد، دست می‌خواهد، گوش می‌خواهد، پا می‌خواهد، سلسله اعصاب می‌خواهد. چرا جهنم می‌‌روند؟ چون کسبشان جهنمی است. الان جنین وقتی می‌خواهد از رحم مادر خارج بشود، اگر چشم نداشته باشد، گوش نداشته باشد، دست نداشته باشد، اول خودش اذیت می شود. این کسب دردسرساز است. پس وقتی که به مسافرت می‌روید، مهمانی می‌روید، خانه خاله یا مادر می‌روید، باید مراقب باشید. این که کسی بگوید ماهواره داشتند، ما هم نشستیم نگاه کردیم. ماهواره می‌دانی با بچه ات چه کار می‌کند. به بچه‌ات کسب می‌دهی. این جذب جان بچه‌ات می‌شود. این بچه قرار است به آخرت متولد بشود. با دیدن اینطور چیزها، بچه شکل می گیرد. اول یک اژدها می‌شود و به جان پدر و مادر می‌افتد. بعد همسرش را غافل می‌کند. فرزندانش را غافل می‌کند. اطرافیانش را غافل می‌کند. بعد هم ممکن است یک جامعه‌ای را غافل کند. اگر انسان در دنیا به داد خودش نرسیده باشد و بخواهد در قبر بکَند، یک عالم تصویر، یک عالم صدای بد، یک عالم غیبت، یک عالم تهمت، یک عالم خیالات بد، یک عالم کینه، حسادت، بدبینی، افکار منفی، همه را جمع کرده. اینها کسب هستند. خیلی سخت از انسان کَنده می شوند. آنها را جدی بگیرید. قا/217 عوامل جهنم/ غفلت [1] . سوره اعراف/ آیه 179. [2] . سوره نور/ آیه 41. [3] . سوره یونس/ آیه 7 و 8.

رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرماید: «أَوْحَى اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى نَبِیِّهِ دَاوُدَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِذَا ذَكَرَنِی عَبْدِی حِینَ یَغْضَبُ ذَكَرْتُهُ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ فِی جَمِیعِ خَلْقِی وَ لاَ أَمْحَقُهُ فِیمَا أَمْحَقُ[1] = خداوند عزّ و جلّ‌ به پیامبرش حضرت داود عَلَیْهِ‌ السَّلاَمُ‌ وحى فرستاد: بنده‌ی من اگر هنگام غضب مرا یاد كند، او را در قیامت در حضور تمامى خلایق یاد مى‌كنم و او را با دیگر افراد نابود شونده نابود نمى‌گردانم.» «ذَکَرْتُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی جَمِیعِ خَلْقِی» میلیاردها انسان در روز قیامت در محشر گرفتار و مشغول به خود هستند، همه هم دلهره دارند و با ابدیت روبرو اند، حالا در آن شلوغی و حال بدی که افراد در قیامت دارند، خداوند تبارک و تعالی به انسان توجه کند و در بین تمام خلق در روز قیامت یادش می‌کند و انسان را بیرون بکشد. یاد خدا که مثل یاد ما نیست. ما فقط یاد می‌کنیم و یاد ما اثری ندارد. یاد خدا اثر عملی دارد. یاد خدا مساوی است با عمل خدا. یعنی وقتی یادش می‌کنم، با او کار دارم، آن یاد خیلی مهم است. وقتی منِ خدا یادش می‌کنم، دیگر او هلاک نخواهد شد. اما خیلی ها هستند که حاضر نیستند به این پاداش های الهی برسند. این ها کسانی هستند که نبی اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در مورد آنها فرمودند: «إِنَّ لِجَهَنَّمَ بَاباً لَا یَدْخُلُهَا إِلَّا مَنْ شَفَى غَیْظَهُ بِمَعْصِیَةِ اللَّهِ تَعَالَى = برای جهنم دری هست که از آن در به جهنم داخل نمی‌شود مگر کسی که غیظ و خشم خودش را با معصیت خدا آرام کند.» «حب ذات» راهی برای غلبه بر غضب این غضب آنقدر زشت است و آنقدر باطن را خراب می‌کند و آنقدر بلا سر باطن انسان می‌آورد که خداوند به روشهای مختلف به انسان تلقین کرده و تذکر داده که با توسل به یکی از این اسباب که من در اختیارت می‌گذارم، غضبت را از بین ببر. یعنی غضب چیزی است بسیار زشت و نابودکننده و بسیار خطرناک. اما خداوند راه فرار و راه غلبه بر آن را زیاد قرار داده که یکی از آنها همان حب ذات است. یعنی اگر بر غضبت غلبه بکنی، خودت نجات پیدا می‌کنی. خیلی ها هستند که هیچ انگیزه دیگری شاید در آنها مؤثر نباشد. اما همین که متوجه باشند، اثر این کنترل غضب، به خود انسان برمی‌گردد و اگر این آتش غضب را که از ناحیه شیطان برافروخته می‌شود، خاموش نکنند، اول خودشان خواهند سوخت، از عصبانیت اعراض می‌کنند. اصطلاحاً هم خودمان می‌گوییم که این شخص در آتش غضب می‌سوزد و عجیب است که هیچ یک از حالت های انسان به اندازه غضب شبیه به آتش نیست. می‌فرماید، می‌خواهی این آتش غضب الهی را خاموش کنی؟ خیلی قدرت می‌خواهد. می‌گوید اگر می‌خواهی آن آتش قوی را خاموش کنی، همین که در دنیا الان به سراغ تو آمده، این را خاموش کن تا آن خاموش شود. این آتشی است که قدرتش کم است و آن آتشی است که بینهایت قوت و قدرت دارد. اگر به این غلبه کردی، آن آتش قوی و عظیم را خاموش خواهی کرد. این کم یاوری نیست که در اختیار ما قرار داده اند. این کمک زیادی است، هنگامی که ما عصبانی و غضبناک می‌شویم، با تذکر به این نکته که اگر من به این غلبه کنم و این را خاموش کنم، آن آتش خاموش خواهد شد. قبلاً هم گفتیم که خاموش کردن این آتش، مساوی است با بهشت. از بین بردن آتش در برخوردها این قدر اثر دارد. اگر شما در جاهایی که قرار است برخورد خشمگین بکنید، اتفاقاً برگردید و غلبه کنید و بخندید و برخورد شیرین بکنید، حاصل شیرین آن را خواهید دید. ایمن شدن از غضب خدا، با فروخوردن خشم شدیدترین و سخت‌ترین چیزها غضب خداست. یعنی موقعی است که خدا به خشم بیاید و بخواهد یک نفر را عذاب کند. علی (علیه السلام) می‌فرماید، من آتش دنیا را که از رحمت تو برافروخته شده، نمی‌توانم تحمل کنم. چگونه می‌توانم آتش قیامت را که از غضب توست، تحمل کنم؟ خداوند خطاب به موسی (علیه‌السلام) فرمود: « مَكتوبٌ فِی التَّوراةِ... : یا موسى، أمسِكْ غَضَبَكَ عَمَّن مَلَّكتُكَ علَیهِ، أكُفَّ عنكَ غَضَبِی[2]= در تورات نوشته شده است : اى موسى! خشم خود را از كسى كه زیر دست تو قرارش داده ام باز گیر، تا من نیز خشم خود را از تو باز گیرم.» کسی که بندگان خدا را با خشم و غیظ خودش می‌سوزاند، فردا با غضب الهی روبرو است. چیزی که از هر چیز دیگری بدتر و سخت‌تر است. برای همین دائم تذکر می‌دهد:«أَمْسِکْ غَضَبَکَ عَمَّنْ مَلَّکْتُکَ عَلَیْهِ= از کسی که من اختیارش را به تو دادم، غضبت را دور کن تا من هم غضبم را از تو دور کنم». امام صادق علیه السّلام از قول پدر بزرگوارشان مى فرمایند: حواریون به عیسى بن مریم گفتند: «أَیُّ اَلْأَشْیَاءِ أَشَدُّ قَالَ أَشَدُّ اَلْأَشْیَاءِ؟ غَضَبُ اَللَّهِ[3] = كدامین اعمال سخت تر است؟ گفت: سخت ترین آنها خشم خداوند است.» ما جداً مظاهر جلال الهی را که در طبیعت می‌بینیم از همه آنها می‌ترسیم مثل عقرب، مار، تمساح، سوسمار، پلنگ، شیر، درختان وحشی گوشتخوار، مورچه‌های ریز گوشتخوار. از پرندگان تیزپنجه و خشن می‌ترسیم. از آتش، سیل، زلزله می‌ترسیم. اینها مظاهر جلال الهی هستند که به واسطه رحمت خداوند تبارک و تعالی در این دنیا قرار گرفته اند. حال فکر کنید همین مظاهر شدت پیدا کند به غضب الهی؛ یعنی ماری که مأمور است نه از روی رحمت، بلکه به غضب الهی مأمور شود و به سراغ انسان بیاید. درنده‌ای که به غضب الهی مأمور است که به سراغ انسان بیاید. آتشی که به غضب الهی مأمور است تا بسوزاند. یک مقدار که رعد و برق زیاد می‌شود دلها همه می‌لرزد. وقتی که صدا شدید باشد، همه می‌ترسند. اما این صدا که از رحمت الهی است، وای از وقتی که خدا بخواهد با آن صدای خشن انسان را بترساند. انسان خیلی ضعیف است و اینطور نیست که بگویی من در مقابل هر صدایی مقاومت می‌کنم. اینجا مظاهرش را داریم می‌بینیم که در طبیعت نمی‌توانیم مقاومت بکنیم. صدا وقتی زیاد می‌شود تمام ترس وجود انسان را می‌گیرد. حتی خیلیها می‌میرند. چون نمی‌توانند صدا را تحمل کنند. ملائکه که به سراغ انسان می‌آیند صدای خشنی دارند، حالا خداوند می‌خواهد با صدایی که از غضبش تولید شده، انسان را عذاب کند، این شوخی نیست. هیچ چیزی شدیدتر از غضب الهی نیست و خیلی هم خوب است که انسان متذکر این باشد که اگر بخواهد با خشم خدا شوخی و بازی بکند و خودش را در معرض خشم خدا قرار بدهد چه به روزش خواهد آمد. تذکر به خشم الهی خیلی انسان را جدی خواهد کرد. بسیاری از مواقع اگر ما متوجه باشیم که امام زمان (علیه‌السلام) دارد این حرفها را می‌شنود و رفتار ما را می‌بیند، خداوند تبارک و تعالی می‌شنود و در محضر او هستیم، متذکر می شویم و می‌بینیم که جرأت نمی‌کنیم خیلی از حرفها را بزنیم. اتفاقاً غلبه به خیلی از شهوات، میلها و غضب ها در همین حالت راحت است. به علی (علیه‌السلام) عرض کردند، چگونه می‌شود به نگاه بر نامحرم غلبه کرد. نگاهی که شهوت‌آلود است؟ فرمود: این که متذکر باشید تحت نگاه یک سلطان مقتدر هستید. اگر متوجه باشیم که یکی دارد ما را نگاه می‌کند، کسی که به فرموده علی علیه السلام هم شاهد است و هم قاضی است، دیگر دست به نگاه حرام نمی زنیم. وقتی متذکر باشیم کسی که مالک یوم الدین است ما را در هر لحظه می‌بیند، آن گاه در رفتار مان با بچه و زن و پدر و برادر و به خصوص زیردست، دقت می‌کنیم. فرمانده هستی، مدیر هستی، رئیس هستی، توجه به مرئوسها مهم است. «تکبر» و «تَجَبُر» سرآغاز غضب اند در روایت چند تا سرآغاز برای غضب شمرده اند. یکی «تکبر» است. دیگری «تجبر» است. تَجَبُر با تکبر فرق دارد. جبر یا تجبر یعنی بگویی همین که من می‌گویم باید باشد و خلاف این نباید صورت بگیرد. زورگویی و یکدندگی و خودرأیی مستبدانه، اینکه خلاف حرف من نباید باشد. اگر خلاف حرف من شد، من ضایع می‌شوم. اراده من است و جز این نیست. این یکی از  نقاط آغاز تکبر این است. زن و شوهری دعوایشان شده بود. زن می‌گفت: من از هیچ چیزی ناراحت نیستم. این مرد فقط دائم من را کتک می‌زند. به پهلویم زده و شکسته و یک بار زده بازویم عیب کرده، یک بار چشمم عیب کرده، رفتم دکتر گفته مویرگ چشمت پاره شده. خواهش می کنم فقط به او بگویید مرا نزند. من با همه سختیها و بداخلاقی هایش می‌سازم. البته نه اینکه زن هم بی‌تقصیر بود. او هم زبان‌ درازی می‌کرد و حرفهای ناشایست می‌زد. به مرد گفتم: زدن می‌دانی چقدر جرمش زیاد است؟ ما حقی نداریم بزنیم. می‌دانی این چه عقاب و فشار قبر دارد؟ گفت: جلوی زبانش را نمی‌گیرد. تکبر اینطوری است که انسان را به غضب وادار می‌کند. گفتم حالا حرف زده خلاف حرف تو هم در آمده، تو باید کتکش بزنی؟ دیدم دائم دارد توجیه می‌کند. گفتم: مرد حسابی تو خجالت نمی‌کشی؟ خدا این زن و دو سه بچه را دست تو امانت سپرده، عرضه داری اینها را نگه داری یا نه؟ اسم خودت را مرد می‌گذاری؟ چرا دست رویش بلند می‌کنی؟ چطوری روی خودت قضاوت می‌کنی؟ چگونه در مورد خودت ارزیابی می‌کنی؟ سه‌تا امانت. سیدالشهدا (علیه السلام) کلامی با این مضمون دارند: زنها امانت خدا در دست شما هستند، بترسید از خدا در مورد این امانت. تو سالها گناه کردی و خدا چقدر تحمل کرده و چقدر حلم نسبت به تو به خرج داده، این سه نفری که به تو سپرده، عرضه نداری نگه‌شان داری؟! خودت از خدا خجالت نمی‌کشی که دست روی اینها بلند می‌کنی؟ سه نفر امانت دست تو سپرده گفته من می‌توانم روزی اینها را بدون تو هم بدهم. ولی این زن و بچه را به تو سپردم، روزی‌شان را بده. زحمت بکش و کار کن. تو اینها را سرپرستی کن. این را هم نمی‌توانی؟ خانمی می‌گفت: من هر کاری می‌کنم که این بچه‌ها را یک ذره به پدرشان راغب کنم نمی‌توانم. هر مردی را ببینند با یکذره اخلاق خوش، می‌گویند، کاش این پدر ما بود. یعنی پدر جایگاه تربیتی خودش را از دست داده. هر وقت از خانه می‌رود، بچه‌ها خوشحالند و هر وقت می‌آید ناراحتند. از مسیح علیه‌السلام سؤال شد: « قَالُوا: فِیمَ یُتَّقَى غَضَبُ اَللَّهِ قَالَ بِأَنْ لاَ تَغْضَبُوا قَالُوا وَ مَا بَدْءُ اَلْغَضَبِ قَالَ اَلْكِبْرُ وَ اَلتَّجَبُّرُ وَ مَحْقَرَةُ اَلنَّاسِ= گفتند: چگونه مى شود از خشم خدا بر كنار بود؟ گفت: به اینكه غضب نكنید، گفتند: غضب چگونه شروع مى شود؟ گفت: به وسیله كبر و خود پسندى و كوچك شمردن مردم.» به چه وسیله‌ای می‌شود انسان از غضب خدا دور بماند و خودش را نگهدارد و غضب نکند؟ چگونه از خشم و عذاب خدا در امان باشیم؟ «رسولُ اللّه ِ صلى الله علیه و آله ـ لَمّا سَألَهُ رَجُلٌ: اُحِبُّ أن أكُونَ آمِنا: لا تَغضَبْ على أحَدٍ تَأمَنْ غَضَبَ اللّه ِ و سَخَطَهُ[4] = رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در پاسخ مردى كه عرض كرد: دوست دارم از غضب و سَخَط خدا ایمن باشم. فرمود: بر هیچ كس خشم مگیر، تا از خشم و ناخشنودى خدا ایمن باشی.» نبی اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود:«مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ كَفَّ اللّه ُعَنْهُ عَذابَهُ[5]= کسی که غضبش را نگه دارد، خداوند عذابش را از او نگه می‌دارد.» دل کَندَن از دنیا، یکی از راه های درمان غضب است بعضی از درمان‌های غضب را ذکر کرده اند؛ اما مهمترین قدم برای درمان غضب این است که انسان دندان طمع را از دنیا بکَنَد. «حُبُّ الدُّنیا رَأسُ کُلَّ خَطیئَه= دنیادوستی، سرآمد همه بدی هاست.» خوب است، انسان این فرمول را تمرین کند. بسیار مؤثر است که برای دنیا خشمگین نشوید. اگر انسان این را دائم به خودش بگوید که من در خانه یا جای دیگر برای دنیا غضبناک نشوم، خیلی کمک خواهد کرد. خیلی مهم است کسی عصبانی نشود و خوش اخلاق باشد. در روایت داریم که نبی اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) حکم کرد که دو نفر را اعدام کنند. جبرئیل (علیه السلام) نازل شد، عرض کرد: یا رسول الله خداوند فرموده فلانی را اعدام نکن؛ زیرا او آدم خوش اخلاقی است. به واسطه این اخلاق خوش ما از قتل او درگذشتیم. او را نکشتند و اما آن دیگری را اعدام کردند. آن شخص از پیامبر علت را پرسید. حضرت فرمود: خداوند به علت اخلاق خوش تو اینطور دستور داد. شخص گفت: کسی از اخلاق من خبردار نبود. معلوم است که تو پیامبر خدا هستی و ایمان آورد و مسلمان شد. خداوند برای غضب نکردن در اخلاق و رفتار انسانی اهمیت زیادی قائل شده است. حتی اگر یک کافر هم غضب نکند از عذابش کاسته خواهد شد. فرق است بین کافر خوش اخلاق، با کافر بداخلاق. مسأله ذاتاً ارزش دارد، اینکه انسان غضب نکند. این یک بحث دقیق معرفتی است که چرا اصلاً اینگونه است. یعنی جدای از اینکه انسان اتصال به خدا داشته باشد یا نداشته باشد، غضب نکردن او چنین جایگاهی دارد. منشأ دیگری که ایجاد غضب می‌کند، حقیردانستن مردم است در روایتی که در بالا ذکر شد، وقتی از حضرت عیسی علیه‌السلام سؤال شد، غضب از چه چیزهایی شاخه می‌گیرد؟ حضرت تکبر و تجبر و حقیردانستن مردم را نام برد. تحقیر یعنی کوچک شمردن. انسان یک نفر را تحقیر کند، اگر مؤمن است که «أعظَمُ حُرمَةً مِنَ الکَعبَه= حرمتش از کعبه بالاتر است». چه فقیر چه غنی. در روایت داریم، کسانی که به دیگران به خاطر ثروت و مالشان احترام می‌گذارند و به بعضیها به خاطر فقرشان بی‌احترامی و تحقیر می‌کنند، عذاب سختی دارند. اگر مسلمان هم نیست، انسان است. اگر مؤمن نیست، یک مسلمان عادی و انسان است. همنوع تو است. معلوم نیست ما بیشتر از کس دیگر شرافت داشته باشیم. نقطه آغاز حرکت صحیح و اولین پله به سمت خداوند تبارک و تعالی این است که انسان هیچ کس را بی‌آبروتر از خودش نبیند. تا وقتی که انسان فکر می‌کند حتی از یک نفر بالاتر است، گرفتار است و اشتباه فکر می‌کند. اشتباه فکر کردن، یعنی روی دیده او پرده است. بصیرت ندارد و حقیقت را نمی‌بیند. یعنی دروغ و سراب، با سراب انسان به مقصد نخواهد رسید. اول انسان حقیقت خودش را بفهمد که عین ذلت و پستی است. حضرت سجاد (علیه‌السلام) در دعا دارد «کَیفَ أدعُوک وَ أنَا أنَا= خدایا چگونه ترا بخوانم، در حالی که من، من هستم.» یعنی وقتی به خودم نگاه می‌کنم، می‌بینم که نمی‌توانم دعا کنم. «اِلهی مَن أنَا حَتّی تَغضِبَ عَلَیَّ= خدایا من چه کسی هستم که اصلاً تو بخواهی به من غضب بکنی!» ببینید حضرت چگونه مناجات می‌کند. «فَوَعِزَتِکَ ما یَزینُ مُلکِکَ اِحسانی= قسم به عزتت که کارهای خوب من هرگز یک ذره از خلقت تو را زینت نداده.» حضرت امام زین‌العابدین (علیه‌السلام) دارد می‌گوید، که به او گفتند «زین‌العابدین». ولی خود حضرت فرمود:«ما یَزینُ مُلکِکَ اِحسانی». «وَ لا یُقَبِحُهُ اِساءَتی = و هرگز گناه و زشتی و بدی من خلقت تو را زشت نکرده.» یعنی من هیچ هستم. نه احسانم و نه اسائه ام تأثیری در خلقت تو ندارد. با این اوصاف، برای چه دیگران را تحقیر بکنیم؟ آنجایی که موسی (علیه‌السلام) حق ندارد خودش را بالاتر از یک سگ بداند، ما چه بگوییم؟ در روایت داریم که خداوند فرمود مواظب باشید من مدافع ضعیف هستم. آنهایی که شما پست و حقیر می‌دانید، من وکیلشان هستم. در روایت داریم از دعای مظلوم بترسید که او چسبیده به عرش الهی و دعای مظلوم مسموع است. دیده اید، بعضیها می‌خواهند دزدی و ظلم و حق‌خوری کنند، زورشان به گردن کلفتها نمی‌رسد، بعد مال بیچاره‌ها و بی سوادها و مستضعف ها و کسانی که زبان و قدرت ندارند را می‌‌خورند. می‌گویند اینها که زورشان به ما نمی‌رسد. این درست نیست و اشتباه محض است. خدا وکیل شان است و انتقام آنها را می‌گیرد. خداوند فرمود: «الخَلقُ عِیالی = خلق عائله من هستند.» هیچ کس اینجا بی‌صاحب نیست. یک مورچه هم بی‌صاحب نیست که شما بخواهی از روی میل خودت با یک مورچه رفتار کنی. با یک گیاه حق نداری به میل خودت رفتار کنی. چه کسی حق دارد با یک بوته گل، مورچه، حیوان ضعیف بد رفتاری بکند؟ خیلی باید دقت شود که ما چه اختیاری داریم واقعاً؟ اگر ما یک موقع هایی از حیوان استفاده می‌کنیم، خودش اجازه داده. ولی فرمود: بدانید که حیوانات هم حقوق دارند. حقوقشان را رعایت کنید. مرحوم آقا میرزا جواد آقای تهرانی (رحمت‌الله‌علیه) سبزی می‌خرند. می‌گویند سبزی را پس از طی مسافتی دوباره به مغازه برگرداند. سبزی را پایین گذاشت. گفت: یک مورچه روی آن است که از خانه اش دور شده، مورچه را به جای اولش برگرداند. یعنی احساس می‌کند که در مورد مورچه حق ندارد کیلویی برخورد کند. حساب و کتاب دارد. ملک خداست. تأکید من به دلیل این است که ما گرفتار این مسائل هستیم. تا چهارتا کتاب یاد می‌گیریم، چهار تا کلاس می‌رویم، یک دفعه دیگران را کوچک می‌بینیم. خوش به حال کسی که جایگاه افراد را می‌داند. خوش به حال کسی که مشغول خودش است و همه را دوست دارد. عاشق همه است. برای انسان احترام قائل است. ع ل  186 غضب / خشم خدا/ تکبر و تجبر [1] .  الزهد , جلد 1 , صفحه 28. [2] . الكافی : 2/303/7. [3] . مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، ج 1، ص 651. [4] . كنز العمّال : 44154. [5] . احیاء علوم دین؛ غزالی، ج 3، ص175. مباحث غضب در قالب سی و دی و کتاب کار