زبان یک تیغ دو دم است که هم به نفع و هم به ضرر انسان کار می‌کند. نبی اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرماید: «إذا أصبَحَ ابنُ آدمَ أصبَحَتِ الأعضاءُ كُلُّها تَستَكفی اللِّسانَ. أی تَقولُ: اِتَّقِ اللّه َ فِینا فإنّكَ إنِ استَقَمتَ استَقَمنا وإنِ اعوَجَجْتَ اعوَجَجْنا= چون آدمى صبح خویش را آغاز می‌کند، همه اندام‌ها[ى بدن او] از زبان مى‌خواهند كه بس كند؛ یعنى مى‌گویند: درباره ما از خدا بترس؛ زیرا اگر تو درست شوى، ما نیز درست مى‌شویم و اگر تو كج شوى، ما هم كج مى‌شویم».آن بخش آسیب شناسی‌اش را روی آن تاکید دارد. این روایت باطن ارتباط زبان با سایر اعضاء را بیان می‌کند. حضرت از آنچه که در ملکوت عالم بین اعضاء که همه شان شعور و آگاهی دارند،‏ سخن می‌گوید. تمام اعضای وجود انسان به زبان می‌گویند: کوتاه بیا و دست بردار، تقوای الهی را پیشه کن، مراقب خودت باش که ما  را اذیت نکنی. چرا؟ چون اگر تو درست باشی ما هم درستیم. ولی اگر تو کجی داشته باشی، وای به حال ما. ما همه به هم می‌ریزیم و کج می‌شویم. ممکن است انسان در سلوک‌های مختلف در قسمت‌های مختلف اعضا و جنبه‌های باطنی‌اش بتواند موفق باشد و کارهایی کند، اما زبان می‌تواند نتیجه زحمات تان را اوج بدهد و ضعف‌ها سایر بخش ها را تکمیل کند یا نابود کند. از بکارگیری کلمات زشت بپرهیزید یکی از 50 حقوقی را که امام سجاد (علیه‌السلام) در مورد زبان فرمودند و خیلی هم مهم است را برایتان می‌خوانم: «حَقُّ اللِّسَانِ إِكْرَامُهُ عَنِ الْخَنَى وَ تَعْوِیدُهُ الْخَیْرَ وَ تَرْكُ الْفُضُولِ الَّتِی لَا فَائِدَةَ لَهَا وَ الْبِرُّ بِالنَّاسِ وَ حُسْنُ الْقَوْلِ= حق زبان، دور داشتن آن از زشت گویى؛ عادت دادنش به خیر و خوبى؛ ترك گفتار بى فایده و نیكى به مردم و خوشگویى درباره آنان است». دقت کنید امام سجاد (علیه‌السلام) روی چه مسئله ای دست گذاشتند. زبان یک عضو بسیار محترمی در بدن است. دهان تان را از کلمات زشت و ناپسند پاک نگه دارید. چون طریق قرآن است. حقی که حضرت در این فرمایش دارد، این است که زبانت را اکرام و احترام کن. از فحش دادن و حرف‌های رکیک دوری کنید. اجازه ندهید این چیزها از زبان تان خارج شود. چون خیال، عقل و فوق عقل را آلوده می‌کند. حتی جسم را هم درگیر می‌کند. درگیر شدن جسم، یعنی مریضی، یعنی حرف زشت و بد، بر ساختار مولکول‌ها و سلول‌های بدن نیز زشت اثر دارد. آنهایی که دائماً در دهان‌شان فحش، حرف زشت و رکیک و بی‌ادبانه می‌زنند، قطعاً مریضی‌هایی دارند که خودشان متوجه نیستند. سلول‌های مغزی و خونی شان  قطعاً آسیب‌هایی خواهد گرفت که خودشان هم متوجه نیستند از کجا این آسیب ها را می بینند. پس زیانتان را به خیر عادت بدهید. بحث، این بحث عملی و سلوکی است. من بارها عرض کرده‌ام که فهرستی از کلمات خوب را بشناسیم و با آنها خودمان را عادت بدهیم و از کلمات زشت دوری کنیم. این خیلی مهم است.  قرآن هم بر این امر مهم «کلام» تاکید زیادی دارد. می فرماید: « قُل لِّعِبَادِی یَقُولُواْ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطَانَ یَنزَغُ بَیْنَهُمْ[1]= به بندگانم بگو: سخنى بگویند که بهترین باشد زیرا که شیطان میان آنها فتنه و فساد برمی‌انگیزد». «قل» کلمه‌ی شاه کلیدی است، یعنی اهمیتش زیاد است. شیطان از کلمات آدم‌ها بین همدیگر سوء استفاده می‌کند و با همان‌ها آنان را نسبت به همدیگر تحریک می‌کند. حالا بعضی ها حکیمند، بعضی ها حلیمند، بعضی‌ها رحیمند، بعضی ها رحمانند. از این حرف ها می‌گذرند، ولی اگر طرف مقابل ما کسی بود که این ویژگی ها را نداشت‏، آن وقت داستان درست می‌شود. این همه فتنه‌هایی که در بیشتر جشن عروسی یا در دعوای زن و شوهرها دیده می‌شود، به خاطر کلمات زشتی است که رد و بدل می‌شود. وقتی می‌گوییم از 5 ازدواج چهار نوعش شکست می‌خورد، قطعاً 95 درصدش به خاطر زبان است. این یک فاجعه است. همین که ما ادب زبان نداریم، سر از جدایی و طلاق و گرفتاری در می‌آوریم. در دعواهایی که حاشیه‌های فامیلی است. مثلاً دختر و پسری می‌خواهند با هم ازدواج کنند، قبل از خواستگاری ماجرای به کار بردن غلط زبان توسط دختر و پسر، خانواده‌ها و فامیل‌های شروع می‌شود تا زمانی که این دو بخواهند به هم برسند، صد جهنم را باید طی کنند. در آخر به جائی می‌رسند که هیچ لذتی در رسیدن به هم پیدا نمی‌کنند. از بس از اطرافیان زخم خورده هستند. بنابراین، زبان تان را به کلمات خوب عادت بدهید تا شیطان فسادی در شما ایجاد نکند. «و ترک الفضول التی لا فائده لها= و حرف های زائدی که اصلا فایده ای ندارد را ترک کنید». گاهی انسان در مقام تربیت است و به تعبیر روایت که مؤمن همیشه سهمی از شوخی را دارد. برای این که دلها با همدیگر نرم و جذب شوند. ولی گاهی مقام تربیت نیست. شخص دائماً مشغول چیزهایی است که فایده ندارد، حرف زیاد می‌زند. بعد در این بالا و پایین شدن‌ها هزاران کلمه بی ربط از دهان انسان بیرون می‌آید. در روایت داریم بیشتر جهنمی‌ها این جور آدمها هستند، یعنی بیشتر جهنمی‌ها آدم‌هایی هستند که زیاده‌گویی دارند. خیلی حرف می زنند. حرف‌های بی سر و ته و حرف‌های بی فایده. «فضول»، یعنی زیادی و اضافه. پس وقتی می‌گوییم: فلانی فضولی کرد. یعنی چیزی که به او ربطی نداشت، به زبان آورد. وسط پرید و دخالت کرد. «والبر بالناس» یکی از خوبی های زبان این است که او را برای محبت و نیکی به مردم به کار بگیرید، یعنی این زبان ساختار تولید بهشت را دارد. انسان باید تربیتش کند؛ باید برایش برنامه ریزی و تمرین کند که چگونه با این زبان می تواند محبت کند. به عنوان مثال، صبح که از خانه بیرون می آید، از نگهبان ساختمان، رفتگر محله، راننده تاکسی که سوار می‌شوید، مغازه‌ای که از آن جنس می‌خرید، با زبان نرم و خیر صحبت کنید تا همه از وجودتان آرامش بگیرند. یکی از رفتارهایی که به عنوان پایه و اساس شخصیت انسان است، سبقت در سلام است. به همه سلام و درود بفرستید. همه هنر و شرافت یک انسان، این است که با کسانی بسازد که دوستش ندارند. اگر توانستی  با کسانی که تو را دوست ندارند،‌ مثل مادرشوهر، خواهر شوهر، پدر زن و.. زندگی کنید و بسازید، هنر بزرگی کرده‌اید. انسانیت همین است. این که بگویم همه از من خوش‌شان بیایند، همه من را دوست بدارند، همه به من احترام بگذارند، این چه کمال و فضیلتی است؟ مهم آنجایی است که می‌دانی همه با تو مخالفند، سایه‌ات را با تیر می‌زنند. اگر بلد باشید که چطور رفتار کنید، برد کردید. پس راجع به مردم خوب حرف بزنید؛ بدی‌ها را نگویید؛ به خصوص در مورد کسانی که از دنیا رفته اند، نیستند و گم شدند. در دسترس ما نیستند. مثلا همسایه‌ای بوده و رفته. نباید پشت سرش حرفی زد. پس خیر و خوبی‌های مردم را بگویید. قشنگی و کمالات‌شان را ببینید. این گونه نباشد که فقط زشتی‌ها را ببینید. کسی که زشتی‌ها را می‌بیند برای خودش عذاب قبر تا قیامت درست می‌کند. کسی که شخصیتاً روی نقاط منفی و ضعف‌های آدم‌ها می‌نشیند، او آدم جهنمی است. ما چون عاشق خویشتن خویش هستیم و حب ذات داریم، هیچ وقت عیب خودمان را نمی‌بینیم. ولی خارهای دیگران را می‌بینیم. زبانی که هیزم آتش جهنم یا بوستان بهشت است «زبان» تخریبی در شخصیت انسان ایجاد می‌کند که به تعبیر معصوم تا قیامت آثارش می‌ماند، یعنی جهنمی درست می‌کند که آتش تولید می‌کند. قرآن می‌فرماید از جهنمی بترسید که «قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِیكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ[2]= نگه دارید خودتان و خانواده تان را از آتشی که هیزم آن آدم ها و سنگ هستند»، یعنی تامین آتش جهنم از نفوس انسانهاست و آتش جهنم از نفس انسان تولید می‌شود. شخص می‌سوزد و می‌سوزاند. در بهشت هم خداوند می‌فرماید: «وَفِیهَا مَا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْیُنُ= در بهشت آنچه دل می خواهد و چشم از آن لذت می برد موجود است». در بهشت هر لذت و هر چیزی که چشم از دیدنش خوشش بیاید، وجود دارد و خلق می‌کند. عظمت، زیبایی، بزرگی، ساختار و معماری، تنوع، کیفیت بهشت همه تابع نفس انسان است و جهنم هم همین طور. بهشت و جهنم تابع نفس انسان است. نقش زبان این است که می تواند هم هیزم درست  کند و هم بهشت. بعضی از زبان‌ها هستند که دائماً بهشت درست می‌کنند، یعنی مومن شخصیتی دارد که وقتی به او نزدیک می‌شوید، با زبانش آرامش، شادی و محبت پیدا می‌کنید، اما بعضی‌ها هم شخصیتی دارند که هر نقشی در هر جائی داشته‌باشند، آدم‌های متشنجی اند و جهنم درست می‌کنند. شخصیت آتشین دارند. مثلا پدر با بچه‌ها مشکل دارد، داماد با خانواده زنش، عروس با خانواده شوهرش، باجناق با خانواده باجناقش، جاری با جاری‌اش، استاد با شاگردهایش، شاگرد با اساتیدش، مدیر با زیرمجموعه، همکار با همکارانش و ... . آدمی است که دائماً در تشنج است. دیگران مواظبند که نیش نزند. چون به هم می‌ریزد. پس زبان‌تان را به خیر عادت بدهید، یعنی فردی باشید که در ناملایم ترین شرایط، کلام خیر می‌گوید. این سلوکی است که باید خودتان را عادت بدهید که آتش درون خود را در هر شرایطی خاموش کنید. آتش نباشید که هم خودتان را بسوزانید هم دیگران را. بلکه آتش نشان باشید. آتش را خاموش کنید. زبان/ [1] . سوره اسرا/آیه 53. [2] . سوه تحریم/آیه 6.

اساساً زهد به دنیا و میل به آخرت چه فایده­‌ای دارد؟ ما از کمال مطلق جدا شده و به جهان محدود رسیده‌­ایم:«از نیستان تا مرا بُبریده­‌اند/ از نفیرم مرد و زن نالیده‌­اند». «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ؛ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ= براستى انسان را در نیكوترین اعتدال آفریدیم؛سپس او را به پست‏ ترین [مراتب] پستى بازگردانیدیم»(تین/4و5). یعنی ما از عالی­ترین وضعیت به پست­ترین وضعیت رسیده‌ایم. باید تلاش کنیم که به جایگاه‌مان برگردیم یعنی نزد «الله». باید این راه را با قدرت، سرعت و سبقت طی کنیم. ویژگی­‌های حرکت به سمت الله عبارتند از: 1- عقب گرد ممنوع؛ «الخائنُ مَن شَغَلَ نفسَهُ بغَیرِ نَفْسِهِ، و كانَ یَومُهُ شَرّا مِن أمْسِهِ». امیرالمومنین علیه السلام: «خیانتكار كسى است كه خودش را رها كرده به معایب دیگران بپردازد و امروزش بدتر از دیروزش باشد.»(غرر الحكم: ٢٠١٣). البته نباید دو روزش هم یکی نباشد که در این صورت ضرر کرده‌­است،«من ساوی یوماه فهو مغبون». 2- لزوم سرعت؛ «وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ=و براى نیل به آمرزشى از پروردگار خود و بهشتى كه پهنایش [به قدر] آسمانها و زمین است [و] براى پرهیزگاران آماده شده است بشتابید»(آل عمران/133). هر قدر سرعت بیشتری داشته‌­باشیم سیر در بی­نهایت ما بیشتر است. کسانی که زودتر می­‌رسند بیشتر سیر می­‌کنند. 3- لزوم سبقت؛ «سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ=سبقت بگیرید [براى رسیدن] به آمرزشى از پروردگارتان و بهشتى كه پهنایش چون پهناى آسمان و زمین است»(حدید/21). سبقت و چشم و هم­چشمی در همه جا بد است مگر در حرکت به سوی پروردگار یعنی سیر معنوی و در غیر این صورت‌ «اراده ­ی علوّ» است که چنین کسانی از بهشت محرومند. اما در مسیر معنوی خداوند امر به سبقت کرده که هر چه از خوبی‌­ها که دیگران دارند را ما سعی کنیم بیشتر و بالاتر آن را داشته‌­باشیم. برای سرعت و سبقت ما باید ملاک داشته‌­باشیم. اگر مقیاس حرکت‌مان رفتار دنیا با ما و یا رفتار مردم با ما باشد دچار خسران می­‌شویم. ما باید بتوانیم به آنچه که خدا از ما می‌­خواهد عمل کنیم.کسی که نمی‌تواند کینه‌­ی کسی که او را اذیت کرده از دل بیرون کند ملاکش خدا نیست بلکه نوع رفتار اشخاص است. افراد پیرامون ما در هر قالبی که باشند حریف تمرینی ما هستند. سرانجام «مراء» ختم به «کینه» می‌شود حضرت رسول «صلی الله علیه و آله» می­‌فرمایند:«در مراء حتی اگر حق با تو بود آنرا ترک کن که من سه بهشت برایت تضمین می­‌کنم و الا از شفاعت من محروم می­‌شوی». در این حالت فشار روی طبیعت است نه فطرت، در مراء، غایت آن مغالبه یعنی غلبه است که پس از آن داستان کینه شروع می‌­شود. کسی که خدا را طرف مقابل خود می­‌داند به راحتی می‌تواند برخودش غلبه کند و مراء را کنار بگذارد. اگر ما با کسی به رابطه­‌ی شخصی بیفتیم مطمئناً ضرر می­‌کنیم. ما حق نداریم. کسی که قصد دارد خودش را ثابت کند در حقیقت خودش را ساقط کرده‌­است. باید بی­‌خیال شویم در این صورت است که خدا ما را بالا می‌­برد. برای رسیدن به الله سرعت و سبقت لازم است. کسی که سنگین است نه سرعت دارد و نه سبقت. حس و خیال و وهم بخش حیوانی ما هستند که سنگین هستند و سرعت و سبقت ندارند و گاهی عقل هم می‌‌­تواند در اختیار حیوانیت قرار بگیرد و هم در استخدام فوق عقل. پس ما باید تمام مراتب قوایمان را در استخدام فوق عقل درآوریم. گاهی علم و مقام و موقعیت به حدی برای بعضی‌­ها مضر می‌شود که آنها را جهنمی می­‌کند. کسی که به چنین کمالاتی دلخوش است خیلی بدبخت است. و نمی‌­تواند مسیر کمال را طی کند. زهد چیست؟ «زهد» یعنی همه­‌ی تلاشت را برای خوب بودن بکنی و به هیچ چیز دلبستگی نداشته‌­باشی و غصه نخوری. «زهد» اوج آزادگی انسان و بزرگترین نیروی شادی آفرین در انسان است و تولید آرامش می­‌کند. تنها بخشی که غم آن شادی تولید می‌کند، بخش فوق عقل است. همانگونه که گریه‌­ در روضه و در نماز شب انسان را شاد و آرام می‌­کند. قیمت انسان به میزان زهدش است و اینکه دغدغه‌­ها و دلتنگی‌­های انسان به چه چیزهایی است. کسی که از بی­‌توجهی و تحویل نگرفتن دیگران ناراحت می­‌شود گرفتار وهمیات است. شما به تعداد رنجش‌ها، خوشی‌­ها و ناراحتی‌ها دائماً بها می‌­پردازید: «چون به هر میلی که دل خواهی سپرد             از تو چیزی در نهان خواهند برد» به طور کلی اگر دغدغه­‌ی شخص مربوط به حس، خیال و وهم، یا عقل و فوق عقل می‌باشد قیمت انسان هم همان است. «زهد» یعنی داشتن قیمت­ها و قیمت خود. کسی که به بازار رفته و قصد خرید جنس نفیس دارد با اجناس ارزان قیمت تحریک نمی­‌شود. امام رضا (علیه‌السلام) می‌­فرمایند:«اگر کسی کینه­‌ی یکی از شیعیان من در دلش باشد و او را اذیت و ناراحت کند من بر خودم واجب کرده‌­ام که نفرین کنم که نه خیر دنیا ببیند و نه آخرت». مگر اینکه انسان توبه کرده و کینه را از دلش بیرون کند. ما باید باور کنیم که با کسی مسابقه و رقابت نداریم و سایرین فقط حریف تمرینی ما هستند و اگر آنها را جدی بگیریم و طرفمان افراد باشند نه خدا، خیلی حماقت کرده‌­ایم. ما باید با خدا زندگی کنیم: «قال انّ صلاتی و نسکی و مماتی و محیای لله رب العالمین». زهد و بی­‌رغبتی به این معنا نیست که مراتب پایین نفس مهم نیستند. بلکه زهد یعنی عدم وابستگی به مراتب پایین­تر از فوق عقل و این که بودن یا نبودن آن فرقی نداشته‌باشد. برای همین در قرآن آمده است: «لِكَیْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ = تا بر آنچه از دست‏ شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است‏ شادمانى نكنید» (حدید/23). خداوند هر چه که به ما بدهد یا ندهد برای آنها باید شکرگزار باشیم. امام سجاد (علیه‌السلام) به خداوند عرض می‌­کند: به آن چیزهایی هم که ندادی مانند داده­‌هایت شکر می­‌کنم. اگر به این حالت برسیم خیلی خوب است. امام «رضوان الله» فرمودند: انسان اگر به یک کتاب و تسبیح هم دلبسته گردد خطرناک است. البته به ما توصیه نشده که نداشته‌­باشیم. امامان ما ثروتمندترین مردم زمان خودشان بودند و در عین حال بی­‌رغبت­‌ترین و بخشنده­‌ترین مردمان. در حدیث «عنوان بصری» شرط اول، عدم تدبیر بنده برای خودش است. زمانی که طلبگی را آغاز کردم به شدت شیفته‌­ی درس بودم ولی وقتی استادمان فرمودند که باید به جبهه برویم همین کار را کردم و بعضی از روحانیون جبهه را رها کردند تا مبادا شاگردان آنها در حوزه از لحاظ درسی از آنها پیشی بگیرند. تا شرّ بخش‌های پایینی را از سر خودمان کم نکنیم نمی‌توانیم از بخش فوق عقل بهره و لذت ببریم. دلبستگی های دنیایی، مانع کسب اسماء الله می‌شوند خداوند هر هزار اسمش را به نام ما زده است ما به دنیا که می‌­آییم تا اسماء الهی را کسب کنیم. دلبستگی‌­هایمان مانع از فعال شدن اسمها در ما می‌­گردند. خدا و فرشتگان منتظرند که ما سر خودمان را خلوت کنیم تا به قلب ما معارف، عشق و شور را وارد کنند و ما آنها را معطل نگاه داشته‌­ایم. ما به مجرد اینکه کار خوبی را انجام می­‌دهیم با توجه خدا مثلاً به صورت خواب خوب دیدن، مواجه می‌گردیم. متأسفانه ما خیلی سر خودمان را شلوغ کرده‌­ایم لذا دریافت نداریم؛ «لا تجعل اکبر همّک باهلک و اولادک» بیشترین همتت را خانواده و اولادت قرار نده «من» و «ماجراهای من» خیلی گرفتاری ایجاد می­‌کند. هر قدر انسان بتواند حاشیه­‌ها را کم کند به نفعش است. درباره­‌ی علی (علیه‌السلام) آمده که ایشان از منزل که خارج می­‌شدند مرد بودند ولی در خانه بچه بودند. همین که انسان میل به دیده شدن پیدا کند و توقع احترام و ... داشته­‌باشد بیچاره است. در روایت توصیه شده که التزام به همنشینی با پایین­‌تر از خودمان داشته‌­باشیم. مرحوم میرداماد با افراد بی­سر و پا معاشرت داشت با این رفتار «دیده» نمی­‌شد. شاه عباس غیر مستقیم به او گفت که شنیده‌­ام بعضی از بزرگان با اراذل می‌­گردند. میرداماد پاسخ می‌­دهد: من با اراذل می‌­گردم ولی در بین آنها بزرگی ندیده‌­ام. با این حال بعضی از مردها بعد از تحصیلات و رسیدن به مدارج عالی همسرشان را شایسته ندانسته و آنها را طلاق می‌­دهند. مرحوم ملاهادی سبزواری به دلشان مراجعه کرده و سنگینی علوم را بر قلبشان احساس کردند و اذیت شدند وقتی بعد از تحصیل علم به شهرستان باز می گشتند در بین راه مسیر را عوض کرده و به کرمان رفتند و خودشان را در آنجا فقیر جا زده و حاضر شدند که در خدمت خادم مدرسه ­ی علمیه شوند و نوکری طلاب را می­ کردند و با دختر خادم مدرسه هم ازدواج کردند. یک روز در حالی که جارو می­ کرد متوجه شد که طلبه‌­ها در بحث علمی اشتباه می­‌کنند و به کنایه به استاد آنها چیزی می‌­گوید و مشکل علمی حل می‌­گردد، ملاهادی همین که حس کرد که رازش برملا شده شبانه حرکت می­‌کند و به سبزوار می رود تا شناخته نشود. بعدها که مشهور می­‌شود از همه‌­ی شهرها برای استفاده از محضرش نزد او می‌­روند و کرمانی‌­ها که او را می‌­بینند بسیار تعجب می­‌کنند که این همان خادم مدرسه است! خدا رحمت کند شهید عباس بابایی را  این شهید بزرگوار به حدی متواضع بود که یکی از دوستان تعریف می‌­کرد در محل کار ایشان کارهای خدماتی را انجام می‌‌دادند و من او را عوض خدمه اشتباه گرفتم وقتی متوجه شدم و احساس شرمندگی نمودم با کمال تواضع دست مرا فشرد و گفت که از این به بعد ما با هم رفیقیم. ما خیلی گرفتار هستیم، بیابید تمرین کنیم که یکسال در ذهنمان با کسی درگیر نباشیم تا ملکه‌­ی ما شود. بعضی­ها با هم قهر می­‌کنند در صورتی که فرموده‌­اند اگر سه روز قهر به طول بینجامد از ولایت خدا خارج می­‌شوند. ما برای رسیدن به بی­نهایت باید از مراتب پایین (حس، خیال، وهم و عقل) بگذریم. مؤمن حقیقی همتش از همه‌­ی مردم بیشتر است زیرا هم مجبور است این چهار مرتبه را داشته‌­باشد و هم باید گرفتار و درگیر آنها نباشد و همه‌­ی دلش بر فوق عقل استوار باشد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) می­‌فرمایند که خوبهای سادات را به خدا ببخشید و بدهای ایشان را به من. منظور حضرت این است که اگر این کار را بکنی مرا بدست آورده­‌ای و قیمت کمتر از این نیست. حضرت ضمناً می­‌فرمایند که اگر مصیبتی دیدید متذکر شوید که من نزد شما نیستم، (به حدی مصیبت فقدان من بزرگ است) آنگاه مصیبت خود را  فراموش می‌­کنید. یعنی مصیبتی بالاتر از فقدان ایشان برای ما نیست. تا ما خودمان را سبک نکنیم به شوق نمی‌­رسیم و تا به شوق نرسیم پروازی صورت نمی‌­گیرد. استعداد بی­نهایت الهی را ضایع نکنیم. باید تمرین کنیم که حتی در ذهن و دلمان با کسی درگیر نشویم.

گاهی انسانها برای خودشان دسته­‌بندی‌ها و گروه‌بندی‌ها، جامعه‌­های فرضی، حزب و جناح درست می‌کنند و طبق فرموده خداوند «كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ= هر دسته و گروهی به آن چیزی که خودشان دارند دلشاد هستند». بسیاری از این تقسیم­‌بند‌ی‌ها موهومند و حقیقتاً ارزشی ندارند. اما خداوند به عنوان خالق انسانها و جهان، با یک روش حقیقی انسانها را گروه بندی می‌کند. چون ما در مسیر دنیا به سمت پروردگارمان در حرکت هستیم. «أَنَّ إِلى‏ رَبِّكَ الْمُنْتَهى[1] = و اینكه پایان [كار] به سوى پروردگار توست»؛ «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ[2] = ما از آن خدا هستیم و به سوى او باز مى‌گردیم»، پس به سمت آخرت و ابدیت پیش می‌رویم و در این حرکت، با یک تضاد درونی بین قوایی که ما را به سمت زمین و ارزش‌های زمینی و حیوانی می‌کشاند، از یک سو؛ و از سوی دیگر، قوایی که ما را به سمت هدف خلقت‌مان و اصل آسمانی و الهی ما می‌کشاند، روبرو هستیم. غیر از این هم امکان ندارد ما به رشد و سعادت برسیم. چون انسان موجودی مختار است، پس با اختیار باید حرکت به سمتِ هدفِ خلقتش را انتخاب کند. یعنی باید بین خوبی‌ها و بدی‌ها، بین وسوسه­‌ها و الهامات، بین کفر و ایمان مختار باشد و خودش آگاهانه انتخاب کند. قرآن می‌فرماید:«إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً[3]= ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاكر باشد و پذیرا گردد یا ناسپاس ». به دلیل این که ما با اختیار این مسیر را طی می‌کنیم، بین دو راهی همیشه قرار خواهیم گرفت. همیشه پیشنهادهای مختلفی به ما می‌شود و ما باید از بین این پیشنهادها آنهایی را بپذیریم که با حیثیت انسانی ما و ضرورت تحصیل قلب سلیم در حرکت به سمت آخرت و ابدیت سازگاری داشته باشد. آدمها وقتی به درون خودشان مراجعه می‌کنند، با خصوصیاتی که از هر دو دسته می‌دانند، متوجه می‌شوند که الان در حزب شیطان قرار دارند یا در حزب خدا؛ از دوستان خدا هستند یا از دوستان شیطان؟ هر کدام از این دو دسته و دو حزب، مسیرشان مشخص است. آنهایی که خودشان را به خدا می‌سپارند و خود را تحت مجموعه ولایتی الله قرار می‌دهند، اینها از سختی و تاریکی به سوی آسایش و نور و به سمت هدف خلقت شان در حرکت هستند:«اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ». اما کسانی که دوستان شیطان هستند و در حزب شیطان هستند و از شیطان تبعیت می‌کنند:«وَ الَّذِینَ كَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ» از آن نور اولیه و نور فطرتی که دارند کم کم خارج می‌شوند و باطن انسانی‌شان را از دست می‌دهند و تبدیل به حیوان و در زمره شیاطین محشور می‌شوند. این تقسیم‌­بندی حقیقی است و واقعاً همه انسانها در یکی از این دو حزب قرار دارند. در دعای روز سه­‌شنبه می‌خوانیم:«اللهم اجعلنی من جندک؛ اللهم اجعلنی من حزبک؛ اللهم اجعلنی من اولیائک = خدایا من را از سربازان خودت از حزب خودت و از دوستان خودت قرار بده». کسانی که عضو مجموعه ولایتی الله هستند، در این مجموعه ثبت‌ ­نام می‌کنند و به ارزش‌های این حزب حقیقی پای‌بند هستند و مسیرشان به سمت کمال آرامش، شادی و رشد است. مثل دانش­ آموزان خوبی که از اول تصمیم می‌گیرند به حرف معلم گوش بکنند و از استاد اطاعت بکنند تا بالا بروند. ولی دانش ­آموزانی هم وجود دارند که اساساً تصمیم به درس خواندن ندارند. مسیر اینها به سمت دور شدن و جهل و انحراف و بزهکاری و اخراج از مدرسه و آینده تیره و تاریک است. هر دو هم با اختیار این مسیر را انتخاب می‌کنند. عضویت در هر کدام از این دو مجموعه، احساسات، حالات، قابلیت‌ها و توانایی‌های ویژه­ای را برای اعضای آن به ارمغان می‌آورد. در مجموعه ولایتی الله، حرکت از محدودیت و ضعف به سمت روشنایی، نور، قدرت، آرامش و شادی است. در حزب شیطان حرکت رو به ضعف و ترس و دلهره و ناامیدی و اضطراب است. همیشه اینها دو مسیر متضاد دارند. خداوند و فرشته‌­ها دائماً به ما امید، نشاط، شادابی، آرامش، قدرت، ارزشهای انسانی را تلقین و الهام می‌کنند. شیطان هم در مقابل خدا و فرشته­‌ها به ما ترس، ناامیدی، غم و اضطراب را تلقین می‌کنند. کسانی که تصمیم ندارند آدم باشند؛ آدم‌هایی که تصمیم ندارند مسیر انسانیت را طی بکنند؛ مسیر هدف خلقت شان را طی بکنند؛ اصلاً کاری با هدف خلقت شان برای اینکه چرا به دنیا آمده اند و هدف از خلقت آنها چه بوده‌ ندارند. اینها مقصد و هدف و اله‌شان را نشناختند؛ اینها اساساً خودشان ذاتاً خود به ­خود عضو حزب شیطان قرار می‌گیرند و شیطان از اینها استفاده می‌کند و خیلی راحت اینها را فریب می‌دهد. اما انسان‌هایی که خیال دارند واقعاً انسان باشند؛ می‌خواهند مسیر خدا را طی بکنند؛ می‌خواهند به سمت ابدیت و معشوق خودشان حرکت بکنند، مورد حمله شیطان قرار می‌گیرند. همین که تصمیم می‌گیری آدم خوبی باشی، حملات شیطان شروع می‌شود مورد حمله شیطان قرار گرفتن، فقط مخصوص آدم‌های بد نیست. خود خدا در قرآن می‌فرماید، شیطان روی صراط مستقیم به شما حمله می‌کند. یعنی زمانی که تصمیم می‌گیری، آدم خوبی باشی، انواع وسوسه‌­ها شروع می‌شود. خیلی‌ها وقتی به ما مراجعه می‌کنند و می‌گویند که ما قبل از اینکه توبه کنیم، خیلی گناه می‌کردیم؛ گناهان مختلفی انجام می‌دادیم. آن موقع اینقدر دغدغه فکری نداشتیم. اما از وقتی که تصمیم گرفتیم آدم خوبی باشیم و راه خدا را برویم؛ وسوسه‌­ها و دلشوره­‌های ما بیشتر شده است. این آغاز راه است و درست هم است، یعنی ما در صراط مستقیم مورد حملات چهارگانه شیطان قرار می‌گیریم. چرا؟ چون به این حمله­‌ها احتیاج داریم. چون خداوند که کمال مطلق و علم مطلق، حیات مطلق، اراده مطلق، قدرت مطلق و بهجت و سرور مطلق است، ما را آفریده و می‌خواهد مثلِ خود او شویم و در این مسیری که می‌خواهیم مَثَل او شویم، دوره‌ای دارد. آن دوره این است که شیطان در این مسیر قرار گرفته و از هر طرف به ما حمله ور می‌شود. منظور از حملات چهارگانه شیطان چیست؟ قبلاً گفتیم که شیطان چهار حمله (حمله از جلو، عقب، راست و چپ) دارد که در این حملات چیزهایی را به ما تحمیل و آفت هایی را به ما منتقل می کند. «حمله از جلو» یعنی حمله از آینده، چون جلوی ما آینده ماست، آنچه که قرار است بیاید و اتفاق بیفتد، جلوی ما قرار دارد. «حمله از عقب»، حمله از گذشته ماست. گذشته پشت ما قرار دارد و ما آن را پشت سر گذاشته ایم. این حمله از عقب می‌شود آنچه که مربوط به گذشته است. «حمله چپ» گناهان است. پیشنهاد می‌کند که به سوی آلودگی‌ها، انحرافات، کج­ فکری‌ها و گناهان برویم. حمله شیطان از این سمت  شروع می‌شود. رعایت نکردن اندازه‌ها و حدودی که خداوند به ما می‌گوید، مقاومت در مقابل حق و ناسازگاری با حق، از حملات سمت چپ شیطان است. زمانی که شیطان می‌بیند ما مقاومت می‌کنیم و واقعاً می‌خواهیم به سمت خداوند تبارک و تعالی برویم و نمی‌تواند با پیشنهاد گناهان حریف ما بشود، اینجاست که لباس مقدس می‌پوشد. یعنی دیگر از دریچه مخالفت برنمی‌آید و تو را آرام می‌گذارد. سپس لباسی که تو می‌خواهی و علاقمندش هستی، می‌پوشد و فکرهایی که دوست داری به تو می‌گوید و یک جریان موازی با ذهن و دل شما ایجاد می‌کند در واقع در مسیری مقدس از طریق دین و مقدسات به ما ضربه می‌زند. وقتی شما دشمنت را بشناسی، می‌توانی رابطه­‌ات را با او تنظیم کنی. یعنی بگویی من با این شخص ارتباط ندارم و اگر بخواهد با من بجنگد با او می‌جنگم. اما اگر کسی آمد گفت: من دوست شما هستم و رابطه دوستی با شما برقرار کرد و شما اعتمادت به او جلب شد. کاملاً حریم خودت را باز می‌گذاری و او راحت­‌تر می‌تواند به شما ضربه بزند. چون همرنگ خود شما شده است. در حمله از سمت راست شیطان همیشه حمله‌­هایش با صورت‌های مقدس است. با صورت‌های پسندیده و موجه و مقدس به انسان حمله می‌کند. در طول تاریخ اسلام اگر دقت کرده باشید، بیشترین ضربه‌­ها را به اسلام پیغمبر و معصومین، کسانی زدند که با لباس کفر و دشمنی جلو نیامدند، بلکه با لباس‌های مقدس و با حرف‌های قشنگ و با عنوانی قشنگ جلو آمدند. در تاریخ صدر اسلام، بعد از امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) ما سه تا جنگ داریم، کسانی که با امیرالمؤمنین می‌جنگند، کسانی نیستند که ادعا کنند، ما کافر و دشمن پیغمبر و دشمن دین خدا هستیم. در جنگ جمل یاران پیغمبر هستند که در مقابل امام معصوم صف‌­آرایی کردند. در جنگ صفین معاویه با حیله‌ی قرآن سر نیزه کردن، یعنی با صورت مقدس به جنگ امیرالمؤمنین می‌آید. اینجاست که افراد ابله و جاهل فریب می‌خورند و باعث شکست امیرالمؤمنین می‌شوند. در جنگ سوم یعنی جنگ نهروان، تمام کسانی که در مقابل امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) قرار دارند، کسانی هستند که روزها روزه هستند و شبها به نماز شب می‌ایستند. همه صورت‌های مقدس، ولی در هر سه جنگ، چهره مقدس ولی باطل هستند. شیطان وقتی دید که نمی ‌تواند از حمله سمت چپ و با چهره گناه و فساد و کفر به جنگ امیرالمؤمنین بیاید، چون شکست می‌خورد، حمله سمت راست را انتخاب کرد. «آینده ی مشکوک و احتمالی» و «آینده ی قطعی» چیست؟ انسان در مسیر زندگی اش دو آینده دارد. آینده ی «مشکوک و احتمالی» و آینده ی «قطعی». آینده مشکوک و احتمالی، عبارت است از عمر دنیا. یعنی ما از این لحظه‌­ای که اینجا هستیم، احتمالاً و شاید چند ثانیه، چند دقیقه، چند ساعت، چند روز، چند هفته و چند ماه و چند سال زنده باشیم. نمی‌دانیم چقدر است. اما همه جور احتمالی هست. اگر به این فرمایش نبی اکرم(صلی الله علیه و آله) توجه کنیم که فرمود متوسط عمر امت من 60 سال است، در این صورت بسیاری از ما یک سوم، دو سوم و بلکه بیشتر عمرمان را طی کرده‌ایم و کمی از آن مانده، ساعت‌ها و روزها و سال‌های محدودی باقیمانده. این آینده را آینده مشکوک می‌گویند. آینده‌ی دیگر ما، «آینده قطعی» که مشکوک نبوده و یک آینده مسلم و قطعی است. این آینده از وفات ما شروع می‌شود. حتماً وفات سراغ مان می‌آید. «أَیْنَما تَكُونُوا یُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ[4]= هر كجا باشید شما را مرگ درمى‌یابد». یقیناً شکی هم در آن نیست. هیچ انسانی نیست که در آن مقوله شک بکند. هر جا باشید این تولد به سراغ شما خواهد آمد. چون ماهیت ما ماهیت جنینی است. ما در رحم دنیا قرار داریم. مثل هر جنینی که در رحم مادر هست و یک زمانی از رحم مادر متولد می‌شود؛ ما هم همینطور، زمانی از رحم دنیا خارج می‌شویم که با وفات شروع می ‌شود و وارد عالم برزخ می شویم. مدتی را در برزخ هستیم تا قیامت 50 هزار ساله. بعد از قیامت هم که دوران حیات ابدی ما شروع می شود و تا وقتی که خدا خدایی بکند، ما زنده هستیم و به عنوان وجه خدا و به عنوان نفخه خدا زندگی خواهیم کرد. مرگی هم برای هیچ کس وجود ندارد. این آینده قطعی است. عامل مهم و حیاتی در آینده قطعی، یعنی زندگی آخرتی ما، شادی و آرامش است. دل مضطرب و ناآرام نه می‌تواند دنیای خوب و نه آخرت خوبی بسازد. با افسردگی، پژمردگی، غم، غصه و دلمردگی، آدم انگیزه‌­ای برای ساختن دنیای خوب ندارد. در نظام برزخی و ملکوتی هم گرفتار عذاب قبر و گرفتاری‌های آنجا می‌شود. به خاطر این که به آنجا بد متولد شده، چون گفتیم ما در بهشت و نظام برزخی، به قلب سالم احتیاج داریم. قلبی که مضطرب و همیشه غمگین است، سالم نیست. این نکته خیلی خیلی مهم است و اتفاقاً میزان شادی و آرامش و نشاط و قدرت ما در بهره‌­برداری از بهشت و بالاتر از بهشت دقیقاً بسته به این است که در دنیا چقدر شادی و نشاط داریم. آدمی که اینجا عصبی، پرخاشگر، بددهان، حسود، بداخلاق و بدجنس است، نمی ‌تواند تولد سالم به بهشت داشته باشد. عامل مشترک تمام حمله های ۴ گانه شیطان «غم» است عوامل و ابزار اصلی، حیاتی و کلیدی حرکت ما به سوی ابدیت، نشاط، امید و آرامش است. عامل مشترک در حملات چهارگانه ی شیطان، ایجاد اندوه و غم در انسان است تا بدین وسیله او را از پیمودن مسیر ابدیت منحرف سازد. هر وقت فکری به سراغ ما آمد، باید مؤلفه‌­های شیطانی بودن یا الهی بودن آن را بشناسیم. در تمام ارتباط‌ها، انتخاب‌ها و چینش‌های فکر و برنامه‌ریزی‌ها برای آینده، اگر فکری آمد که مؤلفه‌های غم، ترس، ناامیدی و احساس ضعف و ناتوانی را داشت، این افکار هیچ کدام مال ما نیست، بلکه حمله‌­ای است از طرف شیطان. شیطان در این مسابقه، لشکریانش را که غم، ترس، ناامیدی، ناتوانی است می‌آورد و در مقابل شما قرار می‌دهد. اگر شما توانستید در مقابل این لشکر ایستادگی کنید و درست نقطه مقابل غم را انتخاب کنید و بروید سراغ شادی، قدرت، امید و نشاط، جنگ را می‌برید و روزبه ­روز رشد می‌کنید. اما افرادی که دلهای غم پرور دارند، یعنی افرادی که شخصیتاً علاقه به غم خوردن و غصه خوردن دارند و اصلاً با غم انس دارند؛ همیشه دوست دارند بترسند؛ همیشه دوست دارند یک چیزی را زیر سؤال ببرند؛ همیشه دوست دارند شک و تردید داشته باشند. به شیطان پاسخ مثبت می‌‌دهند و در نتیجه، آینده مشکوک و آینده قطعی خودشان را خراب می‌کنند. اما اگر با سلاح امید، یقین و بینش عمیق، به جنگ با حملات شیطان برویم، پیروز می‌شویم. شیطان این موضوع را خوب می‌داند و اساساً علت اینکه از جلو، عقب، راست و چپ حمله می‌کند، این است که بتواند در حرکت ‌مان به سمت زندگی دنیایی و آخرتی زیبا، شک، تردید و دودلی، تزلزل، ناامیدی، غم، افسردگی و ترس ایجاد کند و با این کار قدم ما را سست کند. او در درون شما این فکر را تولید می‌کند که نتوانید قدم بردارید. برای ساخت آخرت هم اگر بخواهیم تردید بکنیم، شک داشته باشیم و ناامید باشیم، نمی ‌توانیم آینده­ را بسازیم. شیطان/ حملات چهارگانه [1] - نجم/ 42. [2] - بقره/156. [3] - انسان/3. [4] - نساء/78.

امام صادق علیه‌السلام می­‌فرمایند: «إنّ العَبدَ لَیَنوی مِن نَهارِهِ أن یُصَلِّیَ باللَّیلِ فتَغلِبُهُ عَینُهُ فیَنامُ فیُثبِتُ اللّه ُ لَهُ صَلاتَهُ و یَكتُبُ نَفَسَهُ تَسبیحا و یَجعَلُ نَومَهُ علَیهِ صَدَقَةً= آدمى در روز نیّت مى‌كند كه نماز شب بخواند، اما چشمانش بر او غلبه مى‌كند و در نتیجه مى‌خوابد. پس خداوند نمازش را براى او ثبت مى‌كند و نفس كشیدن‌هایش را تسبیح مى‌نویسد و خوابش را براى او صدقه قرار مى‌دهد». بنده‌­ای در روز نیت می­‌کند که شب بلند شود و نمازی بخواند، اگر نیت او صادقانه بود و واقعاً قصد این کار را داشت، اما در اثر خستگی خوابش گرفت و نتوانست نماز بخواند، خداوند ثواب نماز شب را برای او می‌­نویسد و نیز نفس او را تسبیح می‌­نویسد و خوابش را هم صدقه قرار می­‌دهد. خدا چون با دل بنده‌­هایش کار دارد، نیت صادقانه بدون عمل را از انسان می‌­پذیرد. در اخلاق اسلامی به این نکته اشاره شده که ما به دنیا آمده‌ایم تا تخلق به اخلاقی الهی پیدا کنیم. یکی از جاهائی که ما باید تخلق پیدا کنیم، این است که نیت خیر دیگران در مورد خودمان را بپذیریم. یعنی اگر کسی قصد خوبی نسبت به ما دارد، ما آن کار را انجام شده تلقی کنیم و وقتی که انجام شده بدانیم، آثار خوبی در نفس‌­مان دارد. پس همانطور که خدا به نیت‌های خوب ما ثواب می‌دهد، ما هم به نیت خوب دیگران ثواب بدهیم و از نیت خیرشان تشکر کنیم؛ نه این که بگوییم چون موفق به انجام نشده، من هم تشکر نمی­‌کنم. آدمی که نیت خیر ندارد، در زمره غافلین است نبی اکرم صلی‌الله‌ علیه‌و آله و سلم خطاب به ابوذر می‌فرماید: «یا أباذرٍّ هُمَّ بالحَسَنَةِ و إن لم تَعمَلْها لِكیلا تُكتَبَ مِن الغافِلینَ = اى اباذر! همت كار نیك را بكن، هر چند آن را به كار نبندى؛ اینگونه باش تا در زمره غافلان نوشته نشوى». می‌توان گفت «آدمی که نیت کار خیر ندارد، مثل جنینی می‌­ماند که در رحم مادر، از شدن باز مانده است».  مقدار زیادی از اعمال و رفتارهای انسان در رحم دنیا برای زندگی ابدی، فقط به وسیله نیت انجام می­‌شود، نه اعمال؛ چون ما وقت زیادی در انجام اعمال در دنیا نداریم و فرصت­مان محدود است. ولی آنچه که انسان را به جاودانگی و خیر جاودانه می­‌رساند، نیت­‌های اوست. انسان باید تلاش کند که همیشه نیت و خروجی‌­های خوبی داشته باشد. اما اگر از این نیت‌ها باز بماند، قطعاً فاسق می‌­شود. مثل نیت جهاد و مبارزه برای برطرف کردن موانع ظهور امام زمان (علیه‌السلام). کسی که ذهن و قلبش به یاد امام زمان نیست و نسبت به مسئولیتی که در قبال حضرت دارد، بی­‌خیال است، معلوم می‌شود که حضرت جزء دغدغه‌ها و همّ­‌های او نیست. این شخص قطعاً به ورطه­‌ی فسق سقوط می­‌کند و جزء غافلین شمرده می­‌شود. مگر می‌شود کسی که فرزند، همسر، پدر یا اعضای خانواده‌­اش در زندان یا بیمارستان باشند، به آن­ها فکر نکند، یا برای حل مشکلات آن­ها کاری نکند و بی­خیال باشد. موعظه­‌ای که پیامبر (صلوات الله علیه) به اباذر می‌­کنند، این است که همیشه همت حسن داشته باش. یعنی حتی اگر موفق هم نشوی، باید دغدغه‌­ات باشد تا از غافلین نوشته نشوی. این رمز خیلی مهم است. یعنی ملائکه و خدا دائماً به دل ما نگاه می‌کنند و دغدغه و همّ های ما را رصد می‌کنند. قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ[1]= محققا پروردگار تو سخت در كمین است». یکی از این مرصادها، قلب ماست که بالاخره از این عمر 20 سال 30 سال 40 سال 60 سال 70 سال که از خدا گرفتیم، نوع دغدغه‌های ما چه بوده است؟ نوع دغدغه ی ما همان «مرصاد» است. توجه خدا به نیت انسان است امیرالمومنین علی علیه‌السلام می‌فرمایند: «فَإِنَّهُ مَنْ ماتَ مِنْكُمْ عَلى فِراشِهِ وَ هُوَ عَلى مَعْرِفَةِ حَقِّ رَبِّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ ماتَ شَهِیداً وَ وَقَعَ اجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَاسْتَوْجَبَ ثَوابَ ما نَوى‌ مِنْ صالِحِ عَمَلِهِ = هر یك از شما، اگر در بستر بمیرد و در آن حال نسبت به حق پروردگار خویش و رسول و اهل‌بیت او معرفت داشته باشد، مرگش عین شهادت، و اجرش با خداست و خواست و نیّتش جایگزین كار شایسته‌اى خواهد شد كه اندیشه‌ی انجام آن را داشته است». دقت کنید که تمام خروجی و ورودی‌­ها با قلب و نیت انسان تنظیم می‌شود. قلب است که ارتباط نیت ما را با عالم خارج برقرار می­‌کند؛ چه خیر و چه شر. قلب و نیت است که رزق بیرونی ما را قطع یا وصل می‌کند. برخلاف تصور ما که فکر می­‌کنیم باید دوندگی­‌های زیادی برای جلب انواع رزق‌های جمادی، گیاهی، حیوانی، عقلی و فوق عقلی داشته باشیم. درحالی که آنچه برای خداوند مهم است و روی آن حساب می‌کند، نیت انسان­ است. حتی اگر عملش ضعیف باشد، ولی اگر نیت فوق العاده قوی داشته باشد، خداوند به نیت او خیر و روزی می­دهد. شخصی به نام «منع بن یزید» نقل می‌کند: «كانَ أبی یَزیدُ أخرَجَ دَنانیرَ یَتَصَدَّقُ بها فوَضَعَها عِندَ رجُلٍ فی المَسجِدِ، فجِئتُ فأخَذتُها فأتَیتُهُ بِها ، فقالَ: و اللّهِ ما إیّاكَ أرَدتُ فخاصَمتُهُ إلى رسولِ اللّه ِ صلى الله علیه و آله فقالَ: لَكَ ما نَوَیتَ یا یَزیدُ ، و لَكَ ما أخَذتَ یا مَعْنُ= پدرم یزید چند دینارى كنار گذاشت تا صدقه بدهد و آنها را نزد مردى در مسجد گذاشت. من آمدم و آن دینارها را گرفتم و پیش پدرم بردم. پدرم گفت: به خدا قسم كه تو مقصود من نبودى. ما اختلاف خود را نزد رسول خدا صلى الله علیه و آله بردیم. حضرت فرمود: اى یزید! تو طبق نیّتت پاداش داده مى شوى و تو اى «منع»! آنچه گرفته اى از آنِ توست». گاهی شما می‌خواهید به کسی صدقه بدهید. حالا به دلایل مختلف پولتان را دزد می‌­برد؛ یا کسی آن را برمی‌­دارد. شما به نیت خودتان رسیده‌اید. یعنی خداوند این را پای انسان حساب می‌­کند؛  نه این که چون پول به مقصود شما نرسیده، پس قبول نیست. این طور نیست. ما با کریم روبرو هستیم و انسان باید این کرامت­‌ها را از خدا یاد بگیرد و در خودش پیاده کند. حرکت قلبی مهمتر از حرکت بدنی است ثواب انجام کارها نزد خدا به حرکت قلبی مربوط است. یعنی نیت صادق لازم است و خود عمل بدنی در مرحله پایین تری قرار دارد. یعنی ممکن است عمل کسی زیاد باشد، اما نیت قلبی درستی نداشته باشد. ثواب عمل چنین کسی هرگز مانند کسی نیست که نیتش صادق است و با قلب پاک عمل می‌کند. امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرماید: «إنّ العَبدَ المُؤمنَ الفَقیرَ لَیَقولُ: یا رَبِّ ارزُقْنی حتّى أفعَلَ كذا و كذا مِن البِرِّ و وُجوهِ الخَیرِ فإذا عَلِمَ اللّه ُ عَزَّ و جلَّ ذلكَ مِنهُ بصِدقِ نِیَّةٍ كَتَبَ اللّه ُ لَهُ مِن الأجرِ مِثلَ ما یَكتُبُ لَهُ لَو عَمِلَهُ إنَّ اللّه َ واسِعٌ كَریمٌ= بنده مؤمن فقیر مى‌گوید: اى پروردگار من! به من [مال و ثروت] روزى كن تا فلان احسان و فلان كار خیر را انجام بدهم. پس، اگر خداوند عزّ و جلّ بداند كه این فرد، این سخن را از صدق نیّت مى‌گوید، همان اجرى را براى او مى‌نویسد كه اگر آن كارهاى خیر را انجام مى‌داد، برایش مى‌نوشت. خداوند گشاینده بخشنده است». اگر خدا ببیند بنده مومن فقیر راست می­‌گوید، یعنی اگر پول به دستش برسد؛ یا رزق­‌های دیگری مثل رزق علمی یا رزق سلامت و رزق‌های دیگر داشته باشد، همان اجر را در زمانی که او اگر سالم بود و انجام می‌داد، برایش می‌نویسد. یعنی خداوند ما را معطل عمل خارجی نمی‌کند. بلکه «عبودیت» نزد خدا به همراه حرکت قلبی است، یعنی اول قلب باید حرکت کند. عمل بحث ثانویه است. هر چند اگر شخص بتواند باید عمل کند، اما اصل کار، «عبودیت و سیر و سلوک است» که این هم یک امر قلبی است. در همین خصوص امام جواد علیه‌السلام می‌فرماید: «القَصدُ إلَى اللّه ِ تعالى بالقُلوبِ أبلَغُ مِن إتعابِ الجَوارحِ بالأعمالِ= قصد و تقرب به خداوند متعال به وسیله دلها، بسیار رساننده تر از رنج و سختی دادن به اعضا و جوارح وسیله اعمال است». بعضی‌ها به جای این که دائماً عبادت عملی و کار خیر بیرونی بکنند، عمده‌ی وقت شان را در تهذیب نفس و تکمیل معرفت شان می‌گذارند. آنان زودتر از دیگران به مقصد می‌رسند. امام فرمودند: «تفِكْرُ سَاعَهٍ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَهِ سَنَه= ساعتی تفکر، انسان را معادل 60 سال عبادت جلو می اندازد». این برای آن است که «تفکر» باطن انسان را شکل می‌دهد و در نفس انسان صیرورت ایجاد می‌کند. همّت مؤمن برای برآوردن حاجت برادرش کافیست که او را به بهشت ببرد وقتی که از مؤمن حاجتی بخواهند، حتی اگر نتواند آن را برآورده کند، همین نیت او برای بهشت رفتنش کافیست. امام باقر علیه‌السلام می­‌فرمایند: «إِنَّ المُؤمِنَ لَتَرِدُ عَلَیهِ الحاجَةُ لِأَخِیهِ فَلا تَكُونُ عِندَهُ فَیَهتَمُّ بِها قَلبُهُ  فَیُدخِلُهُ اللّه‌ُ تَبارَكَ وَتَعالى بِهَمِّهِ الجَنَّةَ= مؤمن حاجتى از برادرش به نزدش آورده مى شود و او چیزى ندارد تا آن را برآورده سازد؛ ولى دلش بِدان اهتمام مى ورزد. خداى بزرگ و والا، به خاطر همین اهتمامش، او را به بهشت مى برد». وقتی مؤمن با حاجتی از طرف برادرش روبرو می­‌شود. مثل نیاز مالی، در خطر بودن آبرو، مریضی و... او هم دوست دارد کاری برای شخص حاجتمند بکند، اما چیزی ندارد که بخواهد کمکش کند یا برایش امکان­پذیر نیست، اما قلبش از این که نتوانسته کاری بکند، محزون است و درگیر حاجت او می‌شود. خدا برای همین غصه خوردن و درگیر شدن قلبش، بهشت را به او می­‌دهد. این یعنی محزون شدن قلب، خیلی ارزشمند است. حداقل کاری که انسان می‌­تواند در اینجا بکند، دادن صدقه و دعا کردن است. دعا یک اهتمام است و از طرف غیر مستجاب است. مثلاً در زلزله کرمانشاه که الان مردم در سرما هستند و در چادر زندگی می­‌کنند و خیلی اذیت می­‌شوند، حداقل کاری که می‌­تواند برای آنها بکند این است که برایشان دعا کند. از خدا برایشان قوت و قدرت و دلخوشی و رفع موانع را بخواهیم. اینها کاری است که اگر کسی نکند، مسلمان و انسان نیست. پس بهتر است انسان برای حاجت و مشکلات دیگران، هر کاری می‌­تواند انجام بدهد و نگوید به من ربطی ندارد. اگر هم نمی­‌توانید کاری بکنید، همین درگیری قلب­تان و ناراحت شدن برای کار او، خدا شما را وارد بهشت می­‌کند.  دل بی­‌غصه و دلی که اهتمام دیگران را ندارد، مسلمان نیست. آن هم نه فقط برای مسلمان­ها و شیعیان، بلکه برای همه انسان­ها، حیوانات، گیاهان و اشیاء. قرآن می­‌گوید: «وَ ما لَکُمْ لا تُقاتِلُونَ فی سَبیلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها= چرا در راه خدا و نجات بیچارگان از مردان و زنان و کودکان پیکار نمی‌کنند؟ بیچارگانی که می‌گویند بار الها ما را از این سرزمین که مردمش همه ستمگرند بیرون کن». شما اگر وظیفه‌­ی مقاتله دارید، باید جهاد کنید. هر کس که می‌­خواهد باشد. جلوی ظلم را باید بگیرید. در زمان بنی اسرائیل یک عابدی عبادت می­‌کرد. آن طرف هم بچه‌­ای، خروسی را گرفته بود و پرهایش را می‌کند. این خروس جیغ و داد می‌کرد، اما عابد مشغول عبادتش بود. اصلاً برایش مهم نبود که خروس در دست این پسر دارد عذاب می‌کشد. زمین دهن باز می­‌کند و عابد را با خود می‌­برد. از این افراد در طول تاریخ و حتی امروز کم نداریم.  پیغمبر فرمود: دو گروه کمر من را شکستند که یکی از آنها جاهل متنسک است.، یعنی آدم­‌هایی که شب تا صبح تسبیح به دست می‌گیرند و فقط ذکر می‌­گویند، ولی به فکر مشکلات مردم نیستند. با نیت خوب توفیق و موفقیت را از خدا بخواهید خدا نه تنها به نیت­‌ها ثواب می­‌دهد، بلکه یک چیز بالاتر هم می­‌دهد و آن این است که شما هر چقدر در کارهای جمادی­، گیاهی، حیوانی، عقلی و فوق عقلی احتیاج به توفیق، خیر، برکت و موفقیت دارید، خدا به شما می‌­دهد. هرچند که باید به اندازه‌ا­ی که وظیفه عملی دارید، تلاش­‌تان را بکنید. یعنی نباید تنبلی و بی‌حوصلگی داشته باشید. تلاش بکنید، اما بقیه‌اش را به خدا واگذار کنید. «از تو حرکت، از خدا برکت» این حرکت باید باشد.‌ اما حضرت می‌فرماید خداوند به میزان نیت هایتان به شما توفیق می‌دهد. این خیلی مهم است. موفقیت یک آدم، فقط به اندازه‌ی توان و دویدنش نیست. بلکه شخص به اندازه «وسعش» باید کار کند، اما نیت هر چقدر وسیع تر و فراگیرتر بشود، خدا به اندازه آن به انسان رزق و خیر و برکت می‌دهد. اما گاهی انسان تمام همّ و غمش، خود و زن و فرزندش است. چنین فردی آدم کوچکی است، اما گاهی هم از پوست خودش خارج می‌شود. این هم شجاعت می‌­خواهد که انسان از پوست خودش خارج شود. در این صورت چنین فردی دلش بزرگ می‌شود، نیت هایش وسیع می‌شود، خدا روزی را به همان اندازه که او نیت دارد، به او می‌­رساند. پس دقت کنید که قاعده­‌ای که حضرت فرمودند این است: «علی قدر نیته تکون من الله عطیه= عطای الهی به قدر نیت‌­های شماست».پس اگر روزی­‌های ما تنگ می­‌شود و گرفتار می‌­شویم، علتش این است که آدم­ تنگ‌­نظری هستیم. یعنی باید دست از تنگ نظری­‌ها، خساست و بخل، سختگیری­‌های مالی بردارید، آن وقت می‌­بینی روزی از کجا می­‌آید و چطور به تو هجوم می‌­آورد. قرآن می‌گوید شیطان دائماً به شما وعده فقر می‌دهد: «الشیطانُ یَعُدِکُم الفَقرَ= شیطان به شما وعده فقر می دهد». آنهایی که حمله از عقب یا جلو دارند، روزی‌های‌شان تنگ است. حتی روزی علمی و روزی معنوی. حالا غیر از روزی‌های مادی، گره دارند، فشار دارند، سختی دارند. چون تنگ هستند. پس اگر بخواهید رزق تان زیاد شود و جهش پیدا کنید و راه ۱۰۰ساله را یک شبه طی کنید در هر جهت، باید روح تان را بزرگ کنید، نیت را درست کنید. باید انسان دست از منیت‌ها، خودخواهی‌ها، خساست‌ها، بخل‌ها و تنگ نظری‌های خودش بردارد، تا به «هو أنت» برسد و دیگران را مثل خودش نگاه کند. وقتی به اینجا رسید، روزی از هر طرف سراغش می‌آید. نیت [1] . سوره فجر/آیه 14.