امام علی (علیه السلام) می فرمایند: «پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شكاف‌های اجتماعی را به وحدت، اصلاح و فاصله ها را به هم پیوند داد.»[1] اقبال لاهوری نیز میگوید: نقش نو، برصفحه هستی كشید امتی گیتی گشایی آفرید امتی از ماسوا بیگانه ئی بر چراغ مصطفی پروانه ئی امتی ازگرمیحق سینه تاب ذرّه‌اش شمع حریم آفتاب كائنات از طیف او رنگین شده كعبه‌ها، بت خانههای چین شده مرسلان و انبیاء آبای او اكرم[2] او نزد حق اتقای او كل مؤمن، اخوة اندر دلش حرّیت سرمایه آب وگلش [3] پیامراعظم(صلی الله علیه و آله و سلم) اسوه كامل در تمامی ابعاد زندگی می باشد، طبیعی است كه الگو قراردادن سیره آن حضرت، برای مسلمانان امروز نیز، كارآمدترین راه‌كارها را برای تحقق وحدت اسلامی، ارایه می نماید. مقصود از وحدت مراد از وحدت امت اسلامی این است كه مسلمانان در كنار حفظ مذاهب خود شان بر محور مشتركات دینی مثل توحید، قرآن، پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله و سلم) و سنت وسیره نبوی در برابر خطراتی كه اصل اسلام وجامعه مسلمانان را تهدید میكند، هم‌بستگی وهمدلی داشته باشند واز اختلاف های گوناگون مذهبی، سیاسی، نژادی، زبانی و... كه موجب وهن وسستی امت اسلامی می شود، دوری كنند. پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) برای برپایی وحدت امت اسلامیراهبردهای گوناگونی داشته است كه این مسئله درسیره آن حضرت به خوبی تجلّی یافته است كه اینك به اختصار به بیان برخی آنها پرداخته میشود:‌ وحدت ملّی ودینی درسیره‌ نبوی وجود مسلمانان مدینه، فصل جدیدی در زندگی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) گشود ؛ حضرت با ورودش به مدینه، راه‌كارهای اساسی برای عزت واقتدار مسلمانان در پیش گرفت، پیمان نامهها وعقد قراردادهای اخوت وبرادری بین گروههای مختلف آن زمان، به امضاء رسانیده ومنعقد كرد كه این مسئله میتواند از بارزترین راهبردهای وحدت اسلامیدر جامعه آن زمان باشد. راه‌كارهای سیاسی- فرهنگی وحدت الف ـ پیمان نامه‌ عمومی درمدینه درآغاز ورود پیامبر به مدینه، میان مسلمانان و یهودیان، تفاهم نسبی وجود داشت؛ زیرا هر دو خداپرست و بت شكن بودند و جامعه یهودیان تصور می كردند كه با تقویت اسلام از حملات مسیحیان روم، در امان خواهند ماند. وانگهی میان آنها و اوسیان و خزرجیان بستگی ها و پیمان های دیرینه نیز وجود داشت. روی این جهات، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌قراردادی دایر بر وحدت مهاجر و انصار نوشت و یهودیان مدینه (‌اوس وخزرج ) نیز آن را امضاء‌ كردند، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آیین و ثروت آنها را طی شرایطی محترم شمرد كه متن كامل آن را سیره نویسان ضبط كرده‌اند.[4] از آنجا كه این قرارداد یك سند تاریخی زنده است و حاكی است كه چگونه پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌به آنان احترام می گذاشته و با این پیمان توانستند یك جبهه متحد در برابر دشمنان به وجود آورند، نقاط حساس این سند را ذكر می كنیم. البته در مفاد قرارداد به‌ روشنی قید شده است كه مسلمانان امت واحده‌ای جدا از مردم دیگر هستند (انهم امة واحدة‌ من دون الناس) و ارتباط بین مسلمانان و كافران نیست و نباید بین مسلمانان دوری باشد. 1‌ـ‌ مسلمانان در برابر ظلم وتجاوز با هم متحد خواهند بود. 2 ـ‌ امضاء كنندگان پیمان، ملت واحد را تشكیل میدهند، مهاجران قریش به رسم سابق خویش قبل از اسلام در پرداختن خونبها باقی هستند، اگر فردی از آنها كسی را كشت، یا فردی از آنها اسیر گردید، باید به كمك هم خونبهای اورا بپردازند واسیر خود را بخرند. 3 ـ هیچ مؤمنی بدون اشاره سایر مؤمنان در جهاد فی سبیل الله صلح نمی كند و صلح جز برای همگان اجرا نخواهد شد. 4 ـ تمامی گروه‌ها (‌كه به جنگ مشغول‌اند)‌ به ترتیب وارد جنگ خواهند شد و جنگیدن به یك گروه (دو مرتبه پشت سر هم) تحمیل نخواهد شد. 5 ـ‌ «‌ذمة الله» ‌نسبت به همه افراد یكسان است. 6 ـ‌ اگر اختلافی بین مسلمین بروز كرد، مرجع حل آن خدا ورسول خواهند بود. 7 ـ مسلمین، فرد مقروض و مدیونی را كه دین او سنگین است، رها نخواهند ساخت، بلكه او را كمك می كنند. 8 ـ هیچ فرد با ایمانی حق ندارد، مؤمنی را برای خاطر كشتن كافری بكشد وهرگز نباید كافری را بر ضد مسلمانی یاری كند. 9 ـ‌ پیمان وعهد خدا با تمام مسلمانان یكی است، از این نظر پست‌ترین آنها می تواند تعهداتی در برابر كفار به‌ ذمه بگیرد. 10 ـ مسلمانان دوستان و پشتیبان یكدیگرند. 11 ـ هر فردی ازیهودیان از ما پیروی كند و اسلام بیاورد، از كمك و یاری ما برخوردار خواهد بود و تفاوتی میان او ومسلمان دیگر نخواهد بود و كسی حق ندارد او را ستم كند و یا دیگری را بر ضد او تحریك كرده و دشمن او را یاری نماید. 12 ـ در عقد پیمان صلح باید مسلمانان متحد شوند وهیچ مسلمانی بدون جلب نظر مسلمان دیگر جز بر عدالت و مساوات نمیتواند صلح برقرار كند. در بخش دیگری از این پیمان نامه تاریخی كه حاكی از روح وحدت طلبی میان مسلمانان است، چنین آمده است: 1ـ هیچ كس حق ندارد بدون اجازه «‌محمد » از این اتحادیه بیرون برود. 2ـ خون هر مجروحی ( تا چه رسد به مقتول ) از این افراد، محترم است وهر كس خون كسی را بریزد، قصاص دامنگیر او شده وسرانجام خود و اهل بیت خود را هلاك كرده است مگر اینكه قاتل ستمدیده باشد. 3ـ در جنگ‌هایی كه یهودیان ومسلمانان دوشادوش هم می جنگند، هزینه هر كدام برعهده خود آنها است وهر كس كه با متحدان این پیمان بجنگد باید متحدانه با او جنگید. 4ـ مناسبات هم پیمان بر اساس نیكی وخوبی است وباید از بدی دور باشند. 5ـ هیچ كس نباید در حق هم پیمان خود ستم كند، در چنین صورت باید ستمدیده را یاری كرد. 6 ـ داخل «‌یثرب»‌ برای امضاء كنندگان این پیمان منطقه حرم اعلام میگردد. 7ـ جان همسایگان كسانی كه پناه داده شده‌اند، بسان جان مااست، نباید به او ضرر رسانید. 9 ـ مسلمانان ویهودیان امت واحده‌اند ومانندیك ملت در مدینه زندگی خواهند كرد وهر یك دین خودرا دارند. باتوجه به مفاد پیمان‌نامه به دست می آید كه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) برای ایجاد احساسات مشترك ملی ودینی، تلاش فراوان نموده‌اند و به شهادت تاریخ موفقیتهای قابل توجهی نیز به دست آورده است كه یكی از راه‌كارهای اساسی درجهت تحقق وحدت امت اسلامیدر آن عصر وزمان مطرح بوده است وامروزه نیز تحریك احساسات مشترك ملی ودینی نقش بسزایی دربسیج عمومیتوده‌ها وایجاد هم‌بستگی وهمدلی دارد. ب ـ پیمان نامه برادری در مدینه از آن جایی كه مهاجر وانصار پرورش یافته دو محیط مختلف بودند، در طرز تفكر ومعاشرت، فاصله زیادی با هم داشتند ؛اوسیان و خزرجیان كه جمعیت انصار را تشكیل میدادند، صدوبیست سال باهم جنگ كرده و دشمنان خونی همدیگر بودند وبا این اختلافات ادامه حیات دینی وسیاسی مسلمانان به هیچ وجه امكان پذیر نبود، ولی پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌تمام این مشكلات را با یاری خداوند، خردمندانه حل نمود، حضرت از طرف خدا مأمور شد كه مهاجر وانصار را با یكدیگر برادر كنند؛ روزی در یك انجمن عمومیرو به هواداران خود كرده وفرمود:‌«‌تأخّوا فی الله اخوین اخوین؛ دو تا دوتا با یكدیگر برادردینی شوید.»[5]طبق بیان سیره ابن اسحاق، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌میان یارانش (از مهاجرین وانصار)‌پیمان برادری میبندد تا دوتن دو تن در راه خدا برادر میشوند. آن‌گاه دست علی بن ابیطالب (علیه السلام) را گرفته، میگوید: ‌این برادر من است.بدینسان رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) كه سرور پیامبران وامام پرهیزكاران وفرستاده پروردگار عالمیان است ودر میان بندگان خدا همتا وهمانندی ندارد، با علی بن ابیطالب (ع)‌برادر میشود. حمزه پسر عبدالمطلب كه شیر خدا وشیر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌و عموی او است، با زید بن حارثه كه آزاد شده پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌است، برادر میشود چنان‌كه حمزه در جنگ احد وقتی كارزار آغاز میكند، وصیت میكند كه اگر كشته شد، زید بن حارثه میراث‌دار وی خواهد بود. جعفر بن ابیطالب ملقب به ذوالجناحین ((پرنده بهشت)) با معاذ بن جبل كه از قبیله بنی سلمه است، برادر میشود. ابوبكر پسر ابی قحافه با خارجة ‌بن زهیر از قبیله بلحارث بن خزرج برادر میشود. عمر بن خطاب با عتبان بن مالك از قبیله بنی سالم بن عوف برادر میشود. ابو عبیده جرّاح كه عامر بن عبدالله نام دارد با سعد بن معاذ از قبیله عبدالاشهل برادر میشود. زبیر بن عوّام با سلمه بن سلامة‌ از قبیله بلحارث بن خزرج یا به‌روایتی با عبدالله بن مسعود هم پیمان بنی زهره برادر میشود.طلحه بن عبیدالله با كعب بن مالك از قبیله سلمه، سعد بن زید بن عمر با اُبیّ بن كعب از قبیله بنی النجار، مصعب بن عمیر بنهاشم با ابو ایوب انصاری (خالد‌بن‌زید) ازقبیله بنی النجار، ابو حذیفه پسر عتبه ‌بن ربیعه با عباد بن بشر از قبیله عبد الاشهل، عمار بن یاسر (هم پیمان بنی مخزوم) باحذیفه بن الیمان از قبیله عبدعیس وهم پیمان قبیله عبدالاشهل، ابوذر(كه همان بُریربن جناده یا جُندَب بن جُناده غفاری باشد )با منذربن عمرو از قبیله بنی ساعده، حاطب بن ابی بَلتَعه(هم پیمان بنی اسد)با عُوَیم بن ساعده از قبیله عمرو بن عوف، سلمان فارسی با ابودرداء(عویمر بن ثعلبه) ازقبیله بلحارث بن خزرج، بلال (آزاد شده ابوبكر ومؤذن پیامبر«ص») با ابورُوَیحه عبدالله بن عبد الرحمن خثعمیبرادر میشوند.[6] این پیمان برای یاران پیامبر چنان عزیز است كه بعدها وقتی عمر بن خطاب دیوان حقوق مجاهدان را تدوین میكند وبلال میخواهد به شام رفته و جهاد كند، عمر ازاومیپرسد حقوقت را ای بلال به كه میسپاری ؟ میگوید: به ابو رویحه، من هرگز از او جدا نخواهم گشت ! به احترام وبه سپاس آن پیمان برادری كه رسول خدا میان آن دوبسته است...[7] برخی اندیشمندان میگویند:‌« كار این مساوات وبرادری بدانجا كشید كه هر مسلمانی برادر مسلمان خود را برخویشتن مقدم میداشت.چنانكه نوشته‌اند، روز تقسیم غنیمت‌های جنگی بنی نضیر، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌به انصار گفت اگر مایل باشید مهاجران را در غنیمت شریك كنید واگر نه همه از آن شما باشد. انصار گفتند مانه تنها غنیمتها را یكجا به برادران مهاجر خود میبخشیم بلكه آنان را در مال‌ها وخانههای خود شریك میكنیم.[8] پیامبر با طرح اخوت وبرادری توانست وحدت اسلامیرا تحقق بخشد ومسلمانان را ازخطرات تهدیدكننده، حفظ نمایندكه سیصد نفرازمهاجروانصاررا بایكدیگر، برادرنمود و رو به مسلمانان میكرد و میگفت: فلانی! توبرادر فلانی هستی. سلیمان قندوزی می‌گوید: امام علی بعدازهمه باپیامبر عقد اخوت بست. آن حضرت به پیامبر عرض میكند كه اصحاب خودرا بایگدیگربرادركردیدولی عقد اخوت میان من ودیگری برقرار نكردید. پیامبر درجواب فرمود: به‌خدایی (كه مرابرای هدایت مردم مبعوث فرموده) سوگند: به این علت كار برادری تورا عقب انداختم كه میخواستم درپایان با توبرادر شوم؛ تونسبت به من مانندهارونی نسبت به موسی، جز این كه پس ازمن پیامبری نیست. توبرادر ووارث من هستی.[9] ج ـ ایجاد وحدت دینی پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) برای تحقق بخشیدن وحدت امت اسلامیدر سخنانش پس از فتح مكه درمسجد الحرام میگوید:«‌المسلم اخو مسلم والمسلمون هم ید واحدة علی من سواهم تتكافوا دمائهم یسعی بذنبهم ادناهم.» [10] امام صادق(ع)نیزاین قضیه راشرح داده است: «مسلمان برادر مسلمان است، به اوستم نمیكندواوراخوار نمیسازدوبه اوخیانت نمیكند، برعهده مسلمانان است كه نسبت به پیوند بایكدیگرویاری رساندن درشفقت ومواسات با نیازمندان ومهربانی نسبت به هم بكوشند تا همان‌گونه كه خدای عزوجل فرمانتان داده است:«میان خود مهربان‌اند»، نسبت به هم مهربان باشید و نسبت به گرفتاری ایشان كه از چشم شما پنهان مانده، اهتمام داشته باشید؛ چنان‌كه گروه انصار دردوران رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) این چنین بودند.»[11] پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) میفرماید:« دست خدا با جماعت است.»‌[12] «دست خدا با جماعت است وشیطان هنگامی با كسی است كه با جماعت به مخالفت پردازد.»[13] چنان كه ملاحظه میشود ایجاد حس مشترك دینی بین مسلمانان در كلام زیبای آن حضرت كاملا مشهود است. البته رمز وحدت در روح انسان با ایمان ودیندار وجود دارد، به گفته مولوی: جان گرگان وسگان ازهم جداست متحد جان‌های مردان خداست پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) میفرماید:«‌بر شما باد به جماعت؛ زیرا دست خدا با جماعت است وشیطان با یك تن همراه واز دو تن دورتر است.»[14]بنابراین پیامبر، مسلمانان رابرادر همدیگر میداندوبایدمثل دست واحد محكم واستوار ازجامعه توحیدی، دفاع نمایند. د ـ نفی قوم‌گرایی یكی از راه‌كارهای پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) در جهت تحقق وحدت امت اسلامینفی نژادپرستی، قوم گرایی وتبعیض‌های ناروا بود ؛زیرا با ظهور اسلام درمیان اعراب مسئله نژادپرستی وتفاخر به قبیله، فراوان وجود داشت. اسلام با تعصبات قومیونژادی مبارزه كرد؛ قرآن كریم میفرماید: «یا ایها الناس انا خلقناكم من ذكر وانثی وجعلناكم شعوباً وقبائل لتعارفوا ان اكرمكم عند الله اتقیكم.»[15] پیامبراعظم(صلی الله علیه و آله و سلم) در جهت برقراری وحدت اسلامی، زید بن حارثه را فرمانده سپاه اسلام، بلال حبشی را مؤذن ویژه قرارمیدهد وازسلمان فارسی ایرانی تجلیل می كند وبه او مقام ومنزلت والا میبخشد تا به این ترتیب هم با تبعیض های موجود به مبارزه برخیزد وهم بتدریج ارزشهای الهی را ملاك منصبها ومنزلت های اجتماعی معرفی نماید. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) آشكارا اعلام میكند كه آن غلام حبشی واین سید قریشی (هردو) نزدمن یكسان هستند وبدین سان آن حضرت منادی برحق مساوات اسلامیوبنیان‌گذار وحدت امت اسلامیاست؛ زیرا:‌ «ایها الناسُ إنّ‌رَبّكم واحدٌ وإنّ‌ أباكُم واحدٌ، كُلُّكُم لأدَمَ وآدمُ مِن تُرابٍ(إنّ‌أكرَمكم عند الله أتقاكم)وَلیسَ لِعربیٍّ علی عجَمیفضلٌ إلاّ بالتقوى.»‌[16] پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) درروایتی، افتخار به اقوام گذشته را یك چیز بی‌ارزش میخواند وكسانی را كه به چنین كارهایی خود را مشغول میكنند به (جعل) تشبیه میكند ومیفرماید: «‌آنانكه به‌قومیت خود تفاخر میكنند، این كار را رها كنند وبدانند كه آن مایههای افتخار، جز ذغال جهنم نیستند واگر آنان دست ازاین كار نكشند، نزد خدا از جعل‌هایی كه كثافت را با بینی خود حمل میكنند، پست‌تر خواهند بود.»[17] درجنگ احد، سلمان فارسی پس ازاین كه ضربت را به یكی از افراد دشمن فرود، آورد، از روی غرور گفت: «‌خذها وانا الغلام الفارسی.»‌یعنی این ضربت را ازمن تحویل بگیر كه من یك جوان فارسی هستم، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌پی برد كه این سخن، تعصبات دیگران رابرخواهد انگیخت، فورابه اوگفت كه چرانگفتی منم جوان انصاری.[18]یعنی چرابه چیزی كه به آیین ومسلك مربوط است افتخار نكردی ومسئله قومیونژادی را مطرح نموده‌ای! پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در جای دیگر میفرماید:«‌عربیت، پدر كسی به شمار نمیرود فقط زبان گویایی است، آن كه عملش نتواند اورا به جایی برساند، حسب ونسبش نیز او را به‌جایی نخواهد رساند.»‌ روزی سلمان فارسی در مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نشسته بود، عده‌ای از بزرگان صحابه نیز حاضر بودند، سخن از اصل ونسب به میان آمد، هركس درباره اصل ونسب خود چیزی میگفت و آن را بالا میبرد، نوبت به سلمان رسید، به اوگفتند تو از اصل ونسب خودت بگو، این مرد فرزانه تعلیم یافته وتربیت شدهی اسلامیبه‌جای این كه از اصل ونسب وافتخارات نژادی سخن به میان آورد، گفت: «‌من نامم سلمان است وفرزند یكی از بندگان خدا هستم، گمراه بودم، خداوند به وسیله محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) مرا راهنمایی كرد، فقیر بودم خداوند به وسیله محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) مرا بی‌نیاز كرد، برده بودم خداوند به وسیله محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌مرا آزاد كرد؛ این است اصل ونسب من.در این زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌وارد شد وسلمان گزارش جریان را به عرض آن حضرت رساند. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌رو كرد به آن جماعت كه همه از قریش بودند وفرمود:«‌ ای گروه قریش! خون یعنی چه؟ نژاد یعنی چه؟ نسب افتخار آمیز هر كس دین اواست. مردانگی هركس عبارت است از خلق وخوی وشخصیت وكار بیشتر او، اصل وریشه هر كس عبارت است از عقل وفهم وادراك او، چه ریشه واصل نژادی بالاتر از عقل است.!؟یعنی به جای افتخار به استخوانهای پوسیده، به دین، اخلاق، ‌عقل، فهم وادراك خود افتخار كنید. تأكیدات پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره بی‌اساس بودن تعصبات قومیونژادی، اثر عمیقی در قلوب مسلمانان بالاخص در مسلمانان غیر عرب گذاشت وهم‌بستگی ووحدت درمیان مسلمانان ایجاد نمود.به همین دلیل مسلمانان اعم از عرب وغیر عرب، اسلام را از خود میدانستند وبه همین جهت تعصبات نژادی نتوانست مسلمانان غیر عرب را به اسلام بدبین كند.[19] بنابراین پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌با نفی تعصبات نژادی وقومیوحدت امت اسلامیرا تحقق بخشید، وارزشهای دینی والهی را احیاء كرد.اقبال لاهوری نیز سیره آن حضرت را در جهت تحقق وحدت امت اسلامیمورد تأكید قرارداده واز راهبردهای بنیادین وحدت اسلامیبه حساب آورده است وچنین میگوید: نیست از روم وعرب پیوند ما نیست پابند نسب پیوند ما دل به محبوب حجازی[20] بسته‌ایم زین جهت با یكدگر پیوسته‌ایم رشته ما یك تولایش بس است چشم ما را كیف صهبایش بس است مستی او، تا به‌خون ما دوید كهنه را آتش زد و نوآفرید عشق او سرمایه جمعیت است همچو خون اندرعروق ملت است عشق در جان ونسب در پیكر است رشته عشق از نسب محكم‌تر است عشق ورزی از نسب بایدگذشت هم ز ایران وعرب باید گذشت امت او، مثل او نور حق است هستی ما از وجودش مشتق است.[21] هـ ـ بهره‌گیری فرهنگی ازظرفیتهای موجود پیامبرخاتم(صلی الله علیه و آله و سلم) درجهت تحقق وحدت اسلامیازظرفیت موجودومقتضیات جامعه آن زمان بهره‌برداری مناسب میكرده است كه دراین باره نقش كعبه وكیفیت استفاده پیامبرازآن به عنوان یكی از ابزارهای ارزشی وحدت، شایان توجه ودقت است؛زیرا: «إنّ أوّل بیتٍ وُضِعَ‌ لِنّاسِ للّذِی بِبَكّة مُبَارَكًا وَ هُدًى للعالَمِین.»[22] پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌از موقعیت مكانی وزمانی ایام حج در مقطعی كه تمام مردم جزیرة العرب به آن جا میآمدند، بهره میبرد تا دعوت توحیدی خود را به مهتران وبزرگان قبایل ارایه دهد.در متون تاریخی نام قبیلههای «‌بنی حنیفه»، ‌«‌كنده»‌، « بنی صعصعه»‌، «‌كلب» ‌ودیگران را در فراخوان حضرت میبینیم وحتی گرایش مردم یثرب به اسلام هم از طریق همین تدبیر در استفاده از موقعیت خانه خدا وموسم حج بوده است:«‌جَعَلَ اللَهُ الكَعبَة البَیتََ الحَرَامَ قِیماً لِّلنَّاسِ.»[23] میزان كارآمدی این عمل در تمایل وكشش تودهها به سوی پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌به قدری بود كه كفار ومشركان را كاملا در موضع انفعالی قرار میداد.آن گونه كه پیش از آغاز مراسم برای جلوگیری از شعاع نفوذ پیام نبی (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌به مشورت میپرداختند تا مناسب‌ترین شیوههای تبلیغی وروانی را برای تغییر اذهان مخاطبان ومردم به كار گیرند.شعارهای روانی ـ سیاسی آنها این بود:«‌وَقَالُوا یَأَیُّهَاالَّذِی نُزِّلَ عَلَیهِ الذِّكرُ إِنَّكَ لَمَجنُونٌ»[24] بنابراین پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) با استفاده از ظرفیت موجود جامعه آن زمان ونقش كعبه مكرمه برای برپایی وحدت اسلامیاستفاده میكرد كه یكی از راه‌كارهای بنیادین وحدت امت اسلامیبوده است. راه‌كارهای اجتماعی وفردی وحدت الف ـ حمایت از محرومان درراستای نفی تعصبات قومی، استراتژی حمایت از محرومان وبیچارگان نیزوجوددارد.این گروه كه عمدتا بردگانی از مردان وزنان‌اند، طبق قوانین حاكم، زیر پوشش حمایتی هیچ قوم وقبیله‌ای نبودند ولذا از كلیه حقوق اجتماعی و سیاسی محروم میشدند وبه دلیل وضعیت موجود حاكم سیاسی دوران جاهلی ونیز ناتوانیهای گوناگون این افراد، امكان پی ریزی جامعه‌ای مستقل فراهم نبود. رسول اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌با عقل رشید و وجدان سلیم دریافته بود كه افراد بشر در اصل طینت ومواهب فطری، نظیر یكدیگرند وهمه آنان دارای روح واراده وعواطف و احساسات انسانی هستند وتفاوت در نژاد ورنگ وزبان وزاد وبوم و... منشاء تبعیض در حقوق نمیتواند باشد، پس چرا بعضی از افراد بشر، بعضی دیگر را به بردگی بگیرند وعلاوه بر سلب آزادی، آنها را ازتمام حقوق بشری نیز محروم بدارند؟ او نیك میدانست كه زدودن یك فكر هزاران ساله كه در دماغ هر دو دسته (اربابان وبردگان ) رسوخ كرده است، جز از راه ایجاد تحول در طرز فكر جامعه میسر نمیگردد وبا وضع یك ماده قانونی بدون ضمانت اجرا از داخل نفس مالك ومملوك، یك نظام طبقاتی ریشه دار را نمیتوان از میان برداشت، بردگان نیز به حكم عادت ومرور زمان نیروی اراده‌شان از كار افتاده وقدرت استقلال و تصرف را از دست داده بودند وآزادگی وآزاد زیستن در وجودشان كاملا تخدیر شده وباورشان شده بود كه حق حیاتشان در همین وضع مرگ آساست. پس باید این شكل اجتماعی را بتدریج وبا پیشرفت رشد جامعه واتخاذ تدابیر حكیمانه حل نمود.ابتدا به هر مناسبتی به گوش هر دو طبقه فرامیخواند كه: «‌اربابان وبردگان برادر یكدیگراند وهمه آنها از یك نژاد هستند ومنشاء‌اصلی همگی ازهمین خاك است وسفید پوستان را برسیاه پوستان هیچ گونه مزیت طبیعی نیست وبدترین مردم نزدخدا هماناآدم فروشانند.بردگان برادران شمایند كه زیردست شما واقع شده‌اند ودارای حقوق هستند.شما باید از هرنوع غذا كه میخورید، به آنها بخورانید واز هر آنچه كه به تن خودتان میپوشید به آنها بپوشانید وبه كار طاقت فرسا وادارشان نكنید ودر كارها خودتان هم به آنها كمك نمایید..».[25] ونیز میفرماید: « هرگاه آنها را صدا میزنید، ادب را رعایت كنید ونگویید (بنده من ) یا (كنیز من) مردان همه شمابندگان خدایند وهمه زنان كنیزان خدایند ومالك همگی اوست، بلكه بگویید (پسرك من ) یا (جوانك من).» [26] پیامبر، زیدبن حارثه غلام خودراكه همسرش خدیجه به اوبخشیده بود، آزاد نمود و برای اینكه حقارت وزبونی را از فكر او بیرون كند، او را پسر خوانده خویش معرفی كرد و همین‌كه زید به سن رشد وجوانی رسید به منظورلغو برتری نژادی كه جامعه آن روزاهمیت میداد، دخترعمه خود زینب را به همسری او در آورد.[27] در چنین شرایط بحرانی، مبارزه پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌با تبیعضها و قوم گراییها واز سویی، حمایت از محرومان، سبب جذب این گروه به اسلام وپیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شد وبدین ترتیب گروه كثیری بر محور رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌وحدت اجتماعی وسیاسی پدید آوردند.در واقع، محتوای فكری دعوت حضرت در اعلام اصالت تقوا وكرامت انسانی و نیز مقتضای عملكرد او، نقش یك ابزار پویا بر ای ایجاد وحدت اسلامیبوده است. چنین اعلام حمایت وجانبداری از محرومان [باعث شد كه] بتدریج قلمروآن گسترش یافت به گونه‌ای كه توانست نیروهای گریزان وستمدیده را به مركز واحد هدایت نماید ووحدت امت اسلامیرا نهادینه سازد. ب ـ تحمل ومدارا جریانهای تفرقه واختلاف درمدینه همواره آشكارا وپنهان درپی فرصت بودندكه بتوانند آب را گل آلود نمایند وبا ایجاداختلاف به مقصود باطل‌شان نایل گردند، پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) كه ازدرایت سیاسی وخردمندی كامل برخوردار بودند، باتحمل ومدارا وحدت امت اسلامیرا حفظ وجلوی بروزهرگونه اختلاف ونفاق راگرفتند. برخورد پیامبر با منافقان كه جبهه داخلی علیه آن حضرت راتشكیل داده بودند، [این بود كه] برای حفظ وحدت جامعه، باآنان باتحمل ومدارا برخورمینمود.از این روآن حضرت بنابر مصالح جهان اسلام وامت اسلامیدر برخورد با عبدالله ابن ابیّ رئیس منافقان مدینه كه خیانتهایش درمراحل گوناگون برای پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و امت اسلامیآشكار شده بود، اقدامینكرد. قرآن كریم با اشاره به جریان غزوه «بنی المصطلق» از زبان عبدالله بن ابیّ، میفرماید: «‌لَئِن رَّجَعنَا إلَى‌المَدِینَة‌ لَیُخرِجَنَّ الأعَزُّمِنهَا الأذَلَّ.»[28] مسلمانان وصحابه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هنگامی كه از توطئه عبد الله بن ابی خبردار شدند، از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌اجازه خواستند تا او را به قتل برسانند، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌برای حفظ وحدت امت اسلامیآن‌ها را از این كار بر حذرداشت[29] بلكه فرمود تا هنگامی كه زنده است با او مانند یك دوست ورفیق رفتار میكنیم.[30] مربع منافقی است كه در هنگامی كه از مزرعه‌اش در جنگ احد، به پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) جسارت نمود، یاران واصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌میخواستند وی را بكشند ولی آن حضرت با كمال لطف ومدارا ازوی درگذشت وفرمود: «با این مرد لجوج كوردل كاری نداشته باشید.»[31] پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌نه تنها در برابر منافقان تحمل ومدارا داشت بلكه در برابر مخالفان مثل یهود نیز با مدارا رفتار مینمود به گونه‌ای كه رفتار شایسته آن حضرت موجب جذب آنان به اسلام میشده است. بنابراین پیامبراكرم باتحمل ومداراوباچشم پوشی وگذشت ازامور ومسایل شخصی به‌خاطر مصالح امت اسلامی،وحدت جامعه اسلامیرابنیان نهادكه سر انجام آن حضرت توانستند اقتدار وعزت برای مسلمانان عصرش به ارمغان بیاورد. عبدالغفورآخوندنعمانی تركمن، روحانی وعالم بزرگ اهل سنت پس ازتبیین وضعیت مسلمانان صدر اسلام ووضعیت اسفباركنونی مسلمانان، حالات آنها رادرشعری چنین شرح میدهد: مامسلمانان چه نیكوروزگاری داشتیم راستی خوش عزت و خوش اعتباری داشتیم چون گل وبلبل انیس و مونس ودمسازهم درگلستان وفا، خوش برگ وباری داشتیم سوزن ومژگان مهیا تا كه بیرون آوریم گر به پا از گردش ایام، خاری داشتیم پرچم دین مبین، بردیم تا دیوارچین چون كه عزم آهنین واستواری داشتیم امپراطوران عالم، مرتعش ازبیم ما چون رشادت‌های بی حد وشماری داشتیم این چنین بودیم تا بودیم با هم متحد از نفاق واز تفرق تا فراری داشتیم این چنین بودیم تا بودیم با هم راستگوی از دروغ و از تصنّع ننگ وعاری داشتیم درمیان ما در آمد، ‌عاقبت دست نفاق رفت ازآن برباد، هر عزّو وقاری داشتیم. راه‌كارهای وحدت امت اسلامی درعصر حاضر وحدت جوهره قوام، پایداری وحیات هستی است وپیامبران، سفیران وحدت اسلامیمی‌باشند. به گفته اقبال لاهوری: برگ وساز كائنات از وحدت است اندر این عالم حیات از وحدت است. پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌پیامبر وحدت ورسول رحمت است «‌وجعلنی رسول الرحمة ورسول الملاحم»[32] ندای وحدت طلبانه او، فریاد وحدت طلبانه تمامیانبیای الهی است واین آهنگ شیرین در حلقوم مبارك او به كمال نهایی خود میرسد. به گفته مولوی: نام احمد نام جمله انبیاء است چونكه صد آمد نود هم پیش ما است. بدون تردید امت اسلامیبه‌عنوان امت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) ، گسترش دعوت او را تا توسعه امت واحده الهی در پهنه گیتی به دوش دارند؛ زیرا «‌كنتم خیر امة اخرجت للناس...»[33] وهمانانند كه برگزیدگان خدایند وغیر آنان، زیان كاران. زیرا: «‌ومن یبتغ غیر الاسلام دینا فلن یقبل منه وهوفی الاخرة من الخاسرین.»[34] باتوجه به راه‌كارهای ارایه شده درسیره نبوی برای رسیدن به وحدت امت اسلامیدرزمانه وعصركنونی، راه‌های عملی ذیل نیز پیشنهاد میشود: 1ـ مراجعه به قرآن، سنت و سیره نبوی وعترت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) كه همواره به مسلمانان وحدت وهم‌بستگی را تاكید كرده‌اند. 2ـ تحمل نظرات مخالف ومدارا با پیروان مذاهب [دیگر]. 3ـ دوری از تعصبات خشك گوناگون ملی، ‌قومیونژادی. 4ـ آشنایی شیعه وسنی از آراء ونظریات علمییكدیگر با مطالعه كتاب‌های مربوط به یكدیگر. 5ـ تعامل اندیشمندان فرقههای گوناگون اسلامیوگفت‌وگوهای علمیجهت رفع سوءتفاهمها. 6ـ آشنایی با توطئههای دشمن برای ایجاد اختلاف. 7ـ احترام به مقدسات یكدیگر. 8ـ دوری از تهمت وافترا نسبت به یكدیگر. 9ـ كنترل افراد تندرو كه موجب نفاق وتفرقه میگردند. 10ـ تقویت نقطههای مشترك. 11ـ ایجاد مراكز آموزشی ـ پژوهشی مشترك، جهت آشنایی با آراء‌یكدیگر. 12ـ ایجاد رسانههای پیام رسانی مشترك، برای تقویت روح وحدت طلبی، پیام رسانی سالم و... نتیجه وحدت امت اسلامی، از اصول مورد تأكید پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌بوده است.از منظر آن حضرت اقتدار مسلمانان در پرتو وحدت میباشد. وحدت امت اسلامیاز راهبردهای بنیادین واساسی اقتدار امت اسلامیدر تمام اعصار وقرون است؛ پیامبرخاتم(صلی الله علیه و آله و سلم) برای تحقق بخشیدن وحدت اسلامیدر میان جامعة آن زمان، تلاشهای فراوان نموده‌اند، به گونه‌ای كه اقتدار وعزت نوپای جامعة اسلامیعصر رسالت، برآیند وحدت وراه‌كارهای ارایه شده ازسوی پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) بوده است. از آن جایی كه پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌اسوة كامل زندگی است، الگو قرار دادن سیرة آن حضرت، كارآمدترین راه‌كارها را برای مسلمانان امروز در جهت تحقق وحدت اسلامیارایه مینماید. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در آغاز ورودش به مدینه، قراردادی دایر بر وحدت مهاجر وانصار نوشت و اوس وخزرج نیز آن را امضاء كردند ؛ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌آیین وثروت آنها را طی شرایطی محترم شمرد.البته اوسیان وخزرجیان صدوبیست سال با هم جنگ كرده ودشمنان خونی همدیگر بودند، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌تمام این مشكلات را خردمندانه حل نمود و روزی در یك انجمن عمومیمیان آنان پیمان برادری دینی بست ودوتن دو تن آنها را در راه خدا برادر دینی ساخت، به گونه‌ای كه كار برادری بدانجا كشید كه هر مسلمان برادر مسلمان خود را بر خویشتن مقدم میداشت. پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله و سلم) ‌برای تحقق بخشیدن وحدت امت اسلامی، پس از فتح مكه در مسجد الحرام، رسماً دستور دینی صادر كرد واعلان نمود كه مسلمانان برادر همدیگرند ومانند ید واحدند.با نفی قوم گرایی وملی گرایی در جهت تحقق وحدت اسلامیكوشش فراوان نمودند و از موقعیت مكانی وزمانی ایام حج ومكه مكرمه، برای تحقق وحدت اسلامی، بهره برداری شایسته نمودند. استراتژی حمایت از محرومان وبیچارگان نیز از راه‌كارهای اساسی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ‌در جهت تحقق وحدت اسلامیبوده است كه با اعلام حمایت از قشر محروم وستمدیده، آنان را به مركز واحدی هدایت نمودند تا وحدت اسلامیرا تحقق بخشد.تحمل ومدارای حضرت نیز در جهت وحدت اسلامیبوده است. پی نوشتها: [1]ـ نهج البلاغه،خطبه 231، ( فلمّ الله به الصّدع،ورتق به الفتق و ...). [2]ـ ان اكرمكم عند الله اتقیكم [3]ـ اقبال لاهوری، كلیات اشعار فارسی،ص71. [4]ـ سیره ابن هشام، ج2،ص501. [5]ـ سیره ابن هشام، ج2،‌ص123. [6]ـ سیره ابن اسحاق،ج2،ص153ـ‌ 150. [7]ـ همان، ص153. [8]ـ سید جعفر شهیدی، تاریخ تحلیلی اسلام،ص67. [9]ـ سلیمان قندوزی، ینابیع المودة، ج 1، ص55. [10]ـ محمد تقی هندی،كنزل العمال،ج1،ص149. [11]ـ محمدبن یعقوب كلینی،الكافی،ج2، ص174، ح15. [12]ـ سنن ترمذی،ج4،ص466، ح2166. [13]ـ كنز العمال، ج1،ص206،ح1031. [14]ـ جلال الدین السیوطی، الدرالمنثور، ج5،ص66. [15]ـ حجرات،13. [16]ـ ابو محمد حرّانی، تحف العقول،ترجمه صادق حسن زاده،ص 56. [17]ـ سنن ابی داود، ج2، ص642،( لیدعن رجال فخرهم باقوام،‌انما هم فحم من فحم جهنم.او لیكونن اهون علی الله من الجعلان التی تدفع بانفها النتن). [18]ـ همان، ص625. [19]ـ مرتضی مطهری، خدمات متقابل اسلام وایران، انتشارات صدرا، 1366، ص76. [20]ـ محبوب حجازی، مراد سر آمد محبان عالم، پیغمبر اسلام، حضرت محمد بن عبدالله است. [21]ـ كلیات اقبال، همان،ص110. [22]ـ آل عمران،96. [23]ـ مائده، 97. [24]ـ حجر،6. [25]ـ اسماعیل بخاری، صحیح بخاری،ج3، ص149. [26]ـ صحیح مسلم، ج7،ص47. [27]ـ الاصابه، ج1،ص545. [28]ـ منافقین، 8. [29]ـ محمد باقر مجلسی، بحار الانوار،ج19،ص108. [30]ـ سیره ابن هشام،ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی،ص198. [31]ـ سیره ابن هشام،ج2،ص65. [32]ـ شیخ صدوق، معنای الاخبار، تصیح علی اكبر غفاری، بیروت دارالتعارف للمطبوعات، 1399ق،‌ص51. [33]ـ آل عمران،110. [34]ـ آل عمران، 85.   فهرست منابع: 1ـ قرآن كریم. 2ـ نهج البلاغه. 3ـ لاهوری، اقبال، كلیات اشعار فارسی، بامقدمة ‌احمد سروش، انتشارات كتابخانة سنایی، بی تا. 4ـ‌ ابن هشام، السیرة النبویة، دارالوفاء، بیروت، بی تا. 5ـ ابن اسحاق سیرة ابن اسحاق ، افست، مؤسسة اسماعلیان، 1368. 6ـ شهیدی، سید جعفر، تاریخ تحلیلی اسلام، تهران، مركز نشر دانشگاهی، چاپ24، 1378. 7ـ قندوزی، سلیمان، ینابیع الموده، بیروت، دارالفكر. 8ـ هندی، محمد تقی، كنزالعمال، مؤسسة الرّساله، 1405 ق. 9ـ الكافی، محمد ابن یعقوب كلینی، دارالكتب الاسلامیه، 1388 ق. 10ـ سنن ترمذی، ابی عیسی محمد ابن عیسی بن سوره، بیروت دارالكتب العلمیّه، 1408ق. 11ـ سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور، قم، 1404ق. 12ـ حرّانی، ابو محمد، تحف العقول، ترجمه صادق حسن‌زاده، انتشارات آل علی، 1382. 13ـ السجستانی، سلیمان بن الاشعث، سنن ابی داود، بیروت، دارالفكر. 14ـ مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام وایران، انتشارات صدرا، 1366. 15ـ بخاری، اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت، داراالعلم، 1407. 16ـ النیشابوری، مسلم بن الحجاج القشیری، صحیح المسلم، بیروت، دارالفكر لطباعة والنشر، بی تا. 17ـ عسقلانی، ابن حجر، الاصابة فی تمیز الصحابة. 18ـ مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1403ق. 19ـ تصحیح غفاری، علی اكبر، معانی الاخبار، شیخ صدوق، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1399ق. 20ـ مولوی، جلال الدین، مثنوی معنوی، شركت انتشارات علمیوفرهنگی، 376 ش. منبع: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی نویسنده:اسماعیل دانش راسخون

اما در قرآن کریم (آیه ۱۵۹ سوره نساء) چنین می‌فرماید "وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً" و هیچ یک از اهل کتاب نیست مگر آنکه ایمان می‌آورد به او قبل مرگش، و عیسی در روز قیامت بر آن‌ها گواه خواهد بود. سیاق آیات ما قبل و مابعد این آیه درباره قوم یهود است که رسالت حضرت عیسی را نپذیرفته اند و از این رو مفهوم آیه آن خواهد شد که همه یهودیان قبل از مرگ حضرت عیسی (درود خدا بر او) به او ایمان می‌آورند و این همان اعتقاد مسیحیت است که "خداوند مسیح را بعد از مصلوب شدن، زنده گردانید و به آسمان برد؛ سپس در روز موعود باز می‌گردد تا وعده‌های خداوند را محقق کند". البته یهودیان در این مقام دچار اختلاف و انحطاط شدید شده‌اند چرا که آن‌ها حتی تولد حضرت مسیح را نپذیرفته و معتقدند "رهبرموعود هنوز زاده نشده" و در آخر زمان متولد خواهد شد. قرآن کریم نیز آن‌ها را مورد نظر قرار داده که می‌فرماید قبل از مرگ عیسی به وی ایمان خواهند آورد و طبیعتاً این رخداد زمانی است که حضرت عیسی به زمین باز گردند. آخرالزمان ، نقطه مشترک و موعد وحدت ادیان الهی با این وعده‌ی قرآن اولین نکته روشن می‌شود و آن اینکه در زمان ظهور مسیحیانی که به حضرت ایمان داشته (هرچند در طول تاریخ دچار انحرافاتی شده‌اند) و یهودیانی که تا آن لحظه نبوت حضرت عیسی را نپذیرفته بودند، همگی به وی ایمان آورده و به نقطه مشترک می‌رسند. دومین نکته از روایات معصومین (علیهم السلام) در باب بازگشت حضرت عیسی مسیح به دست می‌آید که در اغلب آن‌ها تذکر داده شده و آن این است که "مسیح به زمین باز می‌گردد و به امامت حضرت مهدی (عج) نماز اقامه می‌کند" و این بدان معناست که اولاً حضرت عیسی به رسالت حضرت محمد (صلوات الله علیهما) و حقانیت آیین او شهادت می‌دهد، ثانیاً پیشوایی حضرت مهدی (روحی لک الفدا) را در حرکت اصلاحی جهان پذیرفته و وی را برخود مقدم می‌دارد و ثالثاً نوع وحدت پیش آمده برمبنای معنویت و تعبد پروردگار بوده و از این جهت کلمه "صلاه" موضوعیت پیداکرده است. تشکیل امت واحده توحیدی در آخرالزمان بنابراین می‌توان گفت که تمامی پیروان حضرت عیسی نیز (یهودیان و مسیحیان امروز) به تبعیت از ایشان به مصلح کل ایمان آورده و در بندگی خدا به او اقتدا می‌کنند و در نتیجه "امت واحده توحیدی" شکل می‌گیرد و تمامی خداپرستان جهان با محوریت حضرت مهدی (عج)، گرد هم جمع می‌آیند و تمامی اختلافات امروز میان نژادها، رنگ‌ها، ادیان و مذاهب پایان می‌پذیرد. این مفهوم به آیاتی که در تمامی کتب آسمانی به ظهور اشاره می‌کند نزدیک تر است؛ چرا که در اغلب این کتب به برقراری حکومت مستضعفین اشاره شده و آن‌ها را وارثان زمین معرفی می‌کند و از آن جهت به دین و مذهب ایشان اشاره نمی‌کند که روح تمامی ادیان چیزی جز عدالت و توحید نیست و وجه تکامل یافته آن اسلام محمدی است "ان الدین عند الله اسلاما"، از این رو پیروان و رهبران تمامی ادیان حول پرچم مهدوی در یک سو گرد می‌آیند و در طرف مقابل نیز مشرکین و مستکبرینی هستند که همواره در مقابل انبیا قرار گرفته و در آینده نیز نبرد نهایی برای نابودی آن‌ها خواهد بود. صهیونیست و فریب تشکیل حکومت آخرالزمانی البته این نکته ظریف نیز باید مورد توجه قرار بگیرد که وقتی میگوییم "اهل کتاب" مقصود کسانی هستند که به کتاب آسمانی خود ایمان داشته و به آن عمل می‌کنند، همان‌گونه وقتی از مسلمین یاد می‌کنیم مقصودمان کسانی اند که به اسلام پایبند باشند؛ و الا جهان پر است از تبهکاران و مجرمانی که در مقابل انبیا و اولیای حق قرار گرفته و بعضاً به دین‌هایی چون یهودیت، مسیحیت و اسلام شهره‌اند. چه بسیار جنگ‌ها و خونریزی‌هایی که به نام دین انجام شده و در آن خداپرستان و بی گناهان بسیاری کشته شده‌اند. شاید مهم‌ترین مصداق آن را در زمان حاضر بتوان رژیم صهیونیستی دانست که با فریب تشکیل حکومت آخرالزمانی، یهودیان را به سرزمین‌های اشغالی کشاند و این باور را مطرح نمود که ماشیح (مسیح) تاکنون متولد نشده و مشخص نیست چه زمانی خواهد آمد، پس ما باید خود دست بکار شویم و ارض موعود را به دست آوریم.

معاد یعنی بازگشت به سوی خدا. وقتی که می گوییم معاد، در دل خودش حتما مبدائی هم بوده که حالا معاد مطرح می شود. چون معاد بدون مبدأ معنا ندارد. پس وقتی که می گوییم معاد، یعنی بازگشت انسان به سوی خدا یعنی اینکه یک آغازی از سوی خدا انسان داشته و حالا می خواهد بازگشت کند به سوی همان خدا. یعنی مقام و جایگاهی داشته و حالا باید برگردد به همان مقام و جایگاه خودش. به این می گویند معاد. آیات زیادی هم هست که بطور روز مره با آن سر و کار داریم. بیشترین آیه ای که ما زیاد به گوشمان می خورد همین آیه « انا لله و انا الیه راجعون» است که هم مبدأ را مشخص می کند و هم معاد را. در کلمه «الیهِ»، ضمیرِ هاِ بر می گردد به الله. یعنی معاد و مبدأ یکی است. آن که این حرکت را انجام می دهد، روح انسان است. بعداٌ در مورد ضرورت شناخت روح صحبت خواهیم کرد. اما در این جلسه فقط به کلیّت بحث معاد می پردازیم. وجود و هستی، از مبدأ متعال بوده و از او سرچشمه می گیرد و به سوی او بازگشت می کند و این بازگشت و برگشت، بر اساس عشق هر وجود و هر موجود است نسبت به کمال بالاتر و در نهایت نسبت به کمال بی نهایت، و جمال و جلال مطلق. اگر کسی مساله ی «مبداء» برایش حل نشده باشد، در فهم مساله ی معاد هم توفیق زیادی نخواهد داشت به یک حقیقتی که قرآن برای ما بیان می کند، باید خیلی به آن توجه کنیم. به خصوص دوستان جوان مان که برایشان این سئوال پیش می آید که ما برای چه داریم زندگی می کنیم؟ آخرش که چه؟ به فرض که ما را هم بردند بهشت، بعدش چه؟ یا سئوال هایی از این قبیل که ما اصلاً برای چه خلق شده ایم؟ الان نمی خواهیم روی این قضیه صحبت کنیم که چرا خداوند بشر را خلق کرد؟ اما فعلا این را بدانیم که اگر کسی مسئله ی مبدأ برایش حل نشده باشد، در بحث معاد هم فهم چندانی نخواهد داشت. حالا می گوییم که قبل از بحث معاد اگر کسی روی توحید کار نکرده باشد، و در آنجا ذهنش مسئله دار باشد، در بحث معاد هم توفیق چندانی از نظر نتیجه ندارد. یعنی ممکن است بحث معاد را هم بفهمد، اما آن اثر معنوی و آن اثر کاربردی که ما باید از آن استفاده بکنیم در جهت کمال مان، آن اثر را نمی برد. خلقت همه موجودات، براساس محبت به خداست همه موجودات عشق به مبدأ و عشق به جمال مطلق و کمال مطلق دارند. اگر کسی بگوید ما اساساً برای چه خلق شده ایم؟ خدا می فرماید که من شما را طوری خلق کرده ام که عاشق خودم هستید و کمال مطلق و جمال مطلق را می خواهید. یعنی همه موجودات بر اساس عشق به خداوند در حرکت هستند. حضرت سجاد ع در صحیفه سجادیه مراحل خلقت را در دعا بیان می فرمایند. بعد از حمد و ستایش خداوند می فرماید: «ثُمَ بَعثَهُم علی طریقِ مَحَبَتِه= سپس خداوند مبعوث کرد و به حرکت انداخت همه موجودات را بر طریق محبت خودش». الآن شما وقتی که به خودتان و یا سایر موجودات نگاه و مطالعه کنید، می ببینید که همه بدون استثناء همین طور هستند. تا جایی که امام خمینی ره هم فرمودند: «رئیس جمهور آمریکا هم عاشق خداست». پس هر کدام از ما اگر به درون خودمان مراجعه کنیم، می بینیم که همه ی ما عاشق کمال هستیم و از هر کمالی، عالیترین و بالاترین و مطلقش را می خواهیم. یعنی انسان موجودی است که حد بردار نیست. هر چقدر که قدرت داشته باشد، قدرت بالاتر را می خواهد. هر چقدر علم داشته باشد، علم بالاتر را می خواهد. به هر مقدار زیبایی که برسد، زیبایی بالاتری را می خواهد. مثلا ما هیچ وقت از دیدن زیبایی و از بهره برداری از زیبایی سیر نمی شویم. یعنی هیچ کمالی نیست که وقتی ما به آن رسیدیم، بگوییم دیگر کافی است. به هر درجه ای که برسیم، باز بالاترش را می خواهیم. همه ی حرف قرآن و ائمه(ع) این است که به ما بگویند انسان در کمال خواهی، حد ندارد. مثلاً اگر یک پیکان دارید و یک ماشین دیگری را ببینید که کسی خریده، می ایستید و آن را تماشا می کنید و می گویید که عجب ماشین زیبایی است! ای کاش برای من بود. انسان در همه چیز همین طور است. در لباس، در فرش، در یک تابلوی زیبا، در علم و دانش و در هر چیز دیگری همینطور است. اینها مصادیق کمال مطلق هستند و ما در بحث معرفت نفس، این کمال خواهی ها را اثبات کردیم. برای همین گفتم که دوستانی که دوره معرفت نفس را گذراندند، در بحث معاد موفق تر هستند. هر کمالی به منبع خودش بر می گردد ما در بحث معرفت نفس ثابت کردیم که هر کمالی به منبع خودش بر می گردد. یعنی برای هر یک از کمالات، منبع وجود دارد. بالاخره ما اینها را در طبیعت و زندگی داریم می بینیم. مادری هست که عاطفه و مهر مادری دارد. این مهر مادری منشأش از کجاست؟ این نبوده که کسی بگوید: اصلاً نه خود مادر بوده و نه عاطفه ای وجود داشته. باید بفهمیم که این مهر مادری یا مهر پدری از کجا آمده؟ اصلاً مقوله محبت چی هست؟ این محبت و دوست داشتن به کجا بر می گردد؟ خوب این باید یک منبعی داشته باشد. قبلا ثابت کردیم که از عدم، اثری به وجود نمی آید. امام در نامه ای که به گورباچف نوشت، فرمود که شما از این استدلال کردید، این که همه بشر به دنبال علم هستند، همه علم را می خواهند، و بالاترین درجاتش را می خواهند، مگر می شود که منبع علمی وجود نداشته باشد؟ همه علم را بخواهند، علم هم هست، بشر روز به روز به علمش اضافه می شود؛ ولی منبع علمی وجود نداشته باشد این معنایی ندارد؟ بی معنی است اگر بگوییم در جهان منبع علمی وجود ندارد؟باید ببینیم که این علم، منشأش کجاست؟ بقیه چیزها هم همینطور است. هر کمال دیگری که شما دست رویش بگذارید همینطور است. خدا می خواهد بگوید که همه  این کمال ها و زیبایی هایی که می بینید، همه به یک منبع بر می گردد و یک منبعی هست که منبع همه کمالات است. شما را هم عاشق خودش خلق کرده است. شما هم در واقع خدا را می خواهید و جز با او آرام نمی گیرید. پس فریب این مظاهر و جلوه ها را نخورید. هر کمالی که دیدید، بدانید که این یک منشأ و مبدأ دارد و توجهتان به آن منشأ و مبدأ باشد. خدا و اهل بیت ع همه ی حرفشان همین است. می فرماید که وجود و هستی از مبدأ متعال بوده و از او سرچشمه می گیرد و به سوی او بازگشت می کند و این بازگشت و برگشت، بر اساس عشق هر وجود و هر موجود است نسبت به کمال بالاتر و در نهایت نسبت به کمال بی نهایت و جمال و جلال مطلق. علت اینکه جهان حرکت می کند نیز، همین است. شما در طبیعت یک دانه را ببینید که به سوی کمال بالا و کمالات بالاتر در حرکت است. انسان از اول نطفگی اش همین طور است، ببینید دائم به سوی کمال بالاتر در حرکت است. اول جماد است، بعد حالت نباتی پیدا می کند، بعد حالت حیوانی پیدا می کند، بعد انسان می شود و بعد هم به قول مولانا از ملائک جلو می زند و آنچه در وهم ناید آن شود. انسان حتی نمی تواند تصورش را بکند، و به قول سعدی، رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند، یعنی فقط به قول خودمان رو در رو و چهره به چهره با خداست و چیزی جز خدا را نمی بیند. ناظر به وجه الله است. همه موجادات شعور دارند علم و شعور و درک، در همه وجود سریان دارد، و هر موجودی به تناسب رتبه وجودی خود، از شعور و درک برخوردار است. یعنی اینطور نیست که بعضی از موجودات شعور و درک داشته باشند، و بعضی دیگر نه. همه شعور و درک دارند و همه قبل از هر چیز، به جمال مطلق و کمال بی نهایت و بی حد و خیر محض شعور داشته و علم دارند و او را می یابند و چون می یابند، به او عشق می ورزند و او را می خواهند و به سوی او در حرکتند.یعنی مطلب مهمتر از معاد و جدای از مسئله ی کلیت معاد، این است که حرکت بر اساس شعور است. خود حقیقی ما، فقط با خدا سنخیت دارد چون انسان وجودش از خداست، فقط خدا او را آرام می کند. اما اکثر انسانها به سوی غیر خدا می روند و همه چیز را سراب می بینند و در آخر عمر، با پشیمانی و تشنه از دنیا می روند. ما در بحث «معرفت نفس» یک قاعده را اثبات کردیم و آن این بود که طلب مجهول مطلق محال است. یعنی اگر حرکتی هست به سمت مطلوبی، یک نحوه سنخیت، و یک نحوه آگاهی، قبلاً در موجود متحرک وجود داشته است.. شما چیزی را که تا به حال ندیده باشید و مزه اش را نچشیده باشید، مثلاً یک خوردنی را اگر قبلا نخورده باشید و مزه اش را نچشیده باشید، ما نه در خواب این را می بینیم و نه هوسش را می کنیم. هوس و میل، مربوط به زمانی است که ما یک بار حداقل از یک چیزی استفاده بکنیم. وقتی که یک بار استفاده کردیم، بعداً میل و هوس و یاد ایجاد می شود. این که انسان به سوی کمال مطلق در حرکت است، چه چیزی را نشان می دهد؟ این را نشان می دهد  که یک نحوه سنخیت با کمال مطلق دارد. چرا فقط آهن جذب آهنربا می شود؟  چرا سرب و مس جذب نمی شود؟ قطعاً باید نوعی سنخیت بین براده های آهن، با آهنربا باشد که آهنربا اینها را جذب می کند. چشم چرا طول موج را می طلبد؟ گوش چرا فرکانس را می طلبد؟ معده ما چرا غذای بخصوصی را می طلبد؟ برای این که یک نحوه سنخیت بین معده ما با آن غذای بخصوص وجود دارد. چرا غذاهایی را که بقیه موجودات هوس می کنند، ما هوس نمی کنیم؟ یا چیزهایی را که ما می خوریم آنها نمی خورند؟ علتش  این است که آنها هم روده و معده شان با آن چیزی که می خورند، سنخیت دارد. برای گاو علف گواراترین غذاست. حالا شما کباب برگ بگذارید جلوی گاو و بعد بگویید چرا نمی خورد؟            ذره ذره که اندرین عرض و سماست        جنس خود را همچو کاه و کهرباست پس چیزی که مجهول مطلق باشد، مطلوب هم نیست. یعنی اگر چیزی مطلوب است، حتماً نوعی سنخیت بین طالب و مطلوب وجود دارد که این، آن را می طلبد. یک نحوه نیاز وجود دارد؛ و گرنه اگر هیچ نوع سنخیتی وجود نداشت، کشش، عشق، یاد آوری، خاطره، خواب دیدن و میل به اینها معنا نداشت. پس حتماً یک نحوه شناخت و یک نحوه سنخیت در محرک به سمت مطلوب وجود دارد. اگر ما چیزی را می خواهیم و می طلبیم، نشانه ی این است که یک آگاهی و یک سنخیتی با آن داریم. اگر ما از هیچ کمالی سیر نمی شویم، پس معلوم است که ما کمال بی حد را می طلبیم. ولی عمرمان را در این راه صرف می کنیم که این معشوق های موقت و محدود را امتحان کنیم. می گوییم شاید این میز من را آرام کند. شاید این اتومبیل را اگر من به دست بیاورم، آرام و خوشبخت شوم و احساس خوشبختی کنم. شاید اگر با فلان کس ازدواج کنم، دیگر هیچ مشکلی نداشته باشم. شاید اگر فلان مدرک تحصیلی را بگیرم، یا به فلان درجه از علم برسم، هیچ مشکل دیگری نداشته باشم و دیگر احساس خوشبختی کنم. اما هیچ کس را در دنیا شما نمی شناسید که موقع مردن، آرزوهایی نداشته باشد و بگوید که من خوشبخت هستم و به آنچه که می خواستم رسیدم، اینطور نیست. ما اگر در خودمان مطالعه کنیم، می بینیم که جز خدا ما را سیر نمی کند. پس خوش به حال کسی، بخصوص جوانها که این حقیقت را از اول بفهمند و دنبال سراب نروند. آن پیران و بزرگانی که رفتند، از ده ها و صدها سال و قرنها با آثارشان به ما خبر می دهند که جز او را نجویید. به جز به دنبال او نروید. آنها می گویند: گشتم، نبود، نگرد، نیست. آنهایی هم که راهی بجز خدا را رفته اند، پشیمان هستند. همه در آخر عمر می زنند روی دست خودشان و می گویند افسوس که اشتباه کردیم. بیخود عمرمان را در طلب چیزهای بیخود گذاشتیم. مدام به ما سفارش می کنند که به آنهایی که قوی تر از شما بودند، نگاه کنید و ببینید آنها به کجا رسیدند؟ آیا آرام شدند؟ هر چقدر هم که تلاش کنیم، به قدرت شاه که نمی رسیم. اما دیدیم که به جایی نرسید و در آخر با آن وضعیت مرد. کتابی هست چند جلدی  به نام «آخرین گفتارها». این کتاب جلدهای قطوری هم دارد و هر کدام ۲۰۰ یا ۳۰۰ صفحه است. گفتار شخصیت های معروف جهان را نوشته است. نوشته که در لحظه آخر عمر، شخصیت های مختلف چه چیزهایی گفته اند. واقعاً خواندنی و عبرت آموز است. خوب است که آدم بداند این همه که در تاریخ آنها را دیده ایم که تلاش کردند، چه خوب و چه بد، به چه چیزی رسیدند؟ همه آنها تشنه از دنیا رفتند؛ مگر آنهایی که با آب خود حقیقی شان و آنچه که وجودشان را سیراب می کند و عطششان را بر طرف می کند و آرامشان می کند، با آن آب خودشان را سیراب کرده باشند؛و گرنه همه تشنه از دنیا رفته اند. برای همین فرمود: « کُلُ اَحَدٍ یَمُوتُ عَطشان اِلا ذاکِرَ الله= هر کسی تشنه از دنیا می رود، مگر ذاکر خدا». یعنی همه در موقع مرگ می فهمند که بیهوده عمرشان را در راه دیگری صرف کرده اند. اما فقط یک نفر موقع مرگ خیلی راحت است و خیلی شیرین و بالذت جان می دهد. این همانی است که از اول راه را درست رفته است. بسیجی های خودمان را ببینید که موقع مرگ، چطوری رفتند؟ مومن با شادی از دنیا می رود و انگار از طویله بیرون رفته است شهدا و مومنین وقتی از دنیا می روند، با شادی می روند و انگار که از یک طویله بیرون رفته اند. شهید این خانه که من یک عکس از او دارم، دوستانی که با او بودند می گویند دیدیم که در لحظه ی شهادت، مشت هایش را گره کرد و بلند چند بار تکرار کرد الله اکبر، و راحت رفت. عکس پیکرش را هم من دارم که مشت هایش را گره کرده است و خیلی مطمئن و خیلی راحت از دنیا رفته است. شهید زینلی، دوست شهیدمان که از بسیج پایگاه شهید آیت بود و با ما همرزم بود، وقتی که آن روحانی گردان رحمة الله علیه خوابش را می بیند، پرسیده بود که چطور از دنیا رفتی؟ گفت انگار که از یک طویله در آمدم. شهادت و جان دادن، ینقدر برایم لذت بخش بود.  پس دانستیم که آدم فقط با آن چیزی که با آن  سنخیت دارد و پیوند خورده است می میرد. یعنی با حقیقت، نه با باطل ، و  سراب، نه با خیالات و موهومات. بحث سر این است که اگر مطلوبی وجود دارد، حتماً طالب، نسبت به او یک نحوه شناخت و  یک نحوه سنخیت با مطلوب دارد که طالب آن است. هیچ کس و هیچ چیزی بیخود طالب نمی شود، و بی خود هم مطلوب واقع نمی شود. یعنی همیشه بین طالب و مطلوب، یک نحوه سنخیت و شناختی وجود دارد، باز بر عکس تصور بسیاری از ما که شعور را فقط در انسان می دانیم و یک نحوه شعور ضعیف ترش را در حیوان می بینیم، قرآن به ما می گوید که همه ی موجودات عالم، از گیاهان و جمادات و حیوانات شعور دارند و آگاه هستند و همه آنها عبادت و ذکر و تسبیح دارند. ، خُب می خواهد بگوید  یک حرکت و معاد کلی وجود دارد  وهمه ی موجودات دارند حرکت می کنند به سمت یک مبدأ، و این حرکت، از روی آگاهی، شعور و شناخت است و کور کورانه نیست. دلایل کلی معاد درباره دلایل کلیت معاد از دیدگاه قرآن سوره انبیاء آیه ۱۰۴ می فرماید: « یَوْمَ نَطْوِی السَّمَاءَ كَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ= روزی می رسد که آسمانها را مانند شیرازه کتابها که اوراق را جمع کرده است، جمع می کنیم». «طَی» یعنی پیچیدن، ما یک چیزی را که می پیچیم، به آن می گویند «طی». مثلاً یک چیزی که پهن هست و ما آن را جمع می کنیم، این را می گویند طی. مثل «طی الارض» که شنیده اید. مثلاً می گویند که بعضی از بزرگان طی الارض می کنند یعنی زمین زیر پایشان جمع می شود. انگار یک مسافت بسیار بزرگ زیر پایشان جمع می شود و  اینها یک مسافت خیلی بزرگ را در لحظه ای طی می کنند. می فرماید: «یَومَ نَطوی السماء= روزی که ما آسمان را جمعش می کنیم و می پیچانیمش به همدیگر، مثال می زند و می گوید مثل این نامه هایی که در قدیم لوله می کردند. می فرماید آسمانها را مثل همان می پیچانیم و جمعش می کنیم. مثل نامه، « کما بعدَنا اول خلق نُعیدُهُ= همانطوری که ما اول آنها را خلق کردیم». «نُعیدُهُ» یعنی جمعش می کنیم و بر می گردانیم خلق خودمان را. «وعداً علینا انا کنا فاعلین= این وعده ایست از ما، و ما حتماً این کار را خواهیم کرد». به ما می گوید که مطمئن باشید که ما این کار را خواهیم کرد، یعنی خلقی که کردیم و این بساطی که گسترانیدیم، آسمانها و زمین و این خلقت عظیمی که می بینید، همه را جمع می کنیم و همه را بر می چینیم، در این آیه با صراحت می فرماید : « کما بَدعنا اولَ خَلقٍ نُعیدُ= همانطوری که ما شروع کردیم، بر می گردانیم». سوره یونس، آیه ۴ نیز می فرماید: «إِلَیْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِیعًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ یَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِینَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَعَذَابٌ أَلِیمٌ بِمَا كَانُوا یَكْفُرُونَ= یعنی به سوی اوست بازگشت همه شما این وعده حق الهی است، که «اِنَهُ یُبدعو الخلق» او خلقت را آغاز کرد سپس جمعش می کند و برش می گرداند آنرا، همان خلقتی را که آغاز کرد». حالا ما بحثمان این نیست که ما ضرورت معاد را در این جا کار کنیم؛ بلکه می خواهیم بحث کلیت معاد را داشته باشیم. در اصول اعتقادات ما مطرح می شود که اصلاً  چرا خداوند معاد را گذاشته است؟ گفتیم اگر کسی در مبدأ گیر داشته باشد مباحث اعتقادی مبدأ و اصول دیگر دین درست برایش جا نیافتاده باشد، در بحث معاد یک مقدار گیر دارد. ما خدا را عادل می دانیم. یعنی یکی از اصول دین ما این است که ما می گوییم خدا عادل است، عدل یعنی چه؟ عدل یعنی دادن حقِ هر ذی حقی. یعنی این که حقش را به او بدهید. در اینجا وقتی که مسئله معاد را مطرح می کند، یکی از دلایل معاد را بیان می کند و می فرماید:  « لیجزیَ الذینَ آمنوا و عَملو صالحات بالقسط= برای این که جزا بدهد کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند. بالقسط یعنی عدالت اقتضا می کند که خداوند معادی را قرار دهد یعنی هر طور که زندگی کردید، خدا بالای سر ماست و بنده هایش را مختار کرده است. اما اینطور نیست که هر کس هر کاری کرد، خدا با او هیچ کاری نداشته باشد. عده ای وجود داشته  و دارند که معتقد به مبدأ هستند، ولی معاد را قبول ندارند. در قرآن هم ما داریم که خداوند در جواب اینها می فرماید: « و ما قَدَروا ر الله حَقَ قَدرِه= اینها آنطور که باید، قدر خدا را ندانستند». یعنی خدا را آنطور که باید در موردش قضاوت کنند، نمی کنند. بعد در ادامه آیه می فرماید: معادی را برپا خواهیم کرد و به حساب افراد خواهیم رسید عده ای هستند که می گویند که خدا هست، ولی معاد چیست؟چه بهشتی؟ چه جهنمی؟ اما ما می گوییم همان خدایی که ما قبولش داریم، نمی تواند عادل نباشد. مثلاً ببیند که آمریکا الان چه کار می کند؟ در بوسنی، در آفریقا، در آمریکا، در جاهای دیگر چه کار می کنند؟ صدام چه کار کرد؟ یک نفر برای هواهای نفسانی خودش صدها هزار نفر را به کُشتن داد. آیا عقل می پسندد یا می پذیرد این که خداوند هیچ جزایی برای هیچ کس در نظر نگیرد؟ هر کس هر کاری که دلش خواست بکند و کارها هم عاقبتی نداشته باشد. می فرماید: « لیجزی الذین آمنوا و عملو الصالحات بالقسط و الذین کفروا لهم شرابٌ مِن حمیم و عذاب العلیم بما کانوا یکفرون= کسانی که کفر ورزیدند، برای آنها شرابی از «حمیم» هست و عذاب دردناک هست، بخاطر کفری که داشتند» حالا چون بحث، بحثِ ضرورت معاد نیست ما راجع به این آیات توضیحی نمی دهیم، در این آیه شریفه نیز بعد از بیان این واقعیت که برگشت همه انسانها به سوی اوست و اینکه برگشت وعده الهی و وعده حق است، «وعدَ الله حق» می فرماید: این وعده حق الهی است، به بیان این حقیقت می پردازد که این برگشت گوشه ای از یک جریان کلی و قطعه ای از یک برگشت کلی و اعاده ی همه خلق است. چون نگفت «یُبدعوا الانسان »؛ بلکهگفت «یُبدعو الخَلق». خلق که فقط به انسان تعلق نمی گیرد.خلق یعنی همه ی موجودات. به عبارت روشن تر، بعد از بیان برگشتِ همه انسانها به سوی او و اینکه این برگشت، وعده حق الهی است، به اصل یک مسئله ی کلی، که با توجه به آن مسئله ی کلی، برگشت انسانها اجتناب ناپذیر بوده و حتمی خواهد بود می پردازد. یعنی «لِیَجزینَ آمنوا= برای این که به مومنین پاداش بدهیم»، رفت روی انسانها تا آنجایی که فرمود: یُبدعوا الخَلق و یُعیدُه. یعنی داشت بحث معاد کلی را می گفت، اما از معاد کلی وقتی که خلق را مطرح کرد، یکی از مصادیق خلق انسان هست، و از این کلیت معاد، ما نتیجه می گیریم که انسان هم معاد دارد.  بعدا مفصل و اختصاصاً معاد انسان را مطرح می کنیم، و آن این است که خدا خلقت را شروع کرده یعنی یُبدعوالخلق، و خلق را به راه انداخته و هم او همین خلق را برگشت داده و اعاده خواهد نمود، در آیه دیگر می فرماید: « قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ= بگو در زمین بگردید و بنگرید چگونه آفرینش را آغاز كرده است‏ سپس [باز ] خداست كه نشاه آخرت را پدید مى ‏آورد خداست كه بر هر چیزى تواناست» (عنکبوت ۲۰) در  دو آیه ی مذکور، در مرحله اول به منظور ارشاد و هدایت کسا نی که از برگشت به سوی حضرت حق در غفلت هستند و توجه به آن ندارند، مسئله برگشت کلی و معاد کلی را تذکر داده و آنان را به تأمل و تفکر در این جریان کلی هدایت نموده و می فرماید: آیا اینها در این حقیقت فکر نمی کنند که مبدأ متعال چگونه خلق را آغاز نموده و از طرفی همین خلق را اعاده می نماید و برگشت می دهد؟ اگر به تأمل در نظام وجود بپردازند و اعاده ی خلق را ببینند، خواهند دانست که برگشت دادن خلقت برای خداوند متعال کار آسانی است و در نتیجه به برگشت خود به سوی او هم توجه خواهند داشت. در آیه دوم آنان را تشویق و ترغیب به سیر در زمین  می کند. یعنی مطالعه کنید، «سیروا فی الارض» یعنی با دقت نگاه کنید. عرض کردیم که قرآن یکی از منابع شناخت را طبیعت  معرفی می کند و اصرار زیادی دارد که مسلمان ها با دقت آن را مورد مطالعه قرار دهند. الان که به حمد الله با پیشرفت علم و تکنولوژی، مطالعه طبیعت آسانتر شده است، اطلاعات زیادی را به ما می دهند که اگر ما می خواستیم خودمان به تنهایی مطالعه کنیم، شاید قطعاً به آن همه اطلاعات دسترسی پیدا نمی کردیم. مثلاً شما یک مجموعه ی تلوزیونی که فرضاً تحت عنوان مثلاً «حس برتر» یا «سیاره زنده» برای ما نمایش می دهند در تلوزیون، این را اگر هر کدام از ما می خواستیم برویم تمام این اطلاعات را کسب کنیم، یک عمر را می طلبید. ولی شما می بینید که با ۵ یا ۶ ساعت برای ما آن همه اطلاعات جمع کرده اند راجع به طبیعت.  اینها را به نیت عبادت ببینید. یعنی قربةً الی الله اینها را نگاه کنید. اینکه خداوند هم فرمان داده است که مطالعه کنید، واقعاً اگر انسان با دقت مطالعه کند، یکسره انسان را وادار به سجده می کند و یکسره انسان را وادار به تسبیح می کند و انسان خودش را کوچک می بیند. چون وقتی که انسان به عظمت خلقت نگاه می کند و آن را مطالعه می کند و می بیند اینها را، مخصوصاً دیدن که خیلی تأثیر بیشتری دارد، در آیه دوم آنان را تشویق و ترغیب به سیر در زمین  نموده و می فرماید: به سیر و تفکر بپردازید و ببینید که خداوند متعال چگونه خلق را آغاز می کند، و با اعاده و برگشت دادن، همین خلق را وارد نشئه ی دیگری می سازد و به سوی خود می برد  اینها همه خاص اوست. در مورد دوره هایی که در طبیعت وجود دارد، می گوید اینها را مورد مطالعه قرار دهید. دقت و تأمل در این دو آیه و تدبر در نکات موجود در آنها، با توجه به  سیاق آیات و اینکه این دو آیه در زمینه ی ارشاد مردم و ملامت کسانی که از برگشت به سوی خدای متعال در غفلت هستند می باشد، بیانگر این موضوع است که خدای متعال در مقام ارشاد و هدایت انسانها به مسئله معاد و برگشت شان به سوی خدا از راه توجه کردن آنان به معاد کلی و برگشت همه ی وجود و همه ی خلقت وارد شده است، و مسئله معاد و برگشت انسانها را به عنوان جزئی از یک جریان کلی به آنان ارائه می فرماید. یعنی  فکر نکنید که ما می گوییم که فقط شما بر می گردید. مطمئن باشید که شما جزئی از طبیعت هستید. جزئی از این نظام خلقت هستید و ما همه ی خلقت را به سوی خودمان بر می گردانیم.

بنابر این، باید به جای اینکه ببینیم دیگران چقدر به ما محبت می‌کنند و چقدر ما را تحویل می‌گیرند، خودمان به تولید محبت بپردازیم. برای تولید شادی، محبت و عاطفه نباید بخیل باشیم. این شأن ما و شأن خیلفه خدا و مظهر خدا نیست که روی زمین از کسی گدایی بکند. خدا ما را ثروتمند، آزاد، قدرتمند و بزرگ آفریده و ما از نظر عاطفی به هیچ کس و به هیچ انسانی احتیاج نداریم. ما خود می‌توانیم انسان های زیادی را از محبت مان سیراب کنیم. آیا در محیط هایی زندگی کنیم که فقر فطری در آن حاکم است یا ثروت فطری؟ ما باید سعی کنیم در محیط­ هایی زندگی کنیم که دارای فقر فطری نباشد؛ بلکه محیط­ هایی باشد که ثروت فطری و انسانی در آن زیاد است. در محیط هایی که در آنها فقر فطری و انسانی حاکم است، آدمها به جان هم می‌پرند و مدام از هم ایراد می‌گیرند. هیچ کس حاضر نیست، زیر بار مسئولیت خودش برود. هر کس می‌خواهد دیگری را متهم کند. هر کس می‌خواهد دیگران برای او باشند، اما خودش برای دیگران نباشد. به مفت­ خوری به استثمار دیگران عادت می‌کنند. اگر در کشور قحطی شود و غذا همه جا کم شده و سهمیه ­بندی می‌شود. وقتی که سهمیه ­بندی شد، با اینکه زن و شوهر و پدر و فرزند و پدر و مادر و بچه ­ها همدیگر را دوست دارند، اما همه باید مراقب باشند که کسی از سهم خودش بیشتر استفاده نکند. همه مراقب سهمیه خودشان هستند. با اینکه عاشق هم هستند، اما سهمیه­ بندی می‌کنند. چرا گدای عاطفه دیگران می‌شویم؟ ما چرا گدای عاطفه دیگران می‌شویم و نمی‌توانیم راحت همدیگر را شاد کنیم و مهر بورزیم؟ چرا کینه زودتر دل ما را می‌گیرد؟ چرا دلخوری، عصبانیت و رنجش، زودتر از آرامش، شادی و رضایت سراغ ما می‌آید؟ چرا غیبت کردن، زودتر از گفتن حرف های قشنگ سراغ ما می‌آید؟ چرا موارد سوءظن، بیشتر از حسن ­ظن است؟ برای اینکه غذای معنوی و انسانی کم است و ما در محیط ­های فقیرانه داریم زندگی می‌کنیم. محیط­ های ما ممکن است از نظر تولید ثروت مادی، پول و کلاً از نظر طبیعی محیط­ های ثروتمندی باشد، اما از نظر فطری و انسانی ثروتمند نیست. برای همین راحت به جان هم می افتیم. امام رضا(علیه‌السلام) می‌فرماید:«مَن سَئَلَ الله التَوفیق وَ لَم یَجتَهِد فَقَد اِستَهزَءَ بِنَفسِه= کسی که از خدا موفقیت را می‌خواهد، اما حاضر نیست سخت ­کوشی کند، خودش را مسخره کرده است.» امام کلمه اجتهاد یعنی سخت کوشی را به کار می‌برد. کوشش، سعی و تلاش کافی نیست، سخت کوشی مهم است. ما می‌خواهیم گدای عاطفه دیگران نباشیم؛ اما حاضر نیستیم زحمت تولید عاطفه و محبت را به خود ‌بدهیم و در این زمینه سخت کوشی نداریم و این درست نیست. باید زحمت تولید مهر و عاطفه را تحمل کنیم تا به گدایی و گرسنگی در جنبه های عاطفی نیفتیم. برای تولید عاطفه چه کنیم؟ برای تولید عاطفه ابتدا باید قاعده ی «هو انت= او تو است» را رعایت کنیم و سپس دیگران را از نگاه خدا ببینیم. قاعده اول: «هو انت») برای اینکه توانمان در تولید عاطفه و محبت بالا برود، باید یاد بگیریم که چطور به همدیگر نگاه کنیم. یک نگاه این است که حضرت می‌فرماید: وقتی با یک انسان که خواهر مسلمان و یا برادر مسلمانت است روبه ­رو می‌شوی، بدانی که او خود تو است[1]و فقط بدن هایتان از هم جدا است. یعنی حقیقت شما یک نفر است. همه آدمها خود تو هستی. این قاعده خیلی مهم است. باید برسیم به اینجا که بگوییم: ما هیچ آدم غریبه ­ای روی کره زمین ندارم. خداوند ما را از یک روح واحد خلق کرده است: «خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ». یک روح واحد به بدن های مختلف تعلق گرفته و همه آدمها خود من هستم. اگر این قاعده را یاد بگیرم، دیگر سر کسی کلاه نمی‌گذاریم و کسی را دور نمی‌زنیم. به کسی دروغ نمی‌گویم و ... . قرآن در سوره اسراء می‌فرماید:«إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها= اگر نیکی بکنید، به خودتان نیکی کرده اید و اگر بدی بکنید به خودتان کرده اید.» اما وقتی یک نفر را غریبه می‌بینی و از خود دور می‌کنی، تو خودت را دور کرده‌ای. وقتی از همسرت، فرزندت، پدر و مادرت کم می‌گذاری، فکر می‌کنی خیلی زرنگی، در حالی که همان موقع هم داری سر خودت کلاه می‌گذاری. آدمی که عاشق خودش نیست، نباید توقع داشته باشد دیگران عاشقش باشند. کسی که خودش یکسره برای خودش زیر سؤال است، چگونه انتظار محبت دیگران را دارد؟ در حمله از عقب گفتیم، شیطان یکسره آدم را زیر سؤال می‌برد و یکسره آدم را لجن ­مال می‌کند. یکسره به آدم می‌گوید: نمی‌توانی، تو بدبخت هستی، تو بی­ عرضه هستی، تو ضعیف هستی، چه توقعی داری که دیگران احترام تو را داشته باشند. چرا گدای دیگران باشیم؟ خودت عاشق خودت باش کافی است. قاعده دوم: دیگران را از منظر خدا نگاه کنیم) راه دیگر که بالاتر از قاعده «هو انت» است، این است که به همه موجودات، اعم از انسان و حیوان و گیاه و حتی جمادات احترام بگذاریم. خداوند می‌فرماید: «او، من هستم.» یعنی طرف مقابل تو، الله است. برای همین حضرت فرمود: هر کس به بنده خدا به برادر مسلمان و خواهر مسلمانش احترام بگذارد و اکرامش بکند، خدا را اکرام کرده است. سپس حضرت یک سؤال قشنگ می‌پرسد: به نظر شما اگر کسی خدا را اکرام کند، خدا با این آدم چه کار می‌کند؟ خدا هم او را اکرام می کند. خدا می‌گوید: به مخلوقات من احترام بگذار. اگر به مخلوقات من احترام بگذاری، به من احترام گذاشته ای. پس اگر فرزندت را ببوسی، انگار من را بوسیده ای. فرزندت را نوازش کنی، من را نوازش کرده ای. به همسرت بخندی، به من خندیده ای. حتی اگر به یک درخت یا حیوان محبتی کنی، به من محبت کرده ای. پیغمبر به اشیاء اطرافش، حتی به لباسش هم احترام می‌گذاشت و برای هر یک اسمی می گذاشت. اینها همه شعور دارند و درک می کنند. چون ما اصلاً موجود بی شعور در عالم نداریم. سنگ ها می‌فهمند. دیوار می‌فهمد. لباست شعور دارد. اینها باشعور خودشان خدا را تسبیح می کنند. «یُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ=تسبیح می کنند خدا را هر چه که در آسمان و زمین است». یا می فرماید:« إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ= هیچ چیزی وجود ندارد، مگر این که خدا را تسبیح می کند. اما شما تسبیح آنها را درک نمی کنید». پس نگذار این لباس زیاد کثیف شود، چون آن هم تسبیح می‌گوید. به دندانهایت، موهایت و.... احترام بگذار: «مَنِ اتَّخَذَ شَعراً فَالیُکرِمهُ= هر کس مو می‌گذارد، پس به مویش احترام بگذارد.» این موضوع را در کتاب «دُرّ و صدف» توضیح داده ام. پس با حرمت با همه چیز رفتار کن. زیرا همه چیز شعور دارد و اینها تو را می‌بینند و همه تو را می‌فهمند. این زمینی که روی آن پا می‌گذاری، شعور دارد و «یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها= روزی اخبار خود را بیان می کند». یعنی زمین شعور دارد و تو روی زمین هر کاری بکنی، می‌فهمد. مسجد شعور دارد. برای همین است که دستور داده اند که وقتی وارد هر مسجدی شدی، نماز تهیت بخوان. وقتی مسجد را ترک بکنی، با تو قهر می‌کند. قرآن شعور دارد، وقتی آن را نمی‌خوانی و فقط در خانه می‌گذاری و به آن بی­ محلی می‌کنی، روز قیامت می‌گوید خدایا! من در خانه این بودم و این اصلاً به من محل نگذاشت و رفت رمان خواند، فیلم های کثیف دید، روزنامه و مجله خواند، اما اصلاً به من نگاه نکرد و به من بی­ محلی کرد. دعای قرآن هم مستجاب است. وقتی دعا کند که خدایا این بنده­ ات را ضایع کن، همانطور که من را ضایع کرد، دعایش اجابت می شود. نمونه ی دیگری از شعور جمادات کسانی که فیزیک و شیمی کار می‌کنند و در زیر میکروسکوپ موجودات را به طور زنده می بینند این موجودات همه درک دارند. در بحث اسماءالله آثار لفظی اسماءالحسنی بر اشیاء را توضیح داده ام. مثلاً کاسه های استیلی که در آن یس و چهار قل نوشته شده، شما آب را که در آن می‌ریزید، مولکول های آب شکل زیبایی می‌گیرند. اما اگر به آب فحش بدهید یا آن را در یک ظرف کثیف بریزید، یا اسم شیطان را روی آن بگویید، می‌بینید مولکول ها چه شکلی می‌شوند. پس همه موجودات شعور دارند و ما اصلاً موجود مرده و نفهم نداریم. ما باید یاد بگیریم که همه چیز را مظهر خدا و نشانه خدا ببینیم و احترام بگذاریم. اگر خدا معشوقت است و اگر می‌گویی خدا اله من است، پس هر چیزی که هست، همه عزیز هستند. همسرت را خدا به تو داده و امانت خداست. فرزندت را خدا به تو داده و امانت خداست. اصلاً شما از ناحیه خدا نگاه بکنید. خوش­ترین خبری که تا به حال در عمرمان به ما داده اند، این بوده: «اِنّا لله= ما مال خداییم.» خدا می‌گوید تو مال من بودی. شوهرداریت، زحمات بچه ­داریت همه را من می خرم. زحمات زن ­داری و بچه ­داری ات را من می‌خرم. برای چی خودت را کوچک کردی که از دیگران توقع داشتی؟ ای بیچاره! چرا رفتی و خودت را با یک آدم مقایسه کردی. ما نباید به کمتر از خدا خودمان را بفروشیم. حتی به بهشت هم حق نداریم خودمان را بفروشیم. ما خیلی بزرگ هستیم و نباید خود را کوچک ببینیم. نباید سر چیزهای کوچک دعوا کنیم. نباید حسادت داشته باشیم و بگوییم: چرا به فلانی نگاه کردی؟ چرا مادرت را بوسیدی؟ چرا به خواهرت محبت کردی؟ چرا به برادرت محبت کردی؟ چرا به خواهرم بیشتر از من محبت کردی؟ اصلاً حسادت در محبت، مال گداها و بدبخت هاست. تو خودت ثروتمند باش و بیشتر از همه، تو به برادرت و پدرت محبت کن. آیا منتظر هستی آنها محبت کنند؟ این که گدایی و کوچکی است. مدام دعوا سر دنیاست. همه به خاطر گدایی دعوا می‌کنیم. اما آدم ثروتمند اصلاً گدای کسی نیست. هر کس مؤمنی را شاد کند، انگار پیامبر ص را شاد کرده است در حدیث داریم:«مَن اَدخَلَ عَلی مُؤمِنٍ فَرَحاً فَقَد اَدخَلَ عَلَیَّ فَرَحا [2]= هر کس یک مؤمن را احترام بگذارد و شادش بکند، من رسول الله را شاد کرده است». قربان خدا بروم که از پیغمبر بهتر و مهربانتر است. خدا به موسی گفت: ای موسی! وقتی که من مریض بودم، چرا به عیادتم نیامدی؟ موسی گفت: خدایا چه موقع مریض بودی؟! گفت: فلان کس مریض بود. چرا تو عیادتش نرفتی؟ وقتی که او مریض بود، انگار من مریض بودم. قربان خدا بروم که با ما شاد می‌شود و با ما مریض می‌شود. حالا آیا خدا من را فراموش کرده؟ خدا من را رها کرده؟ خدا می‌گوید: نه! من کنار تمام غصه­ هایت بودم. تو اگر بدبخت و بیچاره شدی، برای این است که من را فراموش کردی. حضرت فرمود: هر کس منِ پیغمبر را شاد کند، حتماً خداوند یک تعهد نسبت به او پیدا می‌کند. پیغمبر فرمود به سادات خوب، به خاطر خدا محبت بکنید و به سادات بد هم به خاطر من محبت بکنید. وقتی که به سادات احترام کردی بگو: ای خدا! من کسی هستم که با همه آلودگیم، پیغمبرت را، امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا علیهم‌السلام را شاد کردم. چطوری شاد کردی؟ می‌گوید: من به فرزندانشان و به آدمها محبت کردم. بچه فقط نباید سید باشد. همه ما بچه های فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها هستیم. پس به همه احترام کنیم. این بهترین روش تولید محبت است. حالا ببین که آیا گدایی محبت بهتر است یا تولید محبت؟ عشق، توبیخ آدمهایی است که معشوق حقیقی را فراموش کرده اند راجع به عشق می‌گویند، چه می‌شود که یک دفعه آدم عاشق می‌شود و گرفتار و بدبخت همان عشق می‌شود و معشوق هم تحویلش نمی‌گیرد؟ عاشق مدام می‌رود و ناز می‌کشد و التماس می‌کند و اظهار محبت می‌کند؛ اما از سوی معشوق محبتی نمی بیند.  خدا می‌گوید: عشق، توبیخ آدم‌هایی است که معشوق حقیقی شان را فراموش می‌کنند. به همین دلیل، گدای عشق دیگران می‌شوند. این جزای آن است که خدا را فراموش کرده است. «وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ=و چون كسانى مباشید كه خدا را فراموش كردند و او [نیز] آنان را دچار خودفراموشى كرد»[3] وقتی که تو معشوق اصلی را فراموش می‌کنی، خدا به یک نفر مثل خودت مبتلایت می‌کند. به یک آدم بدبخت و ضعیف مثل خودت که مدام تو را بدواند و له­ ات بکند و تحویلت نگیرد. مثلا ۶ ماه یا یک سال با تو باشد، بعد بگوید: پشیمان شدم، ببخشید. من دیگر نمی‌توانم با تو باشم. گاهی خدا تو را به فرزندت مبتلا می‌کند. ۲۰ سال جان بکنی و بزرگش بکنی، بعد برود خارج از کشور و آنجا ازدواج کند و به تو خبر هم ندهد. گاهی به یک شوهر نمک ­نشناس، به یک زن نمک­ نشناس، به یک پدر نمک ­نشناس، به یک مادر نمک ­نشناس مبتلایت می‌کند. گاهی به آدم هایی مبتلایت می کند که له ­ات می‌کنند. اینها همه به خاطر این است که مزه ی قدرنشناسی خدا را بچشی.  پس عشق زمینی بد است؟ نه؛ خیلی هم خوب است. گفتیم، حضرت فرمود: کسی آدم­تر است که نسبت به همسر و فرزندانش عاشق­تر است. پس اینها چطوری با هم جمع می‌شود؟ می‌گوید، تو عاشق هستی، اما گدا نیستی. مهر می‌توانی بورزی و به شدت هم دوستشان داشته باشی؛ ولی اصلاً گدا نیستی. یک شب رباب و سکینه کنار امام حسین علیه‌السلام نبودند، حضرت می‌گوید: چه شب درازی است امشب که رباب و سکینه پیش من نیستند. انگار که این شب هرگز نمی‌خواهد صبح شود، این همه عاطفه دارد، ولی اصلاً گدا نیست. چون از یک کانون دیگر دارد جذب عشق می‌کند. فطرت گرای حقیقی، «عقده روانی» ندارد چطور می‌شود که در عین حالی که خودم یک عالم غصه دارم، بتوانم دیگران را شاد کنم؟ چطور می شود که وقتی خودم زیر دست زن ­بابا بزرگ شدم، زیر دست ناپدری بزرگ شدم و اصلاً عاطفه مادری و عاطفه پدری را ندیده ام، بتوانم به دیگران عشق و عاطفه و محبت بورزم؟ تنها راهش این است که «فطرت گرا» باشی. آدمهایی را دیده اید که محبت را حتی از فرزندان خودشان دریغ می‌کنند. اینها می گویند: مگر پدرم به من محبت کرده که من به فرزندانم محبت کنم؟ اینها گرفتار «عقده روانی» هستند. اما چیزی به اسم «عقده روانی» مال آدم مسلمان و مؤمن و فطرت­گرا نیست. عقده ­های روانی مال کسانی است که خدا و فطرت گرایی و معنویت را ندارند. مال گداهایی است که خدا را ندارند. مال کسانی است که اصلاً عرضه ندارند از آسمان روزی بخورند. فقط می‌خواهند سرشان را پایین بیندازند و از این لجن­ زار دنیا روزی بخورند. انواع و اقسام عقده ­ها و بیماری های روانی و کتاب هایی که می‌نویسند و در این دانشگاه‌ها و به خورد ما می‌دهند، اینها مال خودشان است. فقط لایق جامعه خودشان است. اینها مال جامعه ما نیست. کسانی که مثل آنها هستند، این کتابها به درد آنها می‌خورد. اما کسانی که از نظر فطری ثروتمند و اشرافی هستند، اصلاً آشغال­ خور نیستند. چرا ما آدمها را اذیت می کنیم؟ چرا اینقدر گدابازی در جامعه ما هست؟ چرا ما جلوی عشق و عاطفه را می‌گیریم؟ ما خیلی بد هستیم که اینقدر بخل می‌ورزیم. باید عرضه به خرج بدهیم و شادی و محبت و عواطف تولید کنیم. دست از این عقده­بازی‌ها برداریم. دست از این کوچک نگاه کردن‌ها و محروم کردن دیگران برداریم. هر کس در حق ما کوتاهی کرده، ما در حق دیگران وسعت ‌بدهیم، این نشانه ی بزرگی و آدمیت است. «مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الله عَهداً جاءَ مِنَ الآمِنینَ یَومَ القیامَۀ [4] = هر کس عهدی را نزد خدا داشته باشد، روز قیامت در زمره آمنین یعنی اهل امن است.» اصلاً خطر اینها را تهدیدشان نمی‌کند و در روز قیامت در امنیت و آرامش محشور می‌شوند. ما چه مکتب و دین زیبایی داریم. چقدر ما را بزرگ کرده اند. چقدر به ما احترام گذاشته اند. چقدر در این دین عشق و آرامش هست. چه خدایی داریم که می‌گوید اگر تو یکی از بندگان مرا شاد بکنی، من نمی‌گذارم این شادی حرام شود و در بهترین وجه، آن را به تو برمی‌گردانم. پی نوشت: [1] . قاعده ی: «هُوَ أنتَ = او خودت هستی». [2] پیامبر (ص) :مَن أدخَلَ على مُؤمِنٍ فَرَحا فَقَدْ أدخَلَ عَلَیَّ فَرَحا ، و مَن أدخَلَ عَلَیَّ فَرَحا فَقَدِ اتَّخَذَ عِندَ اللّه ِ عَهدا ، و مَنِ اتَّخَذَ عِندَ اللّه ِ عَهدا جاءَ مِنَ الآمِنِینَ یَومَ القِیامَةِ= هر كه مؤمنى را شاد كند، مرا شاد كرده است و هر كه مرا شاد سازد، از خداوند زنهارى گرفته باشد و هر كه از خدا زنهار گیرد، روز قیامت در امان باشد»(بحار الأنوار : 74/413/27.) [3] سوره حشر/19. [4] رجوع شود به پی نوشت شماره 2. ع ل 357