به عنوان مثال، جنین که در رحم مادر قرار دارد، از یک سلسله شرائط زیستی برخوردار است. در یک محیط مایع، دارای یک عمر محدود تقریباً 7، 8 و 9 ماهه دارد. جفت و بند ناف دارد که به خود جنین متصل است و جنین به وسیله آنها تغذیه می‌کند، اما اینها دارایی‌های جنین محسوب نمی‌شوند. دارایی های جنین، آن بدن سالمی است که در نهایت به دنیا می‌آید. دست، پا، سر و صورت با تمام اجزائی که در سر وجود دارد، بدن و احشاء داخلی همه اینها دارایی جنین هستند. اگر یکی از اینها نقص یا بیماری داشته باشد، جنین را به درد و گرفتاری می‌کشاند. در حرکت ما از دنیا به سمت آخرت که ما در رحم دنیا قرار داریم نیز، بدن جسمانی ما و متعلقات حیات دنیایی ما اجزاء رحم هستند. اجزاء خود ما نیستند. اجزاء رحم هستند که به کمک ما می‌آیند برای ساخته شدن چیزی به نام دل، قلب. دارایی انسان، «انتخاب‌ها، ارتباط‌ها، رفتارها و افکار» انسان هستند که در یک جا به نام قلب، سرریز می‌شوند. ما چطور آدمی هستیم؟ باید ببینیم که دلمان چطور دلی است. نوع دل تعیین می‌کند که ما چه کسی هستیم. حیات انسانی زمانی شکل می‌گیرد که انسان دل خودش را جزء دارایی خودش بداند. بلکه تنها دارایی خودش بداند. تا وقتی که انسان دل خود را تنها دارایی خودش نداند، حتی اگر بخواهد هم نمی‌تواند انسان زندگی کند. نوع قلب هر کس، نوع زندگی برزخی او را تعیین می‌کند نوع زندگی برزخی ما با نوع دل ما معلوم می‌شود. قبر ما با چگونگی دلمان تعیین می‌شود. اولین منزل از منازل آخرت، سکرات موت است که انسان در این لحظات از حالت طبیعی خارج شده و به برزخ منتقل می‌شود. یعنی چشم برزخی اش موقع مردن باز می‌شود.[1] حسهای طبیعی اش از کار می‌افتد. شما بالای سر شخص ایستاده ای و می‌بینی که نمی‌تواند حرف بزند.  علی(علیه‌السلام) می‌فرماید: انسان اول نطق و حسش را از دست می‌دهد و بعد شنوایی و بیناییش را. ولی بدن و مغز دارند کار می‌کنند. ولی او دیگر از اینجا غافل می‌شود و می‌رود در نظام برزخی خودش و بعد در این نظام برزخی می‌بیند که قرار است کجا برود و چه اتفاقاتی برایش بیفتد. چهره عزرائیل(علیه‌السلام) را می‌بیند. عزرائیل هم با چهره دلِ شخص، بالای سر او حاضر می‌شود. قیافه عزرائیل(علیه‌السلام) را دل ما نقاشی می‌کند. ما در واقع عکس دل‌مان را در چهره عزرائیل(علیه‌السلام) می‌بینیم. کیفیت قبض روح او هم همینطور است. اگر انسان یک دل معطر و یک دل خوب داشته باشد، از دنیا رفتنش مثل بو کردن یک گُل است.  همه شما تا به حال مریضی و درد داشته اید. مثلاً کسی قلب درد یا سردرد دارد. اما متوجه می شود که سرش، قلبش، بدنش، دستش، پایش و چشمش تیر می‌کشد. این تیر کشیدن و دردی که آدم می‌کشد، برای این است که با شرائط فیزیکی عالم، تناسب ندارد و به آدم فشار می‌آید. عدم هماهنگی با بیرون است که درد را ایجاد می‌کند و این را جان کندن می‌گویند. وقتی آدم با شرائط زیستی بهشت تطبیق ندارد، زجر و درد می‌کشد. ما الان در رحم دنیا هستیم و چون وارد شرائط زیستی برزخ نشده ایم، دردمان مثل درد جنین در رحم مادر می‌ماند که یا خیلی نامحسوس است و یا اصلاً محسوس نیست. چه موقع معلوم می‌شود این جنین سالم نیست و درد احساس می‌کند؟ زمانی که از آن شرائط زیستی بیرون بیاید و وارد دنیا شود. ما اگر الان حسود، تنگ ­نظر، بخیل، متکبر، زودرنج، حساس، لوس وخودخواه باشیم، شاید الان کمتر اذیت شویم؛ هر چند که الان هم در دنیا اینها اذیت و فشار دارد؛ ولی اصل فشار مال زمانی است که انسان وارد برزخ می‌شود. بهشت اصلاً این نوع بیماری ها را قبول نمی‌کند. یعنی بهشت جای مریض ها نیست. مثل دنیاست که دنیا اصلاً از بدن بیماری قبول نمی‌کند. شرائط زیستی دنیا آنقدر معصوم و قانونمند است که اگر کوچکترین مریضی در بدن باشد، عکس ­العمل نشان می‌دهد. یعنی درد برایت ایجاد می‌شود. به چشمت، به گوشت و دست و پایت فشار می‌آید. به قلبت فشار می‌آید، چون شرائط زیستی دنیا اصلاً چیزی به اسم بیماری را نمی‌پذیرد. وقتی شما پیش پزشک می‌روید، پزشک سیستم بدن شما را با بیرون هماهنگ می‌کند که شما دیگر احساس مریضی و درد نکنید. اوامر و نواهی الهی نیز، همین نقش را دارد که نظام بهشتی را با شما هماهنگ کند. پس اگر کسی از اوامر و نواهی الهی فاصله گرفت و به آنها پشت کرد، نمی تواند با نظام بهشت هماهنگ شود. شادی باعث انبساط قلب و در نتیجه وسعت زندگی برزخی می‌شود پس ما باید این شرائط سخت را از روی دل برداریم و دل را به انبساط برسانیم. یکی از چیزهایی که لازم است به آن توجه کنیم، بحث «انبساط نفس» است. این بحث مفصل است و شامل خیلی چیزها می‌شود. یکی از آنها «شادی» است که باید نسبت به تأمین آن برای خود اقدام کنیم. شادی‌هایی که از تعلقات طبیعی ایجاد می‌شوند، خیلی خوب نیستند؛ زیرا باعث تنگی فطرت می‌شوند. اما شادی‌هایی که مربوط به بخش قلب ماست، اصل شادی و حقیقت شادی است. کانون اصلی شادی در وجود ما دل، یعنی بخش فطرت ماست. غصه مربوط به بخش طبیعت است. چون طبیعت، یک عالم محدود و تنگی است، آدم‌ها در طبیعت با همدیگر دعوای‌شان می‌شود. اصلاً کلاً دعواها، درگیری‌ها، خون‌ریزی‌ها مال طبیعت و محدودیت است. این تنگی مال دنیاست. دعواها سر پول، منیت، امکانات و سر کم بودن محبت است. حسادت از کجا می‌آید که آدم حاضر است به خاطر آن پدر مادر و برادرش را بکشد؟ از کمبود است. یعنی من فکر می‌کنم حضور یک نفر، یک چیزی را برای من تنگ کرده و نمی‌توانم حضور یک آدم و کمالات یک آدم را بپذیرم. در حالی که اگر من وسعت داشتم، یک آدم را با همه کمالاتش در گوش ه­ای از قلبم جا می‌دادم. هر چقدر طبیعت ما تغذیه و رشد کند، گنجایش قلب کمتر می‌شود وقتی داریم راجع به شادی صحبت می‌کنیم، منظور فطرت است. زیرا کانون شادی در فطرت ماست. هر چقدر فطرت تغذیه و بزرگتر می‌شود، سطح شادی بیشتر می‌شود. اما هر چه طبیعت تغذیه می‌شود، تنگی بیشتر می‌شود. اینطور نیست که اگر انسان طبیعت را تغذیه کرد، به آرامش برسد. با تغذیه بیشتر طبیعت، نداشتن هایش بیشتر می‌شود. مثل نداشتن پولدارها می‌ماند. آرزوی یک فقیر و نداشتن او، با یک حجم کمی از پول برطرف می‌شود. اما اگر یک نفر پولدار باشد، نداشتنش خیلی معنا دارد. ما پیش خدا تنگی نداریم، پیش خدا بودن، عالم نامحدود است. طبیعت را هر چه شما تغذیه می‌کنی، تشنه ­تر و گداتر می شود. برخلاف فطرت که وقتی تغذیه می‌شود، انبساط و شادی در آن می‌آید و منبسط‌ تر و شادتر می‌شود. وقتی آدم‌های شادی هستید، انبساط دارید. شادی این است که انسان بفهمد که دنیا پست­تر از آن چیزی است که بخواهم به خاطرش عصبانی شوم. عصبانیت، آدم را مچاله می‌کند. وقتی تو را مچاله کرد، دارد فشار قبر برای تو ذخیره می‌کند. این مثالی که می‌زنم، مبالغه نیست. مثال حقیقی است. می‌گویم شما بایست کنار اتومبیلت که تازه خریده ای، با وام هم خریده ای. خانه­ ای که تازه خریده ای، طلایی که تازه خریده ای و ... بعد دستگاه به قلب و به مغز تو می‌بندند، بعد بگویند حالا اتومبیلت را می‌شکنیم. تو به محض اینکه ناراحت شوی، آمپر دستگاه تکان می‌خورد. مثل اینکه در دریا باشی و یک کوسه هم کنارت باشد. به محض اینکه از کوسه بترسی و هیجان ترس در تو ایجاد شود، کوسه تو را می‌زند. اگر از سگ بترسی و فرار کنی، سگ دنبالت می‌کند. یا اگر از مار بترسی و تکان بخوری، مار تو را می‌زند. اما اگر نترسی و آرامشت را حفظ کنی، هیچ کس با تو کاری ندارد. به محض اینکه عصبانی شوی، این سیمی که به تو وصل است، یک حرارت بسیار وحشتناک، یک شوک خیلی قوی به قلب و مغز تو وارد می‌کند. الان سیم هم به تو وصل است، گرفتار هم هستی، نباید آمپرت بالا برود. مثل دروغ ­سنج‌ها که اگر دروغ بگویید، آمپر آن را نشان می دهد. استاد ما می‌فرمودند: وقتی یک نفر از چشمت می افتد، تو از چشم خدا می‌افتی. آدمی که اینقدر ظرفیتش تنگ است که نمی‌تواند آدم ها را با عیب‌ها و با محدودیت‌هایشان بپذیرد، یعنی خودش کوچک است. وقتی زود از یک نفر زده می‌شوی، از همسرت، از فرزندت و از دوستانت بدت می‌آید و قهر می‌کنی، نشانه این است که ظرفیت تنگی داری. حالا بعضی‌ها آنقدر آدم‌های بدبختی هستند که از ذوالحقوقین خود مثل پدر مادر هم می‌رنجند. آن که از پدر و مادرش می‌رنجد، خیلی بدبخت­تر از کسی است که از همسرش می‌رنجد. یا کسی که از استادش می‌رنجد. آن کسی خیلی بدبخت و بیچاره است که از امام زمان و از خدا می‌رنجد. مثلاً با خدا به این قشنگی نمی‌تواند کنار بیاید. خدا هر دستوری به او می‌دهد، می‌گوید این سخت است این خوب نیست و دلم گرفت. کسی که از خدا دلش می‌گیرد، خیلی بیچاره است. اصلاً دل ندارد. یعنی اصلاً هیچ چیزی را  نمی‌تواند از خدا در خودش تحمل کند. کسی که عفت، پاکدامنی و حیا اذیتش می‌کند و به هم می‌ریزد، این معلوم است که قلب ندارد. بخش طبیعت وجود انسان، حوصله خدا را ندارد طبیعت این است که اصلاً حوصله خدا را ندارد. برعکس، فطرت جای حوصله است، جای شادی، آرامش و لذت است. انسان فطرت گرا، آدم‌های مختلف، حتی آدم‌های بد را هم می‌پذیرند. اصلاً از کسی نمی‌رنجند. حساس نیستند. سوءظن ندارند. پس ما باید به سمت شادی و انبساط برویم. ما اگر شاد نباشیم، غمگین هستیم. اگر غمگین شدیم، فشار قبر داریم. وقتی شاد نیستی، مشکل از خودت است. چرا که نوع نگاه، نوع روابط، نوع انتخاب ها و نوع ارتباط هایت برایت شادی نمی‌آورد. چون اینها را براساس طبیعت انتخاب کرده ای، براساس فطرت انتخاب نکرده ای. وقتی می‌خواهیم انتخاب همسر بکنیم  و یا بچه دار شویم، باید براساس فطرت و خدا فرزندداری کنیم. یک مادر باید با ملاک های بهشتی دوران بارداری و شیردهی را بگذراند. در هنگامی که مادر به بچه اش شیر می‌دهد، اگر اعصابش خرد شود، یا یک صحنه غصه دار در تلویزیون ببیند، یا صحنه های دزدی، خیانت و ... ببیند، فشاری که به مادر می‌آید به بچه منتقل می‌شود. بعد می‌بینی که بچه عصبی و پرخاشگر شد. می‌گوید بچه من به دنیا آمده و مدام گریه می‌کند. گریه را تو در دوران بارداری و دوران شیردهی به او یاد دادی. چه کسی باید برای این روح و جسم می‌ساخته؟ همه را تو باید می‌کردی که نکردی. پس ما باید به اندازه ­ای که از یک مار، عقرب و دیگ پر از مس مذاب می‌ترسیم، باید از غصه فرار کنیم. چون خدا دنیا را اینطوری نیافریده که ما در آن غصه بخوریم. اگر غصه­ هست، مربوط به طبیعت ماست. در حالی که دل ما طبیعت نیست. ما اصلاً طبیعت نیستیم. ما فطرت و انسان هستیم. ما حیوان نیستیم. ما زن و مرد نیستیم که مدام غصه ­های زنانگی و مردانگی مان را در روح مان بریزیم. عامل انبساط و گرفتگی روح چیست؟ امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) فرمود:« السُّرُورُ یَبسُطُ النَّفسَ و یُثِیرُ النَّشاطَ ، الغَمُّ یَقبِضُ النَّفسَ و یَطوِی الانبِساطَ [2]= شادى، انبساط روح مى آورد و نشاط انگیز است. غم، گرفتگى روح مى آورد و انبساط را در هم مى پیچد.» سرور یعنی شادی باطنی که غیر از خنده است. «ثوره» یعنی انقلاب، «اثاره» یعنی ایجاد انقلاب، انفجار نشاط است. یعنی وقتی که در درون سرور و شادی می‌آید، انسان برانگیختی و نشاط پیدا می‌کند. اگر شخص در درون انبساط و سرور داشته باشد، از بیرون می‌تواند بخندد. اینکه یک عده عرضه ندارند، که چهره ی خندانی داشته باشند، علتش این است که در درون، خود را مچاله می‌کنند. امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) می‌فرماید: کمترین چیزی که تو می‌توانی به مردم بدهی، یک صورت باز و یک لب خندان است. بعضیها این را هم از همسر، پدر مادر، دوست، همسایه و ... دریغ می‌کنند. این فشار قبر می‌آورد. چه کار کنم تا شاد شوم و غمگین نباشم؟ غم، نفس را از درون جمع می‌کند و دلگیری می‌آورد. این ضرر دارد. حال چه کار کنم تا شاد شوم و غمگین نباشم؟ این چهار مرحله «انتخاب‌ها، ارتباط‌ها، رفتارها و افکار» تعیین ­کننده هستند. این ها را براساس شادی و بهشت تنظیم کن. اگر انتخابت بد بود و دچار درد سری شدی، حالا عرضه داشته باش از دردسرها شادی تولید کن. این هم یک هنر است. تو الان پدر و مادرت را که انتخاب نکرده ای؛ پدر و مادر من خیلی تأثیر دارند در شادی و غم من. یکی می گوید: بلد نبودم درست انتخاب همسر کنم. چون به من یاد نداده بودند، بد انتخاب کردم. قرآن می‌گوید: برو سراغ فرمول هایی که از غصه­ ها شادی درست کنی. می پرسد: آیا می‌شود با یک پدر شوهر و مادرشوهر بد، پدرزن و مادرزن بد، با یک شوهر یا زن بد، شادی تولید کرد؟ می گوییم: بله می‌شود شادی تولید کرد. می پرسد: آیا از آشغال و زباله می‌شود پولدار شد؟ می گوییم بله. قبلاً نمی‌شد، ولی الان کارخانه بازیافت می‌گذارند و از این آشغال ها و زباله­ ها پول و ثروت تولید می‌کنند. حضرت زینب(سلام‌الله‌علیها) با آن همه مصیبت هایی که دید، فرمود:«و ما رأیت الا جمیلا= جز زیبایی چیزی ندیدم». ما گاهی با دلقک‌بازی های فیلم های کمدی می‌خندیم و فکر می کنیم اینها برای ما انبساط می‌آورد. اما خیلی از خنده ­ها و شادی ها و تفریح‌های طبیعی هست که بعدش غصه می‌آورد. ظاهراً در آن آدم شاد است؛ ولی چند ساعت بعد که فیلم یا مهمانی تمام می‌شود، با حجم زیادی از تنهایی و غصه مواجه می شویم. مثل آب شور دریا است که تو می‌خوری، ولی بعد تشنه ­ترت می‌کند. شادی حقیقی چیز دیگری است. باید تو بلد باشی با این سیستم چطوری ارتباط برقرار کنی که مثل حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) بگویی:«و ما رأیت الا جمیلا». وجود سیستم بازیافت در روح انسان می‌شود آدم یک سیستم بازیافت در روحش ایجاد کند. خدا من را مثل خودش آفریده که اگر اراده بکنم، هر چیزی را به چیز دیگری تبدیل می‌کنم. در بحث «اسماءالله» گفتیم اسم «مبدل» خداوند است که با آن می‌توان بدی ها را به خوبی ها تبدیل کرد. اگر مادرم غر زد، من باید عصبانیت حاصل از آن را ببرم در این سیستم بازیافت و آن را به شادی تبدیل کنم. اگر غصه در طبیعت هست، علتش این است که غصه ­ها مال طبیعت است. وقتی که در طبیعت چیزی می‌خواهد اعصاب من را خرد کند، فطرت می‌تواند با بازیافت، آن را به شادی تبدیل کند. من هم می توانم از یک پدر بد، مادر بد، همسر بد، فرزند و همسایه بد و ... خود را به انبساط برسانم. ما می توانیم با اکسیر توبه و استغفار و عشق به خدا، بدی ها را به نشاط و انبساط تبدیل می‌کنیم. برای کسانی که می‌خواهند حتماً اخلاق‌شان خوب شود، ذکر «یا مبدل» توصیه می‌شود که هر صبح 67 مرتبه بگویند. خیلی خوب است که آدم یاد بگیرد تا مسلح شود به نظام مبدل. یعنی یک سیستم بازیافت داشته باشد. مثلا از یک فردی بدت می‌آید و نسبت به او حسود هستی، از این به بعد احساست را تبدیل کن. اورا دعا کن و به او محبت کن و دوستش داشته باش. دوست داشتن هزینه ندارد. به او هدیه بده. بعد می‌بینی خیلی چیزها عوض شد و تو زودتر از همه به شادی رسیدی. آدم‌های اطراف ما هر کس هر چقدر بد باشد، آنقدر زیبایی دارد که بشود با زیبایی‌هایش به شیرینی زندگی کرد. ولی متأسفانه نفس ما کوچک و تنگ است. دیده اید وقتی که لوله آب می‌گیرد، آبش قطع می‌شود. بعد می‌گویند این لوله الان برای چی آبش قطع شده؟ می‌گویند آشغال گیر کرده. یعنی لوله ای که با یک آشغال بسته می‌شود، معلوم می شود که فضایش تنگ است. اما اگر یک لوله بزرگ و منبسط باشد، آشغال هم که می‌آید رد می‌شود. مثل آب کُر و قلیل است. به آب قلیل نجاست برسد، نجس می‌شود. آب کُر چون خیلی بزرگ و زیاد است، نجاست که به آنها می‌رسد، نجس نمی‌شود. سه عامل شادی در کلام امام صادق علیه‌السلام امام صادق(علیه‌السلام) می‌فرماید:« اَلسُّرُورُ فى ثَلاثِ خِلالٍ: فِى الْوَفاءِ وَ رِعایَةِ الحُقوقِ وَ النُّهوضِ فِىالنَّوائِبِ[3]= شادى در سه چیز است: وفادارى، رعایت حقوق و ایستادگى در برابر سختى ها.» این فرمایش حضرت به این معنا نیست که فقط این سه چیز شادی آور است. بلکه حضرت سه مورد از مواردی که تولید شادی می‌کند را نام می‌برند. 1) وفاداری: وفاداری شادی آور و بی‌وفایی و خیانت، غصه و عذاب می‌آورد. 2) رعایت حقوق دیگران: رعایت حقوق والدین و همسر، آدم را شاد می‌کند. آنهایی که به وظائف‌شان عمل می‌کنند، همیشه شادی دارند و همیشه آرامش وجدان دارند. اما اگر کسی حقوق یک نفر را رعایت نکند و ظلم کند، مثلاً در ارث حق یک نفر را خوردی و ندادی، در بدهکاری حق یک نفر را خوردی و ندادی، در کارت کم گذاشتی، اینها همه برایت غصه می‌آورد. ظاهراً به نفع تو است؛ اما باطناً غصه ­اش بلافاصله به تو می‌رسد. حق است و باید حق را رعایت کنی. سر سفره نشسته ای و غذا کم است. به حق خودت راضی باش. وقتی غذای بیشتری می‌خوری و شکمت سیر می‌شود، روحت پر از مرض و غصه می‌شود. 3) ایستادگی در سختی­ ها: آدم وقتی در سختی­ ها ایستادگی می‌کند، برایش انبساط می‌آورد. اما اگر آدم ذلیل و بدبختی باشد و در برابر سختی ها ذلیلانه برخورد کند، تصمیمات بد و ذلیلانه، فرار، عصبانیت، فحش و قهر در کارش باشد، اولین کسی که غصه می‌خورد خودش است. علت سخت بودن رعایت این فرمول‌هایی که می‌گویم، این است که ما باور نکرده ایم که آدم هستیم. تنها جنبه طبیعی‌مان را باور کرده ایم. فقط جنبه زنانگی مردانگی ‌مان را باور داریم. یک حادثه غصه ­آور اتفاق افتاده، شما وقتی می‌نشینی غصه می‌خوری، در واقع داری خودت را مچاله می‌کنی. اینکه قرآن می‌گوید:«لِكَیْلا تَأْسَوْا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ[4]= تا بر آنچه از دست‏ شما رفته، اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است‏ شادمانى نكنید.»، برای تنظیم روح ما است. تا تأسف می‌خوری، اولین اثرش مچاله شدن خودت است. باید اینطور فکر کنم که اگر چیز ناگواری اتفاق افتاده، صدقه است و صد برابر و هزار برابر و میلیونها برابرش را خدا به من برمی‌گرداند. مشکلی برایم پیش آمد، بدانم که ذخیره آخرتم است. پس نباید بگویم: «شلوار نازنینم، جوراب نازنینم، پارچ نازنینم، خانه­ ام، تابلویم، فرشم، مبلم، کیفم اینطوری شد. چادر نو را تازه دویست هزار تومان خریده بودم...». اگر عرضه داری شادی کن. اگر چادرت سوخت، کیفت سوراخ شد، پولت را زدند، چیزی را گم کردی، انبساط داشته باش و بگو خدایا شکرت که حجم زیادی از عذاب جهنم من را با این سوخته شدن چادرم از بین بردی. جهنم من همین بود. بگو الحمد لله که یک چیز آتش گرفت. وقتی غذا سوخت، باید بگویی سوخت که سوخت. این جهنم تو بود. سوخت و تمام شد. برایش شادی کن. تولید شادی عامل انبساط قلب است یکی از کارهایی که برای انسان در دنیا انبساط می‌آورد و باید به عنوان عبادت به آن نگاه کرد، تولید شادی است. بعضی افراد به گونه ای اند که وقتی به منزل شان می‌روید، یا آنها را می‌بینید، خود به خود شاد می‌شوید. آدم با دیدن آنها و با صحبت کردن با آنها و قرار گرفتن کنار آنها شاد می شود. چقدر نعمت بزرگی هستند انسان های اینگونه شاد و منبسط که می‌گویند:«عیبی ندارد، بیخیال، ولش کن، این هم می‌گذرد...» چقدر کلمات بهشتی بلد هستند. خدا رحمت کند استاد ما، مرحوم آیت الله مجتهدی را که همیشه به ما یک چیز می‌گفتند:« این نیز بگذرد». این یک جمله بهشتی است. به ماشینت خیلی دل بسته‌ای، می‌ترسی آن را بدزدند، روی فرمان بنویس: «این نیز بگذرد.» آن وقت آدم شاد می‌شود. فرزندت را خیلی دوست داری، مدام  شیطان برای از دست دادن او تو را می‌ترساند، فرزندت را با شادی بغل کن و با شادی ببوس و بگو:«این نیز بگذرد». هیچ کس برای هیچ کس نمی‌ماند. این نیز بگذرد. کسی که می‌گوید: من خنده ­ام نمی‌آید، زور که نیست برای چی بخندم؟ علتش این است که این آدم طبیعت گراست که  نمی‌تواند به سادگی بخندد. چون حیوان است. حیوان نمی‌تواند بخندد. حیوان نمی‌تواند دیگران را شاد کند. حیوان نمی‌تواند به دیگران لبخند بزند. پس بخند و آدم باش. یک موقع می‌بینید، خداوند یک حجم عظیم در مقیاس میلیاردها میلیارد سال شادی را وارد دل آدمی می‌کند که در دل دیگران شادی تولید کرده است. تولید شادی خیلی مهم است. همسرت را شاد کن، فرزندت را شاد کن، سخت نگیر. نرم شدن و دوری از سخت گیری، به قدرت شادی انسان می‌افزاید امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) فرمود:«لا یُستَعانُ عَلَی السُرور اِلاّ بِلَّیِن= قدرت پیدا کردن در شادی باطنی، میسر نمی‌شود مگر به نرم شدن آدم». اگر می‌خواهی قدرتمند در شادی باطنی شوی، باید سخت­گیری را از خودت برداری. یعنی، اول باید نرم شوی. آدم سخت، فشار قبر دارد. هم دنیا و هم آخرتش خراب است. پس نرم باش و آدم سخت­گیری نباش، حتی در انضباط. برای همین گفتیم وسواسی‌ها جهنمی می‌شوند. وسواس سخت­گیری است. انضباط، پاکی، تمیزی زیاد از حد، فشار قبر می‌آورد. برای همین پزشکان می‌گویند کسانی که همیشه می‌خواهند کارهایشان خیلی مرتب و منظم و خیلی دقیق باشد، زودتر از دیگران سکته می‌کنند و قلب و مغزشان را زودتر از دست می‌دهند. ما نظم را برای چی می‌خواهیم؟ وقتی که امور بخواهند تا حدی منظم شوند که شادی من را از من بگیرند، اصلاً این نظم به درد نمی‌خورد. نظمی خوب است که انبساط بیاورد. همراهی و همدلی با کسی که مشکل دارد، رحمت خدا را در پی دارد در حدیث داریم، وقتی برادر یا خواهرتان می‌آید و کاری دارد و شما نمی‌توانید کاری برایش انجام دهید، فقط نگویید عذر می‌خواهم و نمی توانم. می‌گوید: دنبالش راه بیفت و همراهش برو. همین رفتن تو برای او خیلی کار می‌کند. همین که کنارش باشی، برای او خیلی آرامش می‌آورد. با او باش، به او زنگ بزن، خبر بگیر. حداقل برایش دعا کن. وقتی نمی‌توانی کار کسی را انجام بدهی، می‌روی در خلوت دو رکعت نماز می‌خوانی و برای او دعا می‌کنی. به خاطر این کار نزد خداوند 72 رحمت الهی منظور می‌شود که یکی از آنها را در همین دنیا برای بهبود وضعیت معیشتش به او برمی‌گرداند. خوش به حال تو که رحمت خدا را اینطور جلب می کنی. حاجت یک نفر را برطرف کردی، خدا حاجتت را برطرف می‌کند. مشکل یک نفر را حل کردی، خدا مشکل تو را حل می‌کند. اما خدا علاوه بر اینکه مشکل تو را حل می‌کند، 71 برابر رحمت هم به تو اضافه می‌کند و 71 رحمت دیگر را برای هول و هراس‌های روز قیامتت ذخیره کند. چه خدای مهربانی داریم که شاد کردن دیگران اینقدر خدا را شاد می‌کند. می‌خواهی خدا را بخندانی و شاد کنی، بقیه را بخندان و شاد کن. در واقع وقتی خدا را شاد می‌کنی یعنی خودت شاد می‌شوی. چون تو و خدا یکی می‌شوید. آن خود فطری تو که از جنس خداست، با خدا یکی است. تو وقتی به او کمک می‌کنی، به خدا کمک کرده ای. وقتی به دین خدا کمک می‌کنی، به خودت کمک کرده ای. وقتی دین خدا و احکام دین خدا را مسخره می‌کنی، خودت را مسخره کرده ای. وقتی به دین خدا و دستورات خدا دهان کجی می‌کنی، تو داری به حقیقت خودت دهان کجی می‌کنی. [1] . خوب است که سکرات موت در همین دنیا و در حالی که انسان زنده است به سراغ آدم بیاید و ما همه عمر را با همان دیده باز که در سکرات موت سراغ ما می آید ببینیم. آنگاه وقت مردن دیگر تا این اندازه بهت زده نخواهیم شد. مثل جنینی که قبل از تولد به او اجازه دهند تا برای لحظاتی دنیا را ببیند. تصور کنید چه حالتی به جنین دست می دهد. مطمئنا جنین دچار بهت و حیرت خواهد شد و خواهد گفت: اینجا کجاست. و من کی هستم. این عالم به این وسعت و نظم و ... و من به این کوچکی و در این دنیای تنگ و تاریک چه کار می کنم. پس چه خوب است که از همین الان که زنده هستیم یک نگاه غیرمعمول و فراتر از عادت به دنیا و به برزخ داشته باشیم. (برداشت تنظیم کننده مطلب) [2] . غرر الحكم : 2023 و 2024 . [3] . تحف العقول، ص 323. [4] . سوره حدید/23. ع ل 354

جنین اگر در رحم مادر دچار مشکلاتی مثل دردها، بیماریها و نقص ها بشود، تولد برای او زجرآور است. در میان ۵ نوع تولد «سالم، سالم قوی، ضعیف، بیمار، ناقص» با دو تولد سالم و سالم قوی مشکلی نداریم. اما سه نوع تولد دیگر، برای ما زجر آور خواهد شد. جنین بعد از تولد، وارد شرائط زیستی ثابت که سیستم های ثابت و تعریف شده ­ای دارد می‌شود. وقتی با این سیستم هماهنگ نیست، دچار مشکل می‌شود. پس در واقع درد و مریضی و فشار را خودش با خودش از رحم به دنیا می‌آورد و در دنیا کسی او را اذیت نمی‌کند. در حرکت به سمت آخرت و ابدیت نیز، همینطور است. همه ما چه مؤمن و چه کافر وارد شرایط زیستی برزخ که بهشت و جهنم دارد، می‌شویم. جهنم از عدم تطبیق یک انسان با شرائط زیستی بهشت به وجود می‌آید. برای همین قرآن می‌گوید بهشت و جهنم با هم است و جهنمیان و بهشتیان همدیگر را می‌بینند و با هم گفتگو می کنند. اما در همان شرائط زیستی، یک عده لذت می‌برند و یک عده زجر می‌کشند. در محیطی که دارایی‌ها، ثروت و قدرتش پیشرفته ­تر از دنیاست، کسی که با آن هماهنگ نیست، زجر بیشتری می‌کشد. مثلاً شما گرسنه­ هستید و یک سفره می‌اندازند و غذایی که اصلاً باب میل‌تان نیست را در سفره می‌گذارند و شما خیلی دلت نمی‌سوزد. اما اگر یک سفره بیندازند که 50 نوع غذا و نوشیدنی در آن باشد و به 49 نوع از آنها علاقه داری، زجرت خیلی بیشتر می‌شود. پس عدم آمادگی و کیفیت را ما با خودمان از دنیا می‌بریم. وقتی با بهشت هماهنگ نباشی، همه چیز برایت جهنم می‌شود. آن چیزی که باید هماهنگ باشد، قلب است. بنابراین، بیشترین سرمایه گذاری یک نفر باید روی قلبش باشد، نه روی «ذهن، حس، خیال و وهم». متأسفانه خوب‌های ما که در این مسیر وقت می‌گذارند، بیشتر روی ذهن، عقل، مطالعه، کتاب، درس، مدرسه، دانشگاه، استاد کار می کنند و دیگر فرصت نمی‌کنند روی دل سرمایه ­گذاری کنند. چنین دلی ممکن است با مطالب و اطلاعات خیلی زیاد هم بپوسد و از بین برود. تنگی قلب برابر است با تنگی قبر طبق فرمول، «نفس ما قبر ماست و قبر ما نفس ماست» ما همین الان در قبرمان هستیم. تمام حیثیت یک جنین، همانی است که در رحم دارد و با خودش به قبرش که دنیاست می‌آورد. جنین از رحم وفات می‌کند به قبرش که دنیاست. ما بعد از مدتی که در رحم دنیا بودیم، با یک وفات دیگر، به قبر بعدی مان یعنی برزخ انتقال می یابیم. هر کس قبرش تنگ باشد، کسی است که در دنیا دلش کوچکتر و تنگ­تر بوده و فشار زیادی به دلش آمده است. ما باید برای اینکه آن فشار را احساس نکنیم، باید کاری کنیم که قلبمان در اینجا در تنگی و فشار نباشد. یکی از راهکارهای برداشتن فشار و تنگی از روی قلب، این بود که در زندگی سخت نگیریم و سخت گیری ها را برداریم. چون هر وقت سخت­گیری هست، اولین کسی که در سخت­گیری به او فشار می‌آید، خود ما هستیم. در واقع ما داریم به خودمان سخت می‌گیریم و این سختی را به دیگران هم منتقل می‌کنیم. حضرت ایوب(علیه‌السلام) قسم خورد به خاطر اشتباه خانمش، صد ضربه شلاق به او بزند. خدا این سختی را بر او آسان می‌کند و می‌گوید صد تا چوب نازک انتخاب کن، همه را یک دسته کن، یک ضربه به او بزن، صد تا می‌شود. در واقع دارد به ما آسان­گیری را یاد می‌دهد. وقتی حضرت یوسف می‌خواهد از دست زلیخا فرار کند می‌گوید:«رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ= [یوسف] گفت پروردگارا! زندان براى من دوست‏ داشتنى‏ تر است از آنچه مرا به آن مى‏ خوانند.» خدا گفت، اگر می‌گفتی نجاتم بده و زندان را نمی خواستی، ما تو را زندان نمی‌انداختیم. ولی چون خودت سخت گرفتی و گفتی زندان بروم، ما هم زندان را برایت در نظر گرفتیم. یعنی تو نگاهت به ما این بود. خدا می‌گوید هر کس به ما هر طور نگاه کند، ما همانطور با او رفتار می‌کنیم. مصادیقی از سخت گیری ها که باعث تنگی قلب و قبر می‌شود وقتی که سروکار انسان با خدا و بهشت بینهایت است، باید سختگیری و عوامل مختلف سختگیری را در زندگی شناسایی کند. آن چیزی که به ما کمک کند تا سختگیر نباشیم و آرام و شاد زندگی کنیم، اطلاعات است. اول ما خود را تسلیم اطلاعات کنیم و بگوییم: خدایا هر چه که تو می‌گویی، ما همان را عمل می‌کنیم. خدا هم اصلاً سخت نگرفته. یعنی دین خدا یک دین خیلی شاد و ساده و آسان است. ما خودمان سخت می‌گیریم. وسواس) بیماری وسواس، یکی از مظاهر و مصادیق فشار قبر است. آدم‌های وسواسی زیاد دچار فشار قبر می‌شوند. آدم وسواسی به دیگران هم فشار می‌آورد. بدون دلیل کافی می‌گوید اینجا نجس شد. برو پایت را آب بکش. همه را اذیت می‌کند. وقتی از ناحیه کار تو فشاری به دیگران وارد می‌شود، در حقیقت تو داری او را در فشار می‌گذاری. پس تو فشار قبر داری. او که دارد به واسطه کار تو فشار را تحمل می‌کند، همین فشار قبری است که تو داری به او می‌دهی. وقتی او آن طرف متولد شد، گشایش دارد، ولی تو که به او فشار دادی، هم باید فشار قبر او را تحمل کنی و هم فشار قبر خودت را. برای اینکه تو منشأ سخت­گیری بودی. مثل اینکه دکتر به تو بگوید 2 تا قرص بخور، بگویی به دلم نچسبید، 6 تا بخورم. چه اتفاقی می‌افتد؟ کینه) یکی دیگر از مصادیق سخت گیری و فشار قبر کینه است که باعث می‌شود به دل نیز فشار آورد. آدم‌هایی که خاطرات بد را فراموش نمی‌کنند، مورد حمله عقب شیطان هستند. حمله از عقب یعنی حمله از گذشته انسان، شیطان خاطرات گذشته را دائماً به ذهن‌ انسان می‌آورد. وقتی خاطرات گذشته دائماً در ذهنت می‌آید، تو در فشار قبر هستی. رد شو، ببخش. وقتی که می‌بخشی، به خدا نزدیک می‌شوی. اما اگر نبخشی، اولین کسی که قربانی نبخشیدن است، خودت هستی. بنابراین، فرمول «نِصفُ العاقِلِ اِحتِمال وَ نِصفُهُ تَغافُل = نصف عاقل تحمل و نصفش تغافل است»، برای برطرف کردن فشار قبر فوق­ العاده مهم است. این مثل «لا عَقلَ کَالتَجاهُل= هیچ عقلی مثل تجاهل نیست.» می باشد. تجسس) آدم‌های بیشعوری هستند که دائماً می‌خواهند سر از کار دیگران در بیاورند. چیزی که به آنها هیچ ربطی ندارد، مدام سوال می‌کند و می‌گوید من از روی کنجکاوی سؤال کردم. این جنایت و تجاوز است. کسانی هم هستند که با بقیه کار دارند. طرف حرفی زده و می‌گوید: آقا به خدا منظور من تو نبودی. اما این می‌گوید نه، می‌خواهم ببینم منظورت چه کسی بود؟ یکبار دیگر بگو. نه منظور تو من بودم. آدمی که دائماً می‌خواهد برای خودش از طرف دیگران یک توطئه درست کند. نقطه مقابل اینها کسانی هستند که وجودشان مثل دریا است. اینها هرگز نجس نمی‌شوند. هر چه نجاست بخورند، نجاستها پاک می‌شود. هر چه بدی و توهین بشنوند، اذیت نمی شوند. اینها مومن هستند. مؤمن چون علو دارد و خیلی بالاست، اصلاً توهین­ پذیر نیست. زودرنجی و حساسیت) آدمهای زودرنج و حساس و لوس، فشار قبر دارند. وقتی فرزندت را لوس می‌کنی، در حقیقت به او فشار قبر می‌دهی. چون تحمل هیچ سختی را ندارد. با کوچکترین سختی به هم می‌ریزد و دعوا راه می‌اندازد و طلاق می‌دهد و طلاق می‌گیرد. آمار طلاق ها الان خیلی بالاست. بیش از 90% درخواست طلاق هم مال خانمهاست. اکثر طلاق ها بر سر مسائل کلامی و ارتباط کلامی است. در ارتباط کلامی اشتباه کرده اند و به همدیگر ۴ تا فشار آورده اند و طرف مقابل هم او را تحمل نکرده و حالا کار به طلاق کشیده شده است. وقتی که معصوم ع می گوید: «نصف شخصیت عاقل تحمل است و نصفش بیخیالی است» برای نجات زندگی بشر است. تجاهل خوب است. بگو من نمی‌دانم. نه من یادم نیست. اما اگر بگویی: می‌دانم و یادم هست، این خطرناک است. کسانی هستند که از لغزش های دیگران تصویربرداری می‌کنند و آن را خاطره می‌کنند و ثبت می‌کنند تا یک جا حال طرف را بگیرند. اینها فشار قبر می‌آورد. جدال) مراء و جر و بحث نیز، برای انسان فشار قبر می‌آورد. حتی آنجاهایی هم که روابط دو طرفه است، مثل رفیقت که هم­سطح خودت است، پیغمبر می‌فرماید کسی که بگومگو و جر و بحث می‌کند، حتی اگر حق با او باشد، من شفاعتش نمی‌کنم. چرا در اسلام قاعده ی زیبای «اجتناب از مراء» را گذاشته اند؟ برای این که مراء به روح فشار می‌آورد و آدم را خیلی از خدا دور می‌کند. نشناختن حد و مرزها در خانواده) اگر حد و مرز های بین افراد در خانواده شناخته نشود، مثل حریم والدین، همسر و فرزند، باعث فشار و تنگی قلب و قبر می‌شود. به خصوص کسانی که شما با آنها رابطه ­های یک طرفه دارید و نمی‌توانید و نباید جواب شان را بدهید. مثل پدر و مادر که مثل یک اتوبان یک طرفه است. اصلاً دو طرفه نیست. پدر و مادر حریف تو نیستند که تو بایستی جوابشان را بدهی. گفت بمیر، باید بمیری. آدم با پدر و مادر که نباید جر و بحث بکند. آنهایی که حق‌هایشان یک طرفه است، حریم شان خیلی خطرناک است. اگر آدم مقابلشان قرار بگیرد، خرد می‌شود. پدر و مادر و استاد، امام، ولی فقیه، کسانی که ولایت خاص روی انسان دارند، اگر در مقابلشان بایستی، حتماً ذلیل می‌شوی. پدرت الان عصبانی است، مادرت عصبانی است، برای همین می‌گویند وقتی در یک جلسه مذاکره و ارتباط همسر و فرزند است، سکوت کن. اگر نمی‌توانی محل را ترک کنی، سکوت کن. زیرا اگر تو هم بخواهی جواب بدهی، آتش شعله­ ور می‌شود. تو جواب نده، بگذار او داد و فریادش را بزند و بگذرد. همین سکوت تو خیلی از مشکلات را حل می‌کند.  در روایت داریم خدا لعنت کند پدر مادری را که به فرزندانشان اجازه بی­ادبی می‌دهند. بچه اگر یاد بگیرد در حریم پدر و مادر بی­ادبی کند، فردا انسانم موفقی نخواهد بود. کسی که حرمت پدر مادرش را نگه ندارد، حرمت همسر را هم نگه نمی‌دارد. غالباً افراد به همین دلیل در زندگی شکست می‌خورند و کارشان به طلاق کشیده می‌شود. کسی که تحمل پدر مادرش که عزیزترین کسانش هستند را ندارد، چطور می‌خواهد همسرش را تحمل کند؟ از این رو بچه اصلاً حق ندارد به والدینش خیره نگاه کند. بچه اگر خواست بد حرف بزند، همان لحظه تو دهانی باید بخورد. این تو دهانی از روی عصبانیت نباید باشد. این هم فشار قبر نیست که اگر یک موقع خواستی در دهان بچه بزنی. این نجات دادن بچه است. باید بچه یاد بگیرد که حریم ها را بشناسد. در این صورت بچه صبور و مؤدب بار میاید و فردا نمی‌رود همینطوری چشم در چشم پدرزن یا مادرزن نگاه کند و توهین کند. پدرزن و مادرزن مثل پدر و مادر حرمت دارند. مادرشوهر و پدرشوهر مثل پدر و مادر حرمت دارند. تو به این بچه اجازه دادی که هر وقت دلش بخواهد، در حریم خودت و زنت بایستد. این فردا نمی‌تواند حریم پدرشوهر و مادرشوهر یا پدرزن و مادرزن را رعایت کند. حسادت) استاد ما می‌فرمود: انسان با هر بار حسادت 200 سال ممکن است در عذاب بماند. حسادت یعنی چیزی در طرف مقابل من هست که دارد من را فشار می‌دهد. وقتی که دیدی او ۵ دفعه کربلا رفته و تو نرفتی. ۳۰ دفعه حج رفته و تو نتوانستی بروی. اگر خوشحال باشی، ثوابش به تو هم می رسد. چون ما در واقع یک روح هستیم. پدر و مادرها وقتی فرزندانشان موفق می‌شوند، هیچ وقت حسودی نمی‌کنند، خوشحال هم می‌شوند. چون بچه را از خودشان می‌دانند. ما باید این نگاه را تعمیم بدهیم به همه. آدم وقتی حسادت را از خودش برمی‌دارد و دیگران را خودش می‌داند، بزرگ می‌شود و در تمام کارهای خوب طرف مقابل، شریک است. وقتی همه حج رفتند و تو نرفتی و خوشحال شدی از زیارت دیگران، تو در ثواب همه آنها شریک هستی. دعای شان کن بگو خدایا سفرشان را به سلامت دار. حجشان را قبول کن. به آنها خیر و برکت بده، تقرب بده. چشم و همچشمی) چشم و هم­چشمی از مصادیق فشار قبر است. جدا از اینکه اسراف می‌آورد، گناه کبیره هم هست. می گوید :پرده شان را دیدی؟ ماشین‌شان را دیدی؟ من باید یک ماشین اینطوری بخرم. زن از شوهرش طلاق گرفته، چون حاضر نبوده ماشینش را عوض کند. چون جلوی جاری اش کم آورده. می گوید: مبل‌هایشان را دیدی؟ چه مبل هایی خریدند. یخچال فریزرشان را دیدی؟ آمدم خانه از پرده ­ها و یخچال فریزر خودمان حالم به هم خورد. به همسرش می گوید: تو خیلی بیچاره هستی. دختر خاله­ ات دانشگاه دولتی قبول شده، تو هم باید دانشگاه دولتی قبول شوی. دختر عمویت دانشگاه قبول شده. اگر شده پول قرض بگیرم، گدایی کنم، یا بدزدم، باید بروی کلاس کنکور و در دانشگاه قبول شوی. همسرش می گوید: من نمی‌خواهم کلاس کنکور بروم. می گوید: باید بروی و در کنکور قبول شوی. من آبرویم می‌رود. این آدم دارد هم خودش را فشار روح می‌دهد و هم همسر و فرزندش را. راه درمان یا فرار از این سختگیری ها و تنگی ها چیست؟ یکی از راه های نجات از این سختگیری ها و تنگی ها «مرگ سیاه» است. مرگ سیاه یعنی بگذار این فشاری که دارد به تو می‌آید، طبیعتت را بکشد. یکی حرف بدی به تو می‌زند، خیلی هم به تو فشار می‌آید، بگذار بیاید. در اثر این فشار، طبیعت و جهنم را داری خاموش می‌کنی. خدا می‌داند وقتی که می‌گذاری این فشار ها به داخل برود و آن را با شیرینی می‌خوری و کظم غیظ می کنی، مثل یک داروی تلخ است که وقتی می‌خوری، بیماری هایت را شفا می‌دهد. پس ما باید خیلی دقت کنیم که روح ما قبر ماست. اگر اینجا فشار داشته باشی، آنطرف هم فشار داری. اصلاً قرآن به ما یاد داده که همه یک نفر هستید. برای همین است که جمعی از خدا کمک می خواهیم:«إِیَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاكَ نَسْتَعِینُ = تنها تو را می پرستیم و از تو کمک می‌خواهیم». نمی‌گوید:«إِیَّاکَ أَعبُدُ وَ إِیَّاکَ أَستَعین= من تو را می‌پرستم از تو کمک می‌گیرم». یعنی داریم نمازهای‌مان را با نمازهای بقیه افراد یکی می‌کنیم. یکی از چیزهای قشنگ این است که همه نمازها با هم یکی است. باید بگوییم: خدایا! نمازهایمان را روی هم ریختیم، بپذیر. مال یکی قوی است، مال یکی ضعیف است، خدایا ما یک نفر هستیم. اگر انسان ها را خودمان یکی بدانیم، موقعی که می‌خواهیم بهشت برویم، خدا می‌گوید این بنده من بدون دیگران به او خوش نمی‌گذرد، بایست اینجا هر کس را دوست داری با خودت ببر. چون این آدم خدایی تربیت شده و روح رحمانیت و رحیمیت دارد. آدمهای تک­خور ،حتی اگر معنوی و خوب هم باشند، کوچک می‌مانند. اما آدمهایی که هر وقت خیر معنوی به آنها می‌رسد، می‌خواهند به دیگران هم برسانند و دست دیگران را هم بگیرند، وقتی می خواهند به بهشت بروند، دوست دارند با بقیه در بهشت بروند و انحصاری ندارند، اینها اصلاً حسادت سرشان نمی‌شود. خدا اینها را خیلی دوست دارد. دعا کردن، یکی از راه های گشایش است یکی از راه های بزرگ کردن قبر، این است که انسان دیگران را تا می‌تواند دعا کند. به خصوص آنهایی که یک موقعی دل­چرکینی نسبت به آنها داشتید. برای یک ساعت فشار اینجا، چند سال آنجا باید فشار تحمل بکنی. قبر با تحمل چیزهایی که برایت زور دارد وسعت می‌یابد. آن فرمول اصلی یادتان نرود که گفتیم، بین آسایش و آرامش، نسبت عکس وجود دارد. ثروت مثل قند خون و چربی از یک حد که بالا بزند، نتیجه عکس می‌دهد. برای همین هر چه پول و مقامش بالاتر می‌رود، افسردگی، حرص و جوش و دلهره­هایش بیشتر می‌شود. قبلاً که سواد نداشت، خیلی آرام بود. قبلاً که دیپلم نگرفته بود، خیلی آدم آرامی بود. اما حالا که لیسانس گرفته، عصبی است. فوق لیسانس گرفت بدتر، دکترا گرفته دیگر دیوانه شده است. می‌بینی طرف خیلی ثروتش زیاد شده، اما قلبش به اندازه یک گنجشک کوچک است. آسایشش خیلی بیشتر شده، ولی قلبش کوچک شده، چون همان مشغله­های ثروت و آسایش آمده و فضای ذهن و قلب را پر و آن را  کوچک کرده است. در این مورد از بحث «تربیت فرزند» مثالی می‌زنم، در تربیت فرزند گفته شده کودک در 7 سال اول آزاد است و هر کاری بکند، مجاز است. غیر از دو کار: یک کاری که خطرناک است و دیگری، کاری که حقوق دیگران در وسط باشد. بچه معصوم است و خدا در غریزه اش گذاشته و گفته تو راه برو هر چه گرفتی بکش. راه برو هر چه پیدا کردی بگذار دهانت. خدا به او دستور داده برو پرده را گرفتی بکش و پاره­اش بکن. چون این مچ دست باید قوی شود. این پنجه­ها باید قوی شوند. کشیدن، گرفتن، بلند شدن و امتحان کردن. اینها کارهایی است که کودک معصومانه دارد وظائفش را انجام می‌دهد. حالا یک خانمی فضای خانه را وسیع مثل یک حسینیه درست کرده و این بچه هر چه بزند و بریزد، راحت است. خانم دیگری هم فضای خانه را طوری درست کرده، مثلا یک میز کوچک گذاشته اینجا، یک گلدان با گلهای گران­قیمت و چند تا ظرف کریستال، تلویزیون ال­سی­دی، تابلوی آنطوری، فرزندش اگر بخواهد آزادانه رشد کند، راحت نیست. چون شیطانی بچه باعث می‌شود که خیلی خسارت بدهد. برای همین هر چه سطح دارایی بالا می‌رود، قلب کوچک می‌شود. جگر می‌خواهد وقتی دارایی را زیاد می‌کند قلب را هم بزرگ کند. این کار هر کسی نیست. دارایی که می‌گویم، یعنی مطلق دارایی، نه فقط پول. یعنی تحصیلاتش بالا می‌رود، بتواند شادتر شود. اکثراً وقتی دانشگاه می‌روند و مدارجی را طی می‌کنند، فشار عصبی‌شان بیشتر می‌شود، لوس بودن‌شان، حساس بودن‌شان و غم‌هایشان خیلی زیاد می‌شود. یک طبقه منزل شان اگر دو طبقه ‌شود و اگر دو طبقه وسعت پیدا می‌کند به هم می‌ریزند. آدم باید خیلی زیرک باشد، روابطش را طوری برقرار کند که به روح فشار نیاید. اگر به روح فشار بیاید، تو فشار قبر خواهی گرفت. کوچکی قلب، با وسعت بهشت همخوانی ندارد پس مبنای اینکه ما موقع مردن چطوری می‌میریم و در برزخ چگونه خواهیم بود، به این بستگی دارد که الان دلت چگونه است. آنهایی که تحمل خدا را ندارند، پس تحمل بهشت را هم ندارند. وقتی تحمل دستورات خدا را ندارند و دستورات خدا را به آنها می‌دهی، اعصابشان خرد می‌شود و تکبر می‌کنند و دلشان می‌گیرد، کم ظرفیت شده و فشار قبر خواهند داشت. وقتی مسائل شرعی را به آنها می‌گویی که باید این را رعایت کنی، آن را رعایت کنی، حوصله­اش را ندارد که اصلاً بشنود و اصلاً شجاعت و قدرتش را ندارد بشنود، نشانه ی آن است که روحش خیلی کوچک است که نمی‌تواند دستورات خدا را اجرا کند. دستورات خدا یعنی بهشت، وقتی نمی‌توانی رعایتش کنی، تو در جهنم هستی. می‌گویند طلا برای مرد حرام است. ریش­ت را بتراشی، حرام است. خمس­ و زکات باید بدهی و نمیدهی و ... وقتی می‌گویی طاقت ندارم، همین که تحمل نمی‌کنی و به هم می‌ریزی، پس فشار قبر داری. همه دستورات خدا بهشت­ساز است. کسی که تحمل دستورات خدا را ندارد، یعنی تحمل بهشت را ندارد. پس ما باید به طور کلی از هر چیزی که ممکن است ما را فشار بدهد، فرار کنیم. ع ل 352

هر یک از 5 شأن انسان، معشوق و کمال مربوط به خود را دارد. معشوق شأن پنجم، یعنی «فوق عقل» که از جنس خداست، همیشه به دنبال کمال بینهایت و مطلق است. حس بینهایت طلبی انسان نیز، به خاطر وجود همین شان «فوق عقلی» انسان است. اگر این بینهایت را که خداست، پیدا نکرد، حس بینهایت­طلبی را که در وجودش هست را در چهار شان پایینی اش به کار می برد و خیال می کند که اینطور می تواند ارضاء شود. به همین دلیل، عمرش را صرف می کند در امور عقلی مثل علم، امور وهمی مثل «شهرت، قدرت، ریاست و مدیریت»، امور حسی مثل «شکم، شهوت، تجملات، زمین، لباس و مسکن و چیزهایی از این قبیل». یعنی کمال خودش را فقط در این چیزها می بیند و آخر سر هم به ارضا نمی‌رسد. چون این امور از جنس دل نیستند. فقط امور فوق عقلانی از جنس دل هستند. همه عاشق خدا و بینهایت هستند. اما تفاوت در این است که جمعی همانند پیامبر، امیرالمؤمنین و سایر ائمه علیهم‌السلام مصداق حقیقی بینهایت را پیدا می‌کنند و بعضی ها مثل یزید، معاویه، ابوسفیان و ابولهب و ...به دنبال کمالات پایینی هستند. همه قوای انسان، برای حرکتِ قلب است انسان زیرک که می‌خواهد به سمت بینهایت حرکت کند و کمالات بینهایت را جذب کند، از همه امکانات و قوایش یعنی از «حس، وهم، خیال و عقل» استفاده می‌کند تا به قلب سلیم برسد. مثلا نیروی «خیال» خیلی کار می کند. نباید فکر کنیم خیال یک چیز موهوم است. خیال از حس و از جسم بیشتر قدرت دارد و توانش از ماده بیشتر است. انسان می‌تواند در خیال خودش با خدا عشقبازی کند. با خدا و امام زمان و معصومین خیالپردازی کند. خیال خیلی می‌تواند انسان را اوج بدهد. به شرطی که انسان تمرین های لازم را داشته باشد و بداند که چطوری با خیال های قشنگ می‌تواند اوج بگیرد. کسی که به گناه فکر می‌کند، همین که آن را در خیالش می‌آورد، بعد از یک مدت، قدرت او برای انجام آن گناه زیاد می‌شود. اکثر مکاشفه ­هایی هم که برای انسان ها رخ می‌دهد، همین طور است. مثلاً طرف می‌گوید، من در جمکران امام زمان را دیدم، ولی دیگران نمی‌دیدند. این فکر می‌کند که واقعاً امام زمان با بدنش در آنجاست. در حالی که امام زمان از همانجایی که هست، برای انسان تمثل می‌کند، در خیال شمامی‌آید، با شما ارتباط حقیقی و مؤثر برقرار می‌کند. پیام و ارتباط درست است. اما اینجا حس نیست. در بخش حس، شما را حذف می‌کند. مثل تِله ­پاتی. بعضی ها وقتی که می‌خواهند خدا را بشناسند، از شأن عقلی شان استفاده می‌کنند و مثلا در طبیعت مطالعه می‌کنند و به دنبال دلائل می‌گردند. گروه دیگر در منطق و فلسفه کار می‌کنند و از طریق این علوم می‌خواهند خودشان را به جایی برسانند. بعضیها از همه اینها زرنگتر هستند و حرکت شان دلی است و با دل خودشان حرکت می‌کنند. اینها محبت حق­ تعالی را در دل خود پرورش می‌دهند و با این محبت اوج می‌گیرند. اینجاست که حرکت های عقلی و معرفتی خیلی به انسان کمک می‌کند. در شب قدر وقتی که غالب مردم دنبال عبادت هستند، بزرگان ما اصلاً توصیه به عبادت زیاد نمی‌کنند. می‌گویند که حرکت تان را درونی کنید. از عقل تان استفاده کنید. برای این است که فرمودند در شب قدر مهمترین عمل مذاکره علمی، تفکر و کار علمی است. این برای آن است که دل، زودتر راه بیافتد. نزدیکترین قوه به فوق عقل که بخش انسانی ما است، عقل است. سخنان معصومین ع برای حرکت قلبی نبی اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود:«إنَّ اللهَ تَبارَکَ وَ تَعالی لا یَنظُرُ إلی صُوَرِکُم وَ لا إلی أموالِکُم وَ لکِن یَنظُرُ إلی قُلُوبِکُم وَ أعمالِکُم= همانا خداوند تبارک وتعالی به صورت ها و اموال شما نگاه نمی‌کند. بلکه به قلبها و اعمال تان نگاه می‌کند.» پس باید به جای سرمایه گذاری روی حجم عمل، روی کیفیت عمل سرمایه گذاری کنیم. امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) می‌فرماید:«جَعَلَنَا اللهُ وَ إِیَّاکُمْ مِمَّنْ یَسْعَى بِقَلْبِهِ إِلَى مَنَازِلِ الاَبْرَارِ بِرَحْمَتِهِ[1]= خداوند ما و شما را به لطف و رحمتش از کسانى قرار دهد که با دل و جان براى رسیدن به منزلگاه هاى نیکان کوشش مى کنند.» امام جواد(علیه‌السلام) می‌فرماید:«اَلقَصدُ اِلَی اللهُ تَعالی بِالقُلُوبِ اَبلَغُ مِن اِتعابِ الجَوارِحِ بِالاَعمالِ[2] = قصد و تقرّب به خداوند متعال به وسیله قلب ها و دلها، بسیار رساننده تر از رنج و سختی دادن به اعضا و جوارح وسیله اعمال است.» بعضیها 30 بار یا 40 بار به حج می‌روند؛ ولی تفکر ندارند. نمی‌دانند حج و فلسفه حج چیست. به عمره می‌روند. اما  کور و کر می‌روند و برمی‌گردند. ماه رمضان می آید که ضیافت خداست. اما اگر از اینها بپرسی در این ضیافت با صاحبخانه ملاقاتی صورت گرفت؟ می بینی که اصلاً ملاقاتی با خدا نکرده اند. گاهی می‌گویند:«من روزی یک جزء قرآن خواندم» اما این هم باز، حرکت زبانی است، حرکت قلب نیست. از این قرآن خواندن چه فهمیدی؟ هیچ. می گویند:«ده بار کربلا و سوریه رفتیم و نماز خواندیم و جمکران رفتیم». اما نمی دانند که اینها حرکت قلبی نیستند. حرکت بدنی هستند. به انسان ثواب می‌دهند؛ اما این باید در قلب سرریز شود. یعنی تحولی باید در قلب ایجاد کند. وقتی قلب حرکت نکند، امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرماید، 60 سال که شما نماز بخوانید، یک رکعتش هم قبول نیست. چون 60 سال کار بدنی کردی. یک جرعه ­اش به قلب نرسیده. قرآن شراب مؤمن است؛ ولی الان چقدر حافظ قرآن داریم که با آن مست نمی‌شوند. تا قرآن در قلب نریزد، برای انسان مستی نمی‌آورد. حرکت قلبی، رشددهنده‌تر از حرکت بدنی است امام صادق(علیه‌السلام) می‌فرماید:«حَرَکاتُ القُلُوبِ أبلَغُ مِن حَرَکاتِ الأعمال= حرکتهای قلبی خیلی زودتر انسان را می‌رساند تا حرکتهای بدنی.» مثلاً بنشیند تسبیح دستش بگیرد، ده هزار تا ذکر بگوید، این حرکت بدنی است. اصلاً علت این که می‌گویند ذکر را تکرار کنید، این است که تکرار باعث می‌شود قلب تکان بخورد. حال کسی که با یکبار ذکر گفتن، قلبش تکان می‌خورد، این شخص خیلی قوی است. قلبش آماده است و اصلاً زبانش هم ذکر نمی‌گوید و می‌تواند به طور مستقیم و بدون حرکت زبان و لفظ و دهان، ذکر قلبی بگوید. یعنی در هرجا و هر لحظه و حتی شب که می‌خوابد، خودِ قلب دارد ذکر می‌گوید. باید از قلب مواظبت کرد. گاهی شما وقتی نماز می‌خوانی، قلبت با همسرت درگیر است. ذکر قلبی شما دعوا با همسر، شریک یا فرزندان است. یعنی به جای این که قلب ذکر خدا را بگوید، در یک جای دیگر دارد ذکر می‌گوید. مثلا الان موقع نهار است و بوی غذای مورد علاقه ات پیچیده، قلبت دارد ذکر آن غذا را می‌گوید. بدنت دارد نماز می‌خواند و سجده می‌کند، اما قلبت دارد ذکر چلوکباب می‌گوید و از آن تغذیه می‌کند. اما کسی که تمرین قلبی کرده حتی اگر در جایی شلوغ باشد، ممکن است جای خوبی هم نباشد، ولی قلبش یا الله می‌گوید و خوب تغذیه می‌شود. پس حرکتهای قلبی فوق­العاده مهم است و ما باید روی قلب و دل سرمایه‌گذاری کنیم. راهکارهایی برای راه افتادن قلب یکی از راه‌هایی که برای تقویت قلب وجود دارد و مقدمه‌ای است برای راه افتادن قلب، حرکات بدنی است. تأکید شده که ما باید حرکت بدنی انجام بدهیم تا قلب راه بیفتد. همه حرکت های بدنی قشنگ هستند. از حرکت های بدنی باید برای راه افتادن دل استفاده کرد. سینه زنی، پیاده روی و ذکر با صدای بلند، از روش های راه اندازی دل هستند. ۱- سینه زنی) شما وقتی که سینه می‌زنی، کم کم اشکت هم در می‌آید. سینه­زنی ضعیف­ترین کار در عزاداری امام حسین علیه‌السلام است. گاه کسی را هم می­بینی که از این واقعه آنقدر می‌سوزد و آنقدر ارتباط برقرار می کند که یک گوشه نشسته و فقط اشک می‌ریزد. به این نباید گفت: برو سینه بزن. چون ارتباط قلبی با آن واقعه برقرار کرده است. اما اگر دل راه نیفتد، باید برود سینه بزند و حرکت بدنی انجام دهد وبعد می بیند که یک دفعه دل راه می‌افتد. حرکت بدنی مثل هُل دادن اتومبیلی است که به خاطر مثلا سرد شدن هوا موتورش روشن نمی شود؛ اما وقتی آن را هُل می‌دهی، موتور راه می‌افتد. حرکت بدنی یک تلقین است. ۲- راه رفتن) در روایت داریم، هیچ کس با کاری به اندازه راه رفتن با پا، به خدا نزدیک نمی‌شود. برای همین است که اکثر مناسک حج پیاده روی است. در حج وقتی سعی بین صفا و مروه را انجام می‌دهید، یا به گرد ضریح و کعبه دور می‌زنید؛ یا از خانه حرکت می‌کنید تا به مسجدی بروید، یا مسیری را پیاده می‌روید تا به نماز جمعه برسید، اینها هل دادن دل و راهپیمایی‌های باارزشی هستند که بعد از آن، احساس نشاط می‌آید. وقتی برای نماز جماعت به مسجد می‌روی، همین حالت به شما دست می‌دهد تا این که در خانه خودت نماز بخوانی. پس بیرون بزن و راه برو و حرکت بدنی داشته باش. ۳- ذکر زبانی) ذکر گفتن نیز از عوامل راه انداز قلب است. پس ذکر بگو و صلوات را با صدای بلند بفرست. ۴- تلقین و استفاده از محیط) مثلا به حرم امام رضا علیه‌السلام می‌روی؛ اما می­بینی در حرم قلبت خشک است و دلت یخ کرده و خیلی نمی‌توانی با حضرت ارتباط برقرار کنی. از حرکت بدنی استفاده کن و کنار چند نفر که دارند گریه و یا عزاداری می‌کنند، بایست. کنار کسی که حال خوشی دارد بایست و همان حال خوش را به خودت تلقین کن. ۵- خدمت به والدین) خدمتی که به پدر و مادر می‌کنید، در آماده شدن دل و پیدا کردن رقت قلب، فوق العاده موثر است. ۶- خدمت به دیگران) خدمتی که به یک پیرمرد یا پیرزن می کنید، دل را راه می اندازد. حتی وقتی که به یک بچه که در حرم است، شکلاتی را می دهید، می­بینید دل شما راه افتاد و اشک شما رامت تر سرازیر می شود. گاهی شما به یک مورچه و سگ کمک می‌کنی، دلت راه می‌افتد. جلوی گربه غذایی می‌اندازی، می ­بینی که همان گربه کلی دعایت می‌کند و این دل راه می‌افتد. برعکس یک مورچه و گربه را در نظر نمی‌گیری. از کنار سگ با قساوت قلب رد می‌شوی، در نتیجه وقتی که به مسجد می‌روی، می­بینی تا دلت خشک شده و عبادت ها هیچ اثری در دلت ندارد. گاهی کمک به یک کبوتر خیلی دلت را نرم می کند. یک کار قشنگ این است که وقتی می خواهی از خانه بیرون بیایی می ­بینی که دارد باران می‌آید و هوا سرد است، یک جعبه برداری و زیر بالکن خانه­ات بزنی تا یک پرنده بیاید آنجا لانه کند. می ­بینی که کلی مشکلاتت حل می‌شود. ۷- صدقه) صدقه از چیزهای خیلی واجب و قطعی است در راه افتادن قلب. یعنی صدقه جزء شرائط اصلی است، نه اینکه بگوییم فقط کمک می‌کند. شما وقتی می‌خواهی یک ارتباط معنوی قشنگ برقرار کنی و کار مهمی انجام دهی، به اندازه­ای که آن کار برایت اهمیت دارد، پول کنار بگذار و صدقه بده. بعد می­بینی قلبت راه می‌افتد. برای همین است که فرمودند: شرط است که قبل از هر دعا انسان حتماً مقداری صدقه کنار بگذارد. چون ما خیلی از این مسائل را نمی‌دانیم، گاهی کارهایی نادرستی می‌کنیم. نگاه‌های بد، حرف‌ها و حرکتهای بد، مثل تکبر و عُجب که خطرناک است. بنابراین، صدقه خیلی از بلاهای ناشی از همین کارهای ما را برطرف می‌کند و درنتیجه، دل راه می افتد. ۸- پرهیز از گناه) انسانی که از یک گناه می‌گذرد، خیلی از مسائلش حل می‌شود. ۹-ایثار) مثلا شب احیاء که باید دل رقیقی داشته باشی، بر سر سفره نشسته ای و می­بینی بهترین جای غذا را جلوی تو گذاشته اند. آن قسمت را نخور و به بقیه تعارف کن. نوشابه خنک به تو داده اند، نخور و کنار بگذار و بده به کس دیگری بخورد. سالاد هست، بده کس دیگری بخورد. بدترین جای غذا را برای خودت بردار و همان را به عنوان افطار بخور. بعد می ­بینی که خیلی اتفاقات قشنگی برای دلت می‌افتد و یکدفعه راه های خوبی برایت باز می‌شود. اما اگر خلاف این کارها را بکنی، قلب قفل می‌کند و راه بسته می‌شود، چون تو شهوت شکمی پیدا کرده ای. با شهوت شکم حیوانیتت را تقویت کرده ای و سنگین شده ای. ۱۰- تقویت فهم و درک) مهمترین عامل در راه افتادن دل، فهم و درک انسان است. انسان باید فهم و درکش را تقویت کند. یعنی عقلاً مسائل را درک کند. در این صورت خیلی زود قلب راه می‌افتد. بین «درک و شعور» با «سواد و دانش» فرق هست. بعضیها روی فکرشان خیلی سرمایه گذاری می‌کنند. مثلاً می‌روند دنبال شناختن حقایق عالم. طلبه می‌شوند، بعد دانشگاه می‌روند، فلسفه و الهیات می‌خوانند، یکسره کار فکری و مطالعاتی و عقلی انجام می‌دهند. اما می بینید که اصلاً کار دلی نمی‌توانند بکنند. در حالی که کار عقلی هم به تنهایی کافی نیست. این آدم با سواد می بیند که مادرش که بی سواد است، مکاشفه می‌کند. اما این آقای فیلسوف، هنوز یک خواب قشنگ هم ندیده، چه برسد به این که بخواهد مکاشفه کند. گاهی می بینید که یک پیرزن، بقال، کفشدوز کنار خانه خیلی موفق­تر از آقایی است که 20 سال درس خوانده و کار کرده است. چرا؟ برای این که آنها حبی کارشان راه افتاده و از روی محبت کار کرده اند. ۱۱- جهاد، عملی موثر در حرکت قلب است)  داشتن روحیه جهادی برای راه افتاد قلب خیلی سازنده است. آنهایی که روح جهاد و مبارزه دارند، قلبشان زود راه می‌افتد. به خصوص در غریبی، تنهایی و آنجایی که خیلی افراد حاضر نیستند، کار جهادی بکنند، اگر یک نفر روح جهاد و مبارزه داشته باشد و با مال و جانش جهاد کند، خیلی زود قلبش باز می‌شود. هیچ چیز به اندازه مبارزه و جهاد مالی در راه خدا و بعد جهاد جانی دل راه نمی‌اندازد. قویترین آدمها شهدا هستند. چرا امام فرمود: خدا من را با شهدا محشور کند؟ برای این که  می‌دانست  اینها به کجا رسیده اند. ما در جبهه از این بچه ­ها چیزهای عجیب و غریبی دیده ایم. بچه 13 ساله بارها خدمت امام زمان(علیه‌السلام) می‌رسید. بارها خدمت حضرت زهرا و حضرت زینب(س) رسیده. امام می‌گوید: اینها ره صد ساله را یک شبه طی کردند. مرحوم سیدعلی اندرزگو(ره) یک روحانی بسیار خوب، هم درس خوانده و هم از قلبش خیلی خوب استفاده کرده است. امام فرمود: در آن دوران اختناق، نصف انقلاب ما مدیون همین یک نفر آدم است. می‌گفت: یک روز داشتیم با او به مشهد می‌رفتیم. بنزین تمام کردیم و در راه ماندیم. مرحوم اندرزگو به راننده گفت: عیبی ندارد تو گاز بده، من صلوات می‌فرستم. ما گاز می‌دادیم و او صلوات می‌فرستاد و اتومبیل هم با چه سرعتی می‌رفت. او کرامت داشت. در دفاع مقدس بچه ­ها چون شناخت شان خیلی زیاد بود، توقع‌شان هم بالا بود. خداوند هم به همان اندازه ی توقع شان می‌داد. در دفاع مقدس در  بعضی از عملیات ها معجزه می‌شد. یک مقدارش را هم واقعاً فیلمبرداری کردند. همین فیلمی که از عملیات مسلم بن عقیل هست، شما ببینید. من خودم در آن عملیات بودم. اتفاقات عجیب و غریب زیادی در این عملیات برای ما افتاد. ما در شیارها می‌رفتیم، مهتاب می‌شد، عراقیها ما را نمی­دیدند. بیرون می‌آمدیم، ابر می‌شد و هوا تاریک می‌شد؛ باز هم ما را نمی دیدند. انگار که هر وقت دلمان می‌خواست هوا تاریک می‌شد و هر وقت دلمان می‌خواست، هوا روشن می‌شد. در میان آن همه آتش، من یک لحظه پای یک کوه بزرگی رسیدم. یک ارتفاع بزرگی را مین چیده بودند. من به بچه­ ها گفتم صبر کنید تا من بروم میدان را خنثی کنم. بعد علامت دادم که بالا بیایید. یادم رفت سلاحم  را با خودم ببرم. دست خالی بالا رفتم و رسیدم به نوک قله. آخرین مین را که خنثی  کردم، دیدم 50 تا عراقی سر من ریختند. من در آن زمان 18 سال داشتم و از آنها می‌ترسیدم. اما آنها هم از من می‌ترسیدند. آنها به من التماس می‌کردند که من با اینها کاری نداشته باشم. من نگاه می‌کردم که اینها به چه کسی التماس می‌کنند؟ کسی غیر از من اینجا نیست. هیچ سلاحی هم ندارم. خلاصه بچه ­ها را صدا کردیم و آمدند اینها را گرفتند و بردند. از کوه پایین آمدم و رفتم در مقر به سرهنگ عراقی گفتم: من تنهایی آمدم و آن تپه و ارتفاعات را گرفتم. گفت: حرف مفت نزن. پس آن همه سفیدپوش اطراف تو چه کسی بودند؟ ما هر چه تیر می‌زدیم، هیچ کدام از آنها نمی‌افتادند. همینطور راست، ما را نگاه می‌کردند. برای همین وقتی که دیدیم سلاح فایده ای ندارد، همه سلاح هایمان را به زمین ما از آن سفید پوشها می‌ترسیدیم. فکر کردی از تو می‌ترسیدیم؟ این خاطره­ای که گفتم کتابش را خود عراقی نوشته اند. یعنی جزء خاطرات عراقیهاست. فقط خاطره من نیست. ولی این صحنه مشترک بین من و آنها بود. خداوند هر طوری شما بخواهید عمل می کند. خدا بر هر کاری ادر است.«فَعَّالٌ لِما یُرِیدُ» و «فَعَّالٌ لِما یَشاء» به همین معنی است. هر کاری بخواهید می‌شود. بسته به این که تو چقدر از خدا  توقع داری و از خدا و اهل بیت ع  چقدر شناخت داری. امام می‌فرماید: من وقتی که این بچه­ های رزمنده را می ­بینم، به آنها غبطه می‌خورم و خودم را در مقابل اینها کوچک می ­بینم. امام با ملاک دل ارزیابی می‌کند. نمونه هایی از  کسانی که با دل حرکت کردند و زود به مقصد رسیدند قلب که راه بیافتد، خیلی کارها از آن بر می‌آید. پس روی محبت و نظام دلی خیلی باید کار کنیم. این خیلی مهم است که انسان حس هایش را نگه دارد و دلش را نگذارد آلوده شود و شک و تردید را به دل راه ندهد. علامه طباطبائی که فیلسوف بزرگی بود، ماه رمضان پیاده از خانه­اش تا حرم حضرت معصومه(سلام الله علیها) می‌آمد، افطارش با یک بوسه از ضریح حضرت بود. می‌آمد ضریح را می‌بوسید و می‌رفت. عشق و دلدادگی ایشان تا این حد بود. اینها برای انسان کار می‌کند. پس مهمترین دارایی ما دل ماست. این باید فعال و قوی باشد. یک جوان می­بینی که 15 سال دارد؛ اما دلی دارد به اندازه همه عالم. از سرف دیگر کسی را می­بینی که 60 سال دارد، ریشش را هم سفید کرده در اسلام و نماز و روزه و عبادت، اما دلش به اندازه یک خانه هم نیست. دلش کوچک و کم است. کسانی که با قلب راه را باز کرده اند، در طول تاریخ اسلام زیاد بوده اند. در اینجا نمونه هایی از اینها را می آوریم. ۱- طی الارض) پدرم می‌گفت قدیم‌ها که چند تا مستأجر در یک خانه با هم می ­نشستند، ما هم در محله ای در میدان شوش مستأجر بودیم. مستأجری داشتیم که جوانی بود و در میدان شوش حمال بود. این جوان شبها دیر به خانه می‌آمد و در می‌زد و صاحبخانه می‌رفت در را باز می‌کرد. دو سه شب اینطوری شد. صاحبخانه به او گیر داد که فلان فلان شده اینطرف و آنطرف می‌روی و الواتی می‌کنی، دیر می‌آیی؟ مدتی بعد، حمال از آنجا رفت. پدر ما می‌گفت، ما از صاحب خانه پرسیدیم که داستان چیست؟ گفت: من به او گیر دادم که تو کجا می‌روی که نصف شب می‌آیی؟ گفته بود: به خدا جای بدی نمی‌روم. گفتم: باید هر جا که می‌روی، من را با خودت ببری. گفت: می‌برم، ولی به شرطی که هر جا تو را بردم، چیزی نگویی. من هم قبول کردم. یک شب ما را خبر کرد که برویم. گفت: دم در خانه ایستاده بودیم، یک لحظه گفت: برویم. همین که قدم برداشتیم، دیدم در کعبه هستیم. گفتم: ما الان شوش بودیم. گفت: زیارتت را بکن. طواف‌ کردیم و یک لحظه دیدیم مدینه هستیم. در کربلا امام حسین و در مشهد امام رضا علیهما السلام را زیارت کردیم. نزدیک صبح آمدیم خانه و فردا غیبش زد و رفت. می بینید که این آدم معمولی، خوب دلش را راه انداخته و نیامده کتاب و استاد و برهان ببیند. این خیلی گیر ندارد که این را ثابت کنم؛ آن را ثابت کنم، خدا اینجا چرا اینطوری کرد؟ آنجا چرا حضرت علی اینطوری کرد؟ آن کارش آنجا اشکال داشت و ... تا تو بخواهی به حضرت علی علیه‌السلام ایراد بگیری که این کار اشکال داشته یا نداشته، می­بینی که آن حمال و سوپور رفتند و به مقصد رسیدند. وقتی که شما درگیر این هستی که ثابت کنی کار خدا و حضرت علی و فاطمه زهرا علیهم‌السلام درست بوده یا نبوده. آنها راهشان را گرفتند و رفتند. برای همین آنهایی که واقعاً زود به مقصد می‌رسند، کسانی هستند که اهل شک و تردید و گیر دادن نیستند. حرکت آنهایی که شک و تردید دارند و گیر می‌دهند، به قلب نمی‌رسد. چون عقل‌شان گیر دارد، معطل می‌شوند. هر چه بایستی و شک کنی، معطلی بیشتری داری. شک معطلی می‌آورد. از این رو قرآن در مورد کسانی که مؤمن هستند می‌فرماید:«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ[3] = مؤمنان، تنها كسانى هستند كه به خدا و رسولش ایمان آورده و دچار تردید نشدند و با اموال و جان هاى خود در راه خدا جهاد كردند.» ۲- استفاده از تربت برای راه افتادن ساعت) آقا شیخ عباس قمی صاحب مفاتیح خیلی مقامش بزرگ است. یک ساعت داشت که هر وقت خراب می‌شد، یک مقدار تربت به آن می‌مالید و ساعت راه می‌افتاد. حال تو این مسئله را یکطوری حل کن. در مخیله­ات بگذار که این یعنی چه؟ تربت به ساعت چه ربطی دارد؟ ۳- تربت عزاداران اباعبدالله نیز شفا می دهد) آیت الله بروجردی(ره) در خانه نشسته، چشم درد شدید دارد. عزادارها به  خانه ­شان می‌آیند و عزاداری می کنند. آقا گِل از لباسهای عزادارها برمی دارد و روی چشمش می‌مالد و تا آخر عمر دیگر عینک نمی‌زند. چرا که او اعتقاد دارد  این گِل عزای امام حسین ع نیز شفا می دهد. یعنی فقط تربت کربلا نیست که  شفا می‌دهد؛ بلکه گِل عزادارها نیز شفا می دهد. ۴- حمد شفا برای بیمار از راه دور) یکی از اولیای خدا در قم بود. مثل مرحوم نخودکی که روی چیزی دعایی می‌خوانند می‌گویند این را به مریض بده، بخورد خوب می‌شود. یا بعضی ها می‌گفتند: من به فلان مریض  نمی‌رسم که این دارو را به او بدهم، چون راهش دور است. می‌گفت: پس تو بخور، او در آنجا خوب می‌شود. ما خدمت این ولی خدا رفتیم. به ایشان گفتم: آقا فلانی در تهران مریض است، چه کار کنیم؟ این ولی خدا به من گفت: وقتی که تو به تهران رفتی، یک حمد خودت از طرف من بخوان. همین کار را هم کردیم و طرف هم خوب شد. وسعت بهشت هر کس به اندازه دل اوست یک رمز خیلی مهم این است که وسعت بهشت هر کس به اندازه وسعت دل خودش است. یعنی بهشت شما به اندازه ای وسیع می‌شود که دلت وسیع است. آنهایی که شب اول قبر فشار قبر می‌گیرند، علتش این است که دلشان تنگ است. فرمولی که گفتیم این بود که «نفس ما، قبر ماست». اگر در نفست ناراحتی و اضطراب داری، فشار قبر داری. وقتی که عصبانیت، زودرنجی، بداخلاقی و بدزبانی داری و زود جوش می‌آوری، زود حوصله ­ات سر می‌رود و زود به هم می‌ریزی، نشانه این است که فشار قبر داری. اگر حوصله ­ات زیاد است و زود عصبی نمی‌شوی و پرخاشگری نداری و بدبین نیستی و به هم نمی‌ریزی و دعوایی نیستی و روح پریدن و انتقام ­گیری و دعوا نداری و راحت می‌توانی دیگران را ببخشی و گذشته را ندید بگیری و اضطراب نسبت به آینده سراغت نمی‌آید، آدم بزرگی هستی و روحت روح بزرگی است و جایت بهشت  است. سوءظن، حسادت، تکبر، خودخواهی، شهوت های مادی و طبیعی، قلب را کوچک و ظرفیتت را کم می‌کند. اینها انسان را لوس، حساس، زودرنج و ریز کرده و کارش را خراب می‌کند. اینکه می‌گویند در قبر شما حضرت زهرا و ۵­ تن می‌آیند، ممکن است فقط حضرت علی بیاید و بقیه نیایند. چون قلب تو کوچک است و جا ندارد. شب اول قبر به بعد که می گویند حضرت امیرالمؤمنین(علیه) می‌آید، ولی حضرت زهرا و امام حسین و پیغمبر علیهم‌السلام نمی‌آیند، علتش این است که قلبت کوچک است. همین الان باید ببینی که اگر حضرت علی در قلبت هست، در شب اول قبر هم هست و گرنه خبری نیست. یک کسی پنج ­تن و چهارده معصوم را در قلبش دارد. الحمدلله خیلی قبر بزرگی دارد. یک کسی می­بینی انبیاء را دارد. شما می روید و حضرت عبدالعظیم و حضرت معصومه زیارت می‌کنید، اینقدر این قلب بزرگ است که وقتی می‌خواهد حرف بزند، اول از خدا شروع می‌کند و 34 مرتبه الله اکبر، 33 بار سبحان الله و 33 مرتبه الحمدلله می گوید. در زیارت حضرت معصومه س بین تسبیح و الحمد لله فرق هست. در بقیه ذکرها همیشه الله اکبر، الحمدلله، سبحان الله هست. اما در زیارت ایشان، سبحان الله جلوتر است. وقتی این ذکرها تمام شد، تازه از انبیاء شروع می‌کنی و می گویی: «السلام علی آدم صفوۀ الله. السلام علی نوح نبی الله و... ماشاء الله به این دل، با آنها سلام و علیک می‌کنی و آنها هم جواب می‌دهند. بعد سراغ پیغمبر می‌آیی  و تا امام زمان را سلام می‌دهی  و بعد متوجه خانم حضرت معصومه س می‌شوی و به ایشان هم سلام می‌کنی . اگر آدم، با فهم به زیارت برود و  کور نرود و کور نیاید، این زیارت ها خیلی دل را باز می‌کند و به دل وسعت می‌دهد. پس ما هر چقدر روی دلمان سرمایه ­گذاری بکنیم، بهشت مان وسیع­تر می‌شود. [1] . نهج البلاغه، خطبه 193. [2] .  بحار الانوار، جلد75، صفحه 363 [3] . سوره حجرات/15. ع ل 350

شاخص­های مادی از قبیل ازدواج، داشتن فرزندان، شغل، تحصیلات، همسر و فرزندان، وضعیت مالی، داشتن مسکن، داشتن اتومبیل و ... هستند که در دنیا با این ها ارزیابی می‌کنند که آیا افراد دنیای موفقی داشته اند یا نه و با این شاخصه ها یک انسان را خوشبخت می‌دانند. اگر کسی این شاخصه ها را نداشته باشد، او را شکست خورده ارزیابی می‌کنند. اما شاخصه های انسانی که در حرکت به سمت آخرت و ابدیت لازم است، چیزهای دیگری هستند. ظاهر بعضی افراد، انسان و باطن شان حیوان است رسول خدا فرمودند: امت من در قیامت به صورت ۱۰ نوع حیوان محشور می‌شوند. باطن بعضی افراد بوزینه، خوک، سگ و ... می شود. این تبدیل، در قیامت انجام نمی‌گیرد، بلکه او در همین دنیا این صورت های حیوانی را به خود گرفته است.  و به تعبیر علی(علیه‌السلام):«الصُّورَۀُ صُورَۀُ الإنسان وَ القَلبُ قَلبُ حِیوان= صورتش صورت انسان است و باطنش، حیوان است.» برای همین به او بشر می‌گویند. بشر مربوط به پوست است. در عربی به پوست «بشره» می‌گویند. بشر یعنی ظاهر و پوست. این پوستش و ظاهرش انسانی است، اما باطنش یک حیوان وحشتناک و زشت است. بشر است و ظاهر بشری دارد، اما انسان نیست و باطن انسانی ندارد.  گاهی از ظاهر بد کسی می توان به باطن خرابش پی برد علت این که گاهی می توان از ظاهر بد کسی به باطنش پی برد، این است که خداوند عالم را ریاضی خلق کرده و همه ی عالم، ساختار ریاضی و علمی دارد. مثلا یک درخت میوه که خوب میوه نمی‌دهد، وقتی یک متخصص گیاه شناسی این درخت را ببیند، می‌گوید: این درخت ضعیفی است و باید تقویت شود تا خوب میوه­ بدهد. حتی از نوع میوه­هایی که یک درخت می‌دهد، می‌توانیم بفهمیم که دارایی این درخت چگونه است. یعنی بطور کلی میوه­هایی که می‌دهد، از نظر درجه مرغوبیت هم خوب است. بعضی از درختان، خیلی قدرتمند هستند و میوه­هایی که می‌دهند یک میوه درجه یک و عالی است. برعکس این هم هست که از ظاهر میوه، می توان به باطن مریض آن پی برد. در مورد انسان هم همینطور است. گاهی می بینیم یک خانم باردار، بعد از ۳ یا ۴ ماه جنینش را سقط می‌کند. اینجا مشکل چیست که درخت وجود این خانم، میوه ضعیف می دهد و این خانم بچه را نمی‌تواند نگه دارد و بچه می‌میرد؟ یا اگر به دنیا هم بیاید، بچه ضعیفی به دنیا می‌آید؟ می‌گوییم این خانم ضعف دارد و باید تقویت شود. وقتی ضعف هست، باید به سمت تقویت او برویم. همه ی خروجی های انسان همینطور است. یعنی اگر خروجی‌های یک انسان، خروجی‌های خوبی نیست، این نشان می‌دهد که در باطن او ضعف‌ها و بیماری‌هایی وجود دارد. خروجی های خوب، ناشی از دل سالم است. همیشه مشکل از ظاهر نیست؛ بلکه درون ناسالم است ما همه جا نمی‌توانیم با ظاهر مبارزه کنیم. مبارزه با ظاهر، فقط در بعضی جاها امکان پذیر است. مثل دکتر پوست می‌ماند که گاهی دارو را برای ظاهر می‌دهد و می گوید روی پوست مصرف کنید. اما گاهی اصلاً با پوست کار ندارد. چون می گوید: علت این عارضه ای که روی پوست ظاهر شده، از درون و مثلاً از خون است. باید به خون رسیدگی شود. ظهورات خیلی مهم هستند. همانطور که ظهورات جسمانی در پزشکی مهم هستند و پزشکان به آن توجه دارند مثل آزمایش ادرار، خون، عکس و غیره، ظهورات باطن و روح نیز شاخص هایی دارند که اهلش آنها را می شناسند.  یعنی در مورد مسایل روحی نیز همینطور است. اگر خروجی های کسی ناسالم است، نشانه ی این است که یک مشکلی در دل و قلب او هست که خروجی اش به صورت تنفر یا میل های بد در می‌آید. بنابراین، میل‌ها، محبت‌ها، تنفرها، انزجارها، انواع خواب‌ و خیال‌ها نشان­دهنده وضعیت درونی ما اعم از خوب و بد هستند. دانایی خیلی مهم نیست؛ بلکه دارایی مهم است باید دانایی‌ها تبدیل به دارایی شوند. این که تو چه داری و چه کسی هستی و آن موقع که تنها هستی، نوع آرزوها و هوسها و دغدغه ­هایت چیست، اینها کاملاً داشته های شما را به خودتان نشان می‌دهد. حال اگر خودم را ارزیابی کردم و دیدم که من چه کسی هستم؟ خوبم یا بدم؟ اگر گرایش ها و خروجی هایم را نگاه کردم، باید بفهمم که حالا قلب من کجا ضعف دارد و باید روی آن قسمت کار کنم. به محض این که انسان می‌خواهد وفات پیدا کند، یا به ابدیت متولد شود، باطن حیوانی را هم با خودش می‌برد. برای همین هم قرآن می‌گوید:«اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى‏ بِنَفْسِكَ الْیَوْمَ عَلَیْكَ حَسِیباً[1]= نامه‏ ات را بخوان. كافى است كه امروز خودت حسابرس خود باشى.» در آنجا آدم وضعیت خودش را می ­بیند و می فهمد که با مشکلات زیادی به آن دنیا آمده و صورت انسانی ندارد. ارواح هم سنخ، همدیگر را می‌شناسند و نمی شود مخفی کاری کرد اینکه بگوییم، ما آدم خوب و خوش اخلاقی هستیم. ما آدم دوست­ داشتنی هستیم، کافی نیست. زیرا اینها ظاهر است.  باید باطن و دل را اصلاح کنیم. دلها همدیگر را بو می‌کشند و یکدیگر را می شناسند. روح ها همدیگر را خوب می‌شناسند و خیلی خوب جذب می‌کنند. امام صادق ع فرمودند:« إِنَّ اَلْأَرْوَاحَ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا فِی اَلْمِیثَاقِ اِئْتَلَفَ هَاهُنَا وَ مَا تَنَاكَرَ مِنْهَا فِی اَلْمِیثَاقِ اِخْتَلَفَ هَاهُنَا وَ اَلْمِیثَاقُ هُوَ فِی هَذَا اَلْحَجَرُ اَلْأَسْوَدُ اَلْخَبَرَ [2]= ارواح انسانها همچون لشکریانی آماده و صف آرائی شده می باشند. آن دسته از آنها که میانشان معارفه و آشنایی بوده، ائتلاف و دوستی دارند و آنهائی که یکدیگر را نمی شناختند، جدا و دور از یک دیگرند.» اصلاً همسنخ ها چون به یکدیگر شباهت دارند، با هم جفت و جور می‌شوند و همدیگر را پیدا می‌کنند. نمی‌شود مخفی کاری و نفاق کرد. بالأخره یک جایی خروجی های افراد ظهور پیدا می‌کند و باطن ها آشکار می شود. این فرمایش امیرالمومنین ع در انسان­شناسی و شناخت دیگران خیلی مهم است که می‌فرماید:« مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلاَّ ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ، وَصَفَحَاتِ وَجْهِهِ[3] = هیچ کس چیزى را در دل پنهان نمى کند، مگر این که در سخنان بى اندیشه اى که از او صادر مى شود و در صفحه صورتش، آشکار مى گردد.»     یعنی آنچه که در باطن انسان هست، روی صورت، روی دستخط و نوشته و حرکات و حتی روی نوع لباسی که می‌پوشد و رنگی که انتخاب می‌کند یا در لغزش های زبانی، خودش را نشان می‌دهد. هر چقدر یک چیزی را مخفی کنی، بالأخره آنچه که در باطن هست، بیرون می‌ریزد و ظهور پیدا می‌کند. برای این که بفهمیم آیا به خود دروغ می گوییم یا نه، چه کنیم؟ یک نکته مهم روانشناختی این است که بدانیم که آیا ما هم مثل خیلی از افراد، داریم به خودمان دروغ می گوییم یا نه؟ خیلی از افراد به خودشان دروغ می گویند و آن دروغها را خودشان هم باورشان می شود. راهکار فهم این که داریم دروغ می گوییم یا نه، مراجعه و ارزیابی قلب ماست، از طریق خروجی های آن. قرآن می‌فرماید:« انْظُرْ كَیْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ...[4] = ببین چگونه به خود دروغ مى‏ گویند...» پس برای این که ما از دست دروغ‌هایی که به خودمان می‌گوییم نجات پیدا کنیم، باید به خروجی‌های‌مان توجه کنیم. اگر به کسی بگوییم این درخت، درخت خوبی است و سرش را کلاه بگذاریم، موقع بهار معلوم می‌شود که این درخت چقدر شکوفه و برگ داده و چقدر سایه دارد. نوع میوه ­اش نشان می‌دهد که خوب است یا بد. میوه را می‌شود خورد و آدم می‌فهمد. اینها می شود خروجی های آن درخت و همه می توانند آن را ارزیابی کنند. انسان هم همینطور است. یعنی به خاطر حب نفسی که دارد، خودش را فریب می دهد و به خودش نمره ی خوبی می دهد و به تعبیر قرآن،  به خودش دروغ می‌گوید و در حقیقت، سر خودش را کلاه می‌گذارد. غافل از آن که این خروجی های او ست که باطنش را نشان می‌دهد. شما وقتی می‌خواهید بفهمید که یک بچه چقدر دارایی دارد؟ یا مثلاً چه وضعیت غذایی دارد و به چه چیزی علاقه دارد؟ اگر برایش یک سفره بچینید و انواع غذاها بگذارید، می‌بینید که بچه به سمت چه غذایی دستش را دراز می‌کند. شما حتی می‌توانید بفهمید که این بچه هله­هوله­خور است یا غذاخور است. آدم بزرگ هم همینطور است. بهترین راه شناخت مسائل روحی هر کس، قطب نمای قلب اوست قلب مثل آینه­ ای است که شما در مقابلش قرار می‌گیری و شخصیتت شناخته می‌شود. در آینه نماز انسان می‌تواند بفهمد که با دلش چه کار کرده است. وقتی که حقیقت انسان «لا إله إلا الله» است و خدا زیبایی مطلق، لذت مطلق، قدرت مطلق، علم مطلق، حیات مطلق، است قلب ما با یاد خدا چگونه است؟ انسان وقتی با خدا روبه­ رو می‌شود، یا اسم خدا می‌آید، صورتها و مقدسات، شعائر و علامت های معشوقش را می ­بیند، معلوم می شود که چقدر دلدادگی به اینها دارد. آدم اسم عزیزش را که می‌شنود، یا عکس عزیزش را که می‌بیند، یا نامه‌اش را می‌خواند، حالش عوض می شود و تکان می‌خورد. برای ارزیابی قلبمان، باید ببینیم که آیا ما از بوی خدا خوش‌مان می‌آید یا نه؟ از صدای خدا خوشمان می‌آید یا نه؟ جلوه­ ها و آیات خدا، دل ما را می‌برد یا نه؟ آیا هوس خدا را می‌کنیم یا نه؟ هوس امام زمان را می‌کنیم یا نه؟ دلمان برای امام زمان تنگ می‌شود یا نه؟ از همین چیزها کاملاً می‌توانیم بفهمیم که در سال های گذشته ی عمرمان ما با خودمان چه کار کرده ایم! به کسی می‌گویند شب جمعه می‌خواهیم به حرم برویم. این احساس می‌کند که دارد به عروسی می‌رود. اصلاً یک سرمستی و بدمستی خوبی دارد و از همان لحظه که چشمش به حرم، ضریح و به گنبد می‌افتد. روحش پرواز می کند و می‌رود امام رضا را بغل می‌کند و می‌بوسد. بعد عملا وارد حرم می شود و قرآن می‌خواند و زیارت می کند و نماز می خواند و با تسبیح سرمست می‌شود و از این شرابها می‌خورد. همانطور که طبیعت­گراها شراب می‌خورند. در جمع طبیعت­گراها اگر کسی مثلاً سیگار نکشد، یا شراب نخورد، او را بیرون می‌اندازند. فطرت­گراها هم شراب و رقص و می و مطرب دارند. گر من فقیرم هر شبی، دارم ز یا رب یا ربی           جشنی، نوایی، مطربی، کمتر ز سلطان نیستم پس آدم از خروجی های خودش می‌تواند بفهمد که قلبش چگونه است. در نصف شب و سحر معلوم می‌شود. در حج معلوم می‌شود. از همان لحظه که شما می‌خواهید لبیک بگویید و احرام ببندید، همه چیز معلوم می‌شود. دارایی های هر کس به او خبر می‌دهند. اصلاً باطن کسی مخفی نمی‌ماند. پس ما خیلی احتیاج نداریم که دیگران در مورد ما قضاوت کنند. یا با قضاوت های خوب دیگران، سر خودمان را کلاه بگذاریم. نیازی نیست که بگویند تو چقدر فرشته و خوب و نورانی هستی! تو از اولیاء خدا هستی. من خودم، خودم را کاملاً می‌شناسم. دیگران هم اگر آمدند از ما خیلی تعریف کردند و به ­به و چه‌چه گفتند، ما نباید گول بخوریم. خیلی وقتها دیگران در مورد ما قضاوت‌هایی می‌کنند و خودمان هم کم کم باورمان می‌شود. گاهی ما خودمان را در معرض قضاوت های مثبت دیگران قرار می‌دهیم تا دیگران مثبت قضاوت کنند و ارزیابی کنند تا ما خودمان هم باور کنیم. دیده اید بعضی ها عقده شهرت دارند. پول می‌دهند عکس‌شان را چاپ کنند. پول می‌دهند که با آنها مصاحبه کنند. پول می دهند تا روی جلد مجله عکس‌شان را بیاندازند. اصلاً می‌داند که در انتخابات، رأی نمی‌آورد؛ اما می‌رود ثبت ­نام می‌کند. اینها توهماتی هست که بعضی ها در آن غرق هستند. شهرت جزء کمالات وهمی است. به قضاوت خوب دیگران دلخوش نباشیم و «خود ارزیابی» داشته باشیم ما عادت کرده ایم که خودمان را نشان بدهیم و دیگران ما را ببینند و راجع به ما قضاوت های خوبی بکنند. اینها همان است که خداوند فرمود دارند سر خودشان را کلاه می گذارند و خودشان را گول می زنند. در حالی که اگر من بخواهم خودم را گول نزنم، باید خودم خودم را ببینم و خودم را ارزیابی کنم. باید بروم جلوی آینه. ما آینه های زیادی داریم که باید خود را در آن آینه ها ببینیم. آینه ی آرامش، شادی، نماز، عبادت، حرم، ارتباط با قرآن، ارتباط با مراکز مقدس، شنیدنی های خوب و ... باید ببینیم که چه نوع شنیدنی‌هایی دل ما را به وجد می‌آورد؟ چه نوع شنیدنی‌هایی حال ما را می‌گیرد؟ حتی در آینه موسیقی می‌توانید خودتان را بشناسید و ضعف و قدرت خد را بفهمید. چون شخصیت های آدم ها موسیقی‌های مختلفی دارد. ۵ قوه­‌ی «حس، خیال، وهم، عقل و فوق عقل»، ۵ نوع موسیقی دارد. تو ببین از چه نوع موسیقی‌هایی خوشت می‌آید تا قیمتت دستت بیاید. برای ارزیابی خودمان، خیلی جای دوری نمی‌خواهد برویم. خداوند ما را آنقدر ناتوان و ضعیف نیافریده که ما احتیاج داشته باشیم از نگاه دیگران خودمان را نگاه کنیم. معیار هایی که برای «خود ارزیابی» به دست دادیم، از نظر تخصصی فوق ­العاده مهم هستند. برای هر کدام از اینها باید دانشمندان در مراکز علمی سالها کار کنند. اینها معجزه هستند. مثل همین روایتی امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:« فی تَقَلُبِ الأحوال عُلِمَ جَواهِرُ الرِّجالِ وَ الأیّامُ تُوضَحُ لَکَ السَّرائِرُ الکامِنَۀ = در تغییر و گردش حالات (بلندى و پستى و توانگرى و تنگدستى و بیمارى و تندرستى) گوهرهاى مردان (عیب و هنر آنها) فهمیده شود و گذشت زمان برای تو واضح می‌کند باطن‌های مخفی را.» گفتیم چون قلب دائماً در حال دگرگونی است به آن قلب می‌گویند. یعنی حال انسان، ثابت نیست. چقدر خوب است آدم خودش را چنان تغذیه کند که از دگرگونی های قلبی رها شود و به اطمینان و آرامش قلبی برسد. یعنی برسد به جایی که خداوند به او خطاب کند:«یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ = ای نفس مطمئنه»! اطمینان قلب، یعنی این دل دیگر اصلاً تکان نمی‌خورد. خیلی قدرتمند شده و به آرامش، اطمینان و باور و یقین و اوج ایمان رسیده است. قلب یاران امام زمان ع چنان قوی است که از ملامت دیگران نمی ترسند وقتی که قرآن راجع به یاران امام زمان(علیه‌السلام) می‌خواهد صحبت کند، تمام شخصیت آنها را روی دل و قلب برده و می‌گوید:« جَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ[5]= در راه خدا جهاد مى كنند و از سرزنش هیچ ملامتگرى نمى‏ ترسند.» یاران حضرت که قبل از ظهور امام زمان و حتی در دوران انقلاب اسلامی هستند باید ببینیم چه شرایطی دارند؟ ما در این مورد حدیث داریم و در کتاب «آشتی با امام زمان علیه السلام» اسنادش را مفصل آورده ام. ایرانی‌هایی که قبل از ظهور امام زمان انقلاب می کنند و زمینه را برای ظهور امام زمان فراهم می‌کنند. اسلام، تمام شخصیت این آد‌م‌ها را روی دل برده و می‌گوید دلهای اینها مثل پاره­های آهن می‌ماند. اصلاً ملامت و مسخره کردن دیگران نمی‌تواند اینها را تکان بدهد. خیلی استحکام و قدرت دارند. قلب هایی که در دگرگونی روزگار، رنگ عوض می‌کنند حال به این فرمول دقت کنید:«فی تَقَلُبِ الأحوال = در دگرگونی حالتها»، احوال جمع حالت است. «عُلِمَ جَواهِرُ الرِّجالِ» جوهر یعنی باطن. یعنی باطن انسانها در تغییر حالتها نشان داده می‌شود. دل و قلب اینطوری نیست که راحت خودش را نشان بدهد. باید تکانی بدهید، صدایش که در بیاید، معلوم می‌شود که چه صدایی می‌دهد. وقتی به آن فشار می‌آوری، خودش را نشان می‌دهد. این یعنی «تقلب الاحوال». در زمانی که یک مقدار وضعیت مالی یک نفر تغییر کند، کاملاً نشان می‌دهد که چطور آدمی است. اگر کسی محبوب شود، یا رأی بیاورد، یا با آدم های مختلف سر و کارش بیافتد، کاملاً نشان می‌دهد که قلبش چگونه است. وقتی که یک سفر خارجی برود، معلوم می شود که چطور آدمی است؟ خیلی ها هستند که تصورها و تصویرهای غلطی از خودشان به دیگران داده اند. این ناشی از تصویر های غلطی است که خودش از خودش دارد. اما کافی است در جمعی که ناجور هستند، قرار بگیرد. آن گاه است که شخصیت اصلی این آدم، کاملا معلوم می‌شود. گاهی  آدمها اصلاً خودشان را نشان نمی‌دهند. ولی همین که عصبانی شوند، می‌فهمیم که درون او چه هست. در روایت داریم که تا سه بار رفیقت را عصبانی کن.  ببین اگر در سه باری که عصبانی­اش کردی، اگر با تو خوب بود، این رفیق خوب و برازنده­ای برای تو خواهد بود. زن و شوهرها، رفیق‌ها، شریک‌ها و همکارها را وقتی امتحان می کنی، حقیقت شخصیت آنها را می شناسی. در اوج عصبانیت‌ است که بعضی افراد، همه چیز را بیرون می‌ریزند امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: در دو جا می توانی اصل شخصیت افراد را بشناسی؛ در عصبانیت و شهوت. حضرت می فرماید: ۱- «لا یُعرَفُ الرَّأی إلاّ عِندَ الغَضَب= باطن و رأی آدمها شناخته نمی شود، مگر موقع عصبانیت.» ۲-«لا یُعرَفُ الرَّأی إلاّ عِندَ الشَهوَۀ= باطن و رأی آدمها شناخته نمی شود، مگر موقع شهوت.» در شهوت غذا خوردن، او را پای میز غذای آنچنانی در یک رستوران ببر. در یک سفر خارج از کشور با او همراه شو. در یک عروسی یا در شمال کشور و لب دریا با او همراه شو. خواهی دید که کاملاً نشان می‌دهد که چطور آدمی است. اگر خواستی اهل دل بودن کسی را بسنجی، در مکه، کربلا، حرم امام رضا یا سر نماز، یک شب جمعه احیا همراه او شو. آنهایی که اهل عیاشی و بزم های معنوی هستند، حضور جدی دارند. اما آنهایی که نیستند، با هزار و یک جور توجیه، از بزم های معنوی فرار می کنند. کسی که دل دارد، می‌گوید بزم است، یک بزم و جشن برپا کرده اند و تا صبح، اِحیا است. اِحیا مثل اِحیا در قلب است، یعنی زنده کردن. دل را می‌خواهیم زنده کنیم. اما اگر کسی قلبش مرده باشد، حال اِحیا ندارد. ماه رمضان هم از روی مجبوری است که به احیا می‌آید. می گوید: چون همه می‌آیند، زشت است اگر ما نرویم. اما در حقیقت، دل ندارد. وقتی دل ندارد، کجا می‌خواهد برود؟ مادیات در دل که نمی‌ریزد. فقط معنویات است که در دل می ریزد. حسادت از بیماری های قلب است استاد ما می‌فرمودند: یک حسادت، 200 سال انسان را دچار عذاب می‌کند. کسی بگوید نه من حسود نیستم، قابل قبول نیست.  بگذار پای یک تازه وارد وسط بیاید، آن گاه معلوم می‌شود. یک مادر است و پسرش را خیلی دوست دارد و برای پسرش زن می‌گیرد. اما بعدا می ­بیند پسرش خیلی به همسرش علاقه­ مند شده است و به هم می‌ریزد. خواهر طور دیگری به هم می‌ریزد. عروس مریض است و می ­بیند که شوهرش دارد به کسان دیگر هم محبت می‌کند، اصلاً تحمل ندارد. نتوانستی تا به حال مکه بروی، بعد می ­بینی که همسایه ات، خواهرت، دوستت، جاری ات هر سال دارد مکه می‌رود، اگر هر وقت می‌شنوی که طرف دارد مکه می‌رود و تو خوشحال شدی و اصلاً به تو برنخورد، معلوم است در جهنم حسادت نیستی. 40 سال است داری زندگی می‌کنی، بعد می­بینی خواهرت که 20 سال از تو کوچکتر است ده بار سفر خارج از کشور رفته و تو اصلاً نرفته ای. بعد می بینی خانه­دار شدند و تو هنوز صاحبخانه نشده ای. یا می بینی بچه­ دار شدند و تو هنوز بچه دار نشده ای. یا خواهرت که 4 سال از تو کوچکتر است، برایش خواستگار آمده، اما برای تو نیامده. در اینجا اگر توانستی خیلی راحت، خواهرت را پشتیبانی کنی تا ازدواج کند، معلوم است جهنمی نیستی. در تغییر حالتها آدم می‌فهمد که کیست. اگر عزیزان ما کسان دیگری را غیر از ما دوست داشته باشند و به کسان دیگر هم اهمیت بدهند، اگر به ما برنخورد و خوشحال هم باشیم از این که یک کسی از عزیزان ما، کسان دیگر را بیشتر از ما دوست دارد، آن وقت معلوم می شود که ما چه کاره ایم. باطن مخفی قلب را مرور زمان آشکار می کند یکی از اموری که باطن قلب هر کس را آشکار می کند، گذشت زمان است. چون در مرور زمان، برای افراد اتفاق های متعددی می افتد و انسان حقیقت خودش را نشان می دهد. حضرت می فرماید: «وَ الأیّامُ تُوضَحُ لَکَ السَّرائِرُ الکامِنَۀ= گذشت زمان، برای تو واضح می‌کند باطن های مخفی را». مثلا زمانی که کسی به مقامی دست پیدا می کند، حقیقت شخصیتش معلوم می شود. می بینید که این آدم اگر الان رأی نیاورده بود و نماینده مجلس نشده بود، مرتب به مسجد می‌رفت و با مردم ­نشست برخاست می‌کرد. اما می بینیم از وقتی که رأی آورده، اصلاً پیدایش نیست. بعضیها هم وقتی که رأی نمی‌آورند، جهنمی می‌شوند. وقتی که رأی نیاورد، به شعور مردم فحش می‌دهد. پس نمی‌شود الان و در حال حاضر که هنوز برای کسی اتفاقی نیفتاده، او را قضاوت کرد. باید در تغییر حالت های مختلف قرار بگیرد و در دست­اندازهای مختلف بیافتد بعد معلوم می شود که چه کاره است. مثلا شما اتومبیلی را می­بینی و خوشت می‌آید و می‌گویی من همین را می‌خرم. ولی وقتی دست مکانیک می‌دهی مکانیک تا سوار می‌شود، 130 ـ 140 ـ 150 کیلومتر آن را می برد و با سرعت حرکت می‌کند، به تو می‌گوید که این ماشین را بخر یا نخر. چون کاملاً دستش است که باید چه کار کند. ع ل 348 [1] . سوره اسراء/14. [2] . المحجه البیضاء 15:8. [3] . نهج البلاغه، حکمت 26. [4] . سوره انعام/24. [5] . سوره مائده/54.