ولایت فقیه یك مقام است، یك شخصیت حقوقى است نه حقیقى، امام خمینى و مقام معظم رهبرى نمونه ‏اى از این مقام هستند. ولایت فقیه ولایت شخص نیست ولایت فقه است، و ولى فقیه خودش نیز محكوم ولایت خویش است همانطور كه امام معصوم محكوم به ولایت خودش است. به گزارش منتظران منجی «عج»، جلسه صد و بیست و دو «ولایت»، استاد محمد شجاعی به ادامه بحث پرداختند که عناوین آن در زیر می آید: 1. ولایت معصومین ‏علیهم السلام در طول تاریخ ظهور ولایت خداوند تبارك و تعالى است كه به دستور او صورت می گیرد. 2. در زمان غیبت امام زمان‏«علیه‌السلام» مسئله ولایت و رهبرى سیاسى و هدایت دینى به اذن خداوند صورت می گیرد ولى این بار مظاهرش فقها هستند یعنى مردم در زمان غیبت با اذن خداوند تحت ولایت فقها قرار می گیرد. 3. در زمان غیبت خداوند مردم را بلاتكلیف رها نمی كند و وضعیت زعامت سیاسى و اجتماعى را براى آنها روشن كرده است. 4. مردم به تبع اینكه مدنى بالطبع هستند پس باید براى گذران زندگى خود تن به حكومت دهند و حكومت هم براى پیاده شدن احكام بدون رهبرى ممكن نیست یعنى باید یك نفر در جامعه حرف آخر را بزند. 5. قانون گذارى در اجتماع ویژه خداوند است یعنى فقط خداوند است كه براى هدایت انسانها از دنیا تا بى‌نهایت لیاقت و حق قانونگذارى را دارد. 6. اكثر احكام اسلامى به نحوى است كه اجراى آنها احتیاج به حكومت و قدرت سیاسى و نظامى دارد یعنى احتیاج به یك حاكم اسلامى دارد و اگر حكومتى نباشد اكثر فرامین الهى و دستورات دینى معطل می ‏ماند یعنى انسانها از رشدى كه از اجراى آن احكام بدست می ‏آورند محروم می شوند. 7. شیخ مفید در عدةالوسائل نقل می كند كه: برخى از دشمنان می ‏گویند هیچ یك از شیعیان در زمان غیبت حق اجراى حدود و احكام و دعوت به حق و جهاد با دشمن را ندارند بلكه باید صبر كنند تا امام زمان‏«علیه‌السلام» ظهور كند. 8. علما هر كدام همانند سفراى انبیاء و ائمه‏ علیهم السلام هستند یعنى انبیاء و ائمه‏ علیهم السلام مقدارى از مسئولیتها را كه دیگران می ‏توانستند انجام دهند به آنها تفویض می كردند تا به این ترتیب علما و فقها هدایت مردم را به عهده گیرند و تبلیغ دین را انجام دهند. 9. علما از طرف معصومین ‏علیهم السلام به ولایت منصوب شده ‏اند و اجراى حدود و احكام شرعى را از طرف معصومین‏ علیهم السلام انجام می ‏دهند. 10. علماداراى ولایت خاص انبیاء در امور قابل واگذارى بوده ‏اند. 11. پیامبر اكرم ‏صلى الله علیه وآله گاهى مسؤولیت جنگ، فتوا دادن، قضاوت، رهبرى، جهاد و... یعنى همه شئونى كه قرآن براى پیامبر قائل است را تفویض می كردند. 12. وجود مقدس امام‏«علیه‌السلام» ضامن حفظ اصول شرع است یعنى مسائل اصولى شرع با امام است حال اگر كسى شأنیت آن ولایت را دارا باشد امام در استتار و آرامش به سر می ‏برد و دیگرى اجراى آن اصول را به عهده می گیرد. 13. امام زمان‏«علیه‌السلام» حاضرى است غایب یعنى غایب از انظار است ولى نه اینكه حضور نداشته باشد بلكه با ماست و در كلیه كارها ى ما هم دخالت می كند. 14. امام زمان‏«علیه‌السلام» می فرمایند: ما از رعایت حال شما اهمال نمی کنیم و یاد شما را فراموش نمی ‏كنیم، اگر ما نباشیم دشمنان ما شما را تكه تكه خواهند كرد. 15. اغلب اختلافاتى كه در اقوال فقها است در مسائل اصلى و كلیدى نیست بلكه در موارد شاذ و نادر است به همین خاطر مقلدین بسیارى از مراجع در كنار هم سازش دارند. 16. نحوه سود بردن مردم از امام زمان در حال غیبت مثل سود بردن مردم از آفتاب است هنگامى كه پشت ابر است. 17. اگر مسئله ولایت حل نشود فلسفه وجودى امام‏«علیه‌السلام» در زمان غیبت قابل دفاع نیست. 18. امام زمان‏«علیه‌السلام» در زمان غیبت اعمال ولایت می ‏كند و همه هدایت‏ها و رشدها و حركتها با ولایت ایشان صورت می ‏گیرد. 19. در زمان غیبت ولایت با خود حضرت حجت‏«علیه‌السلام» است و مظاهرش در جاهایی كه قابل واگذارى است فقها هستند. 20. فطرى‏ ترین نیاز انسان رهبرى و هدایت است یعنى اساسى ‏ترین نیاز انسان این است كه دوست دارد یك كسى دستش را بگیرد. 21. انسان در نماز مكلّف است كه هدایت بخواهد اهدنا الصراط المستقیم حال نمی ‏شود كه وسیله هدایت غایب باشد و حضور نداشته باشد اصلا معقول نیست. 22. اگر انسان به خودش واگذار شود دیگر كلیت و وجه جامع و قانونى كه همه دور آن جمع شوند وجود ندارد در این حال تكلیف هدایت و ابدیت روشن نمی ‏شود. 23. وقتى اسلام به واضحات زندگى مثل اكل و شرب، خوابیدن، تخلى كردن، آمیزش جنسى، ازدواج و...عنایت داشته پس در مورد اصلى ‏ترین مسئله انسان كه حكومت و زندگى اجتماعى است نمی ‏تواند سكوت كند. 24. ولایت تنها روحى است كه اجتماع بواسطه آن زنده است. 25. اگر پیشرفته ‏ترین و مترقى‏ ترین قوانین وجود داشته باشد ولى رهبرى كه توان پیاده كردن این احكام را داشته باشد اساسا آن احكام بكار انسان نمی آیند و كارساز نیستند. 26. در اسلام روح همه قوانین، ولایت، رهبرى و امامت است. 27. پیامبر اكرم‏ صلى الله علیه وآله در طول 23 سال آنقدر سختى و مشقت كشیدند ولى اگر جانشین و رهبرى براى مردم تعیین نمی كردند رسالتشان را انجام نداده بودند. 28. در اسلام براى رهبر، حاكم و امام خصوصیات و دستورات زیادى مطرح شده است و این نشانه این است كه در اسلام مجرى اصل است. 29. اساسا در اسلام به هیچ چیز به اندازه رهبر، زعیم و حاكم اهمیت نداده است حتى به اصل دین نیز این اندازه اهمیت نداده چرا كه اسلام روح را مقدم بر پیكر می داند. 30. در اسلام رهبر كسى است كه انسان را از دنیا تا بى ‏نهایت هدایت مى ‏كند حال خودش باید با بى‏ نهایت ارتباط داشته باشد تا بتواند چنین امر خطیرى را به انجام رساند. 31. كسى مى ‏تواند مردم را از ظلمت به سوى نور هدایت كند كه خودش اهل نور باشد و سلوك كرده باشد بنابراین در اسلام روح، رهبر و امام است. 32. خداوند تبارك و تعالى براى اینكه به كعبه روح بدهد تولد على‏«علیه‌السلام» را در كعبه قرار مى ‏دهد تا همه بفهمند كه على روح كعبه و روح حج ولایت است. 33. امام باقر«علیه‌السلام» : اسلام برپتج پایه بنا شده است: نماز، روزه، حج، زكاة و ولایت، بعد مى ‏فرماید: به هیچ چیز به اندازه ولایت توصیه نشده است. 34. قانون مترقى زمانى فایده دارد كه مجرى مورد رضایت خدا و حق وجود داشته تا این قانون را اجرا كند. 35. اصل مقام ولایت از ضروریات است یعنى جزء اصول دین است و در اصول دین نیز مهمترین اصل همین است یعنى بدون امام و ولایت توحید و نبوت نیز به درد انسان نمى ‏خورد. 36. در حدیث قدسى خطاب به پیامبر آمده لولاك لما خلقت الاَفلاك یعنى اگر تو نبودى آسمان و زمین را خلق نمى ‏كردم. 37. امام رضا«علیه‌السلام» در حدیث سلسلةالذهب فرمودند: كَلِمَةُ لا إلهَ إلا اللَّه حِصْنى فَمَنْ دَخِلَ حِصْنى اَمِنَ مِنْ عَذابى و بعد فرمود: بِشَرطِها و شُروطِها وَ أنَا مِنْ شُروطِها. 38. در حدیث از معصوم‏«علیه‌السلام» است كه: ما را از خدایى بودن پایین بیاورید، هر چیزى در مورد ما بگویید كم گفته ‏اید. 39. امام خداى مجسم است یعنى خدایى است متناسب با این نظام كه براى هدایت لازم است در واقع خلیفه و جانشین خداست، حال این جانشین فرموده در نبود ما از فقها اطاعت كنید. 40. مقام ولایت هرگز قابل زوال نیست یعنى این طور نیست كه خداوند در یك برهه ‏اى از زمان اعمال ولایت كند و در برهه ‏اى دیگر نكند (یعنى عصر غیبت). 41. ولایت فقیه ولایت شخص نیست ولایت فقه است، و ولى فقیه خودش نیز محكوم ولایت خویش است همانطور كه امام معصوم محكوم به ولایت خودش است. 42. ولایت فقیه یك مقام است، یك شخصیت حقوقى است نه حقیقى، امام خمینى و مقام معظم رهبرى نمونه ‏اى از این مقام هستند. 43. جامعه به یك فقیه جامع ‏الشرایط نیاز دارد كه ولایتش را بپذیرد و الّا بدون آن همه چیز انسان باطل است و فایده ندارد و امور اجتماعى نیز معطل مى ‏ماند. 44. اگر ما رئیس جمهور، نماینده مجلس، قوانین مجلس، شوراى نگهبان و قوه قضائیه را قبول داریم براى این است كه ولى فقیه به آنها مشروعیت مى‏ بخشد.  

دین براى آخرت است و براى رسیدن به آخرت و هدایت مردم باید همه امور دنیا را به دست بگیرد لذا به خاطر بسیارى از احكام هم كه شده باید حكومت را به دست بگیرد یعنى در سایه حكومت است كه بسیارى از احكام دین پیاده می ‏شوند. به گزارش منتظران منجی «عج»، جلسه صد و بیست «ولایت»، استاد محمد شجاعی به ادامه بحث پرداختند که عناوین آن در زیر می آید: 1. خداوند تبارك و تعالى تنها كسى است كه حق ولایت و حاكمیت بر انسان را داراست، و توسط رهبران معصوم اعمال ولایت می كند. 2. در دفاع از ولایت فقیه به مسئله ولایت اهل بیت‏ علیهم السلام به عنوان والیانى كه از طرف خود خداوند تبارك وتعالى حق ولایت بر مردم را دارند، پرداخته می ‏شود. 3. دشمنان، مسئله سكولاریسم را در زمان معصومین‏ علیهم السلام مطرح كرده‏ اند و معتقدند كه خود معصومین هم اساساً با حكومت و سیاست كارى نداشتند و امامت آنان فقط در مورد مسائل دینى مردم بوده است. 4. تئورى ولایت فقیه براى عصر كنونی و جامعه جهانى یك امر بسیار خطرناك است كه همه ماهیت‏ هاى این حكومت‏ هاى طبیعت‏گرا را با هر طرز فكر و مكتبى كه باشند تهدید می كند. 5. صاحبان مكاتب مختلف همگى در یك چیز باهم مشتركند و آن هم اومانیسم و سكولاریسم است كه اساساً دین هیچ كارى با سیاست ندارد. 6. برخى مكاتب مانند سوسیالیست‏ها و كمونیست‏ها حقیقت دین را نفى كرده ‏اند و اعتقاد به ماوراء طبیعت را ناشى از جهل بشر می دانند. 7. برخى نظام‏ها دین را پذیرفته ‏اند ولى تا جایى كه با طرز تفكرات سیاست آن‏ها منافات نداشته باشد و در مسائل سیاسى هم دخالت نكند. 8. مسئله ولایت فقیه براى اولین بار توسط خود معصومین مطرح شد كه به فقها ولایت هایى می دادند. 9. حكومت فقیه یك مدل جدید از حكومت است و هیچ‏كدام از مسائل قانون اساسى و اصول حكومتیش از شرق و غرب گرفته نشده است. 10. وجود یك تئورى جدید حكومتى یعنى یك مدل حكومتى كه مذهبى و دینى است می ‏تواند هم براى شرق و هم براى غرب خطر داشته باشد چرا كه اساساً هم با اومانیسم و هم با سكولاریسم مخالفت دارد (چون این دو پایه اصلى نظام‏هاى مختلف سیاسى در جهان هست). 11. بلوك شرق و غرب وقتى از جنگ نظامى مأیوس شوند اقدام به استحاله فرهنگى می ‏كنند. 12. فرق بین اسلام ناب و اسلام آمریكایى در مسئله ولایت است. 13. ولایت فقیه به این معنى است كه فقیهى جامع‏ الشرایط تنها حق حكومت دارد و همه سایر شئون اجتماع باید زیرنظر او اداره شود. 14. نظام ولایت فقیه تئورى حكومت ولایت فقیه مدل دارد و براى خیلى از كشورها می ‏تواند باشد از طرفى خیلی ‏ها مثل حزب الله لبنان، این نظام را پذیرفته ‏اند و براى تحقق آن مبارزه می كنند و این فطرى است براى نظام‏هاى سیاسى نامشروع. 15. خطر دیگرى كه حكومت ولایت فقیه براى نظام‏هاى سیاسى نامشروع دارد این است كه توان مبارزه مجاهدین و مبارزین مختلف مسلمان یا غیرمسلمان علیه ظلم را بالا می ‏برد. 16. اگر حكومت اسلامى ادامه یابد و اصول خود را به تعبیر امام (ره) صادر كند دیگر چیزى از حكومت‏ هاى جائر و فاسد و منحرف شرق و غرب باقى نمی ‏ماند كما این‏كه تأثیر نظام جمهورى اسلامى در الجزائر باعث شد كه جبهه نجات اسلامى رأى آورد. 17. حكومت‏هاى منحرف شرق و غرب ادعاى حكومت مردم و دموكراسى می كنند ولى تا جایى كه به ضرر خودشان نباشد. 18. در كشورهاى غربى تجاوز، خلق و خوى درندگى، پا گذاشتن روى حقوق بشر و... بسیار زیاد است و با این حال مدافعان این كشورها انتظار دارند كه ما از حكومت خود دست برداریم و به آن‏ها نزدیك شویم و آن هم با توجیه مدرن بودن این كشورها.) 19. اصل سكولاریسم مطرح می ‏كند كه اساساً دین قابلیت اداره دنیا را ندارد و تنها باید به مسائل آخرتى بپردازد. 20. برخى می گویند: معصومین را كه شما به عنوان والیان الهى مطرحشان می كند اصلاً با سیاست ‏كارى نداشتند و تنها با مسائل آخرتى و دینى مردم كار داشتند حال ولى فقیه را كه جانشین معصوم می دانید چرا باید با مسائل سیاسى و حكومتى كار داشته باشد؛ این برخلاف راه اهل بیت ‏علیهم السلام است. 21. انسان موجودى است كه براى هدف عالى و ماوراء طبیعى خلق شده و اساساً دنیا هدف خلقت او نیست بلكه مقدمه ‏اى است براى رسیدن به آخرت. 22. من حیاة الدنیا لهو و لعب و لدار الآخرة لهى الحیوان: حیات حقیقى مال آخرت است. 23. دنیا و آخرت پیوستگى و همبستگى خاصى باهم دارند یعنى نوع زندگى انسان در آخرت به نوع زندگى او در دنیا بستگى دارد. و دین براى هدایت انسان از دنیا به آخرت و ابدیت لازم است و معلومات بشر بدون كمك وحى و به تنهایى نمی ‏تواند انسان را هدایت كند. 24. دین براى آخرت است و براى رسیدن به آخرت و هدایت مردم باید همه امور دنیا را به دست بگیرد لذا به خاطر بسیارى از احكام هم كه شده باید حكومت را به دست بگیرد یعنى در سایه حكومت است كه بسیارى از احكام دین پیاده می ‏شوند. 25. دین جز در سایه حكومت وسیع نمی تواند به عنوان یك رهبر و هادى جامع عمل كند و همه مردم را هدایت كند، همان‏طور كه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله حاكم بر همه مردم بود. 26. دین حكومت مصالح مردم بر خود مردم است یعنى دین اساساً بر اساس خلقت و مصلحت بشر تنظیم شده پس قبول دین به معنى قبول مصلحت خویش است یعنى حكومت خود بر خود، البته منظور حكومت خود حقیقى است (خودى كه از دنیا شروع شده و تا بی نهایت ادامه دارد). 27. امام حسین‏«علیه‌السلام» می ‏فرماید: انما خرجتُ لطلب اصلاح فى امته جدى، یعنى حركت امام حسین‏«علیه‌السلام» حركت دینى بود و براى نجات دین نه نجات حكومت. 28. آنان كه ادّعا می ‏كنند معصومین كارى با سیاست نداشتند به عنوان نمونه امام رضا«علیه‌السلام» را مثال می ‏زنند كه اگر اهل سیاست بود در ابتداى امر پیشنهاد ولیعهدى مأمون را می ‏پذیرفت ولى چنین نكرد. دلیل آن این است كه مأمون یك آدم بوالهوس و ریاكار بود و مى‏خواست از حضور امام براى وجاهت بخشیدن به حكومت خودش استفاده كند. به همین دلیل وقتى كه امام به اجبار، ولایت عهدى را پذیرفت حاضر نشد در عزل و نصب‏ها شركت كند چرا كه در این صورت خیانت‏ها و جنایت‏هاى مأمون به حساب امام رضا«علیه‌السلام» قرار داده می شد، پس امام نمی خواست مَلعب و آلت دست قرار بگیرد. 29. خداوند تبارك و تعالى خود را ملك الناس معرفى می ‏كند یعنى پادشاه مردم است و هیچ‏كس جز او حق حكومت و ولایت بر مردم را ندارد مگر این‏كه حكومتش از طرف خداوند باشد در این صورت اهل بیت ‏علیهم السلام این حاكمیت را بر عهده دارند یعنى خداوند توسط آنان اعمال حكومت می كند. 30. نه تنها ائمه‏ علیهم السلام ‏بلكه همه انبیاء الهى به دنبال تشكیل حكومت بودند و یكى از مسائل مهم شان همین بوده است. 31. در زیارت جامعه كبیره ائمه‏ علیهم السلام وَساسَةَ الْعِباد یعنى سیاست‏گذاران بندگان خدا معرفى شده‏ اند. 32. كار ائمه ‏علیهم السلام این بود كه دنیا را به استخدام آخرت درآورند. 33. در قرآن كریم صدها آیه بیان كننده نوع عذاب و پاداش قیامت مطرح شده كه بر دنیا و حیات دنیا و مسائل سیاسى و اجتماعى آن مرتبط دانسته شده است. 34. دشمنان مسئله غیبت حضرت حجّت‏ «علیه‌السلام» را دلیل بر این آورده‏ اند كه نباید در حكومت و سیاست دخالت كرد.

زمانى كه نوع نگاه انسان تغییر كند مبناها و عمل‏كردها نیز متغیر می ‏شود مثلاً وقتى در نگاه ماتریالیستى مبنا ماده باشد، اساساً ماوراء طبیعت وجود ندارد و یا در نگاه ماركسیستى كه مبنا اقتصاد باشد دیگر همه چیز بر اساس اقتصاد پایه ‏گذارى می شود و مسائلى مثل ارزش‏هاى انسانى معناى خود را از دست می دهند. به گزارش منتظران منجی «عج»، جلسه صد و هیجده «ولایت»، استاد محمد شجاعی به ادامه بحث پرداختند که عناوین آن در زیر می آید: 1. نگاه طبیعت ‏گرایانه به انسان و جهان، علوم انسانى طبیعت‏گرا را ایجاد می ‏كند. 2. در جامعه ‏شناسى طبیعت‏گرا، نوع نگاه به انسان و جهان دائماً در حال تغییر است به همین خاطر چون برداشت‏ها به نوع نگاه انسان برمی گردد، پس برداشت‏ هایى كه در علوم انسانى می كنند و نظریه ‏هایى كه در علوم انسانى به ‏خصوص در جامعه‏ شناسى (كه سایر علوم انسانى از آن منشعب می شود) می دهند و فرضیه‏ هایى كه كشف می كنند همگى دائماً در حال تغییر است. 3. تفاوت بین علوم تجربى با علوم انسانى جدید این است كه علوم تجربى با این‏كه دائماً در حال پویایى و حركت است امّا آن‏چه كه تجربه می شود و كشف می شود سر جاى خود است و تغییر نمی كند مثلاً كرویّت زمین چیزى است كه تغییر نمی ‏كند ولى در علوم انسانى چون اصل در آن نگاه به انسان است و این نگاه متغیر می ‏باشد پس علوم انسانى جدید تغییر می ‏كند و ثابت نیست. 4. وقتى علوم انسانى جدید ثابت نباشد انسان هیچ‏وقت نمی ‏تواند به قانون ثابتى برسد و با خیال راحت بر اساس آن عمل كند. 5. زمانى كه نوع نگاه انسان تغییر كند مبناها و عمل‏كردها نیز متغیر می ‏شود مثلاً وقتى در نگاه ماتریالیستى مبنا ماده باشد، اساساً ماوراء طبیعت وجود ندارد و یا در نگاه ماركسیستى كه مبنا اقتصاد باشد دیگر همه چیز بر اساس اقتصاد پایه ‏گذارى می شود و مسائلى مثل ارزش‏هاى انسانى معناى خود را از دست می دهند. 6. هر مكتبى یك چیز را مبناى ارزشى خود قرار می ‏دهد (یكى ماده، یكى اقتصاد و...) و این به‏ خاطر آن است كه نوع نگاه به انسان و جهان متغیر و مختلف است پس هیچ‏وقت یك ارزش ثابت در زندگى انسان وجود ندارد. 7. غیرصحیح بودن عواطف انسانى، روابط بین والدین و فرزندان و... در جوامع صنعتى این‏گونه توجیه می ‏شود كه: این‏گونه عملكردها و رفتارها اقتضاء جامعه صنعتى است و ناصحیح دانستن آن به ‏خاطر نگاه ثابتى است كه به انسان می شود. 8. وقتى نوع نگاه به انسان و جهان تغییر می ‏كند نگاه به هنجارها، بایدها، نبایدها، ارزش‏ها همگى متغیر می شود. 9. ممكن نیست تعریف در مورد انسان تغییر كند اما مجموعه احكام و مسائل در علوم انسانى هماهنگ با آن حركت نكند یعنى وقتى ریشه تغییر پیدا كند مسائل دیگر به تبع آن تغییر می ‏یابند. 10. در درجه اول وقتى انسان‏شناسى جا بیفتد كه انسان كیست و جهان چیست، این جهان‏ بینى و انسان‏ شناسى ، جامعه‏ شناسى خاصى را می دهد و سپس بر اثر این جامعه ‏شناسى، اقتصاد خاصى حكم‏فرما می شود و همچنین بر مدیریت، هنر، تعلیم و تربیت و... اثر می گذارد. 11. در نگاه طبیعت ‏گرایانه و علوم انسانى جدید، دین یك مسئله شخصى است و مربوط به خود انسان است ولى در مورد ابعاد بین‏ المللى و اجتماعى همه باید به یك شكل فكر كنند. 12. در نگاه علوم انسانى جدید، پابرجا نبودن نظریه ‏هاى علوم انسانى نه تنها مغایر با فكر و علم نیست بلكه درست نیز همین است.  

خداوند تبارك و تعالى این‏گونه انسان را معرفى می كند كه: موجودى كه من خواستم خلق كنم از ملائك بالاتر است و مظهر كامل من می تواند باشد، آینه تمام نماى من باشد و به وسیله نبرد بین طبیعت و فطرتش به شباهت كامل به من می ‏رسد. به گزارش منتظران منجی «عج»، جلسه صد و شانزده «ولایت»، استاد محمد شجاعی به ادامه بحث پرداختند که عناوین آن در زیر می آید: 1. پس از قرون وسطى در دوره رنسانى مكتب اومانیسم یعنى اصالت انسان شكل گرفت. 2. در آن زمان مكاتبى به وجود آمد كه اساساً هر چیز ماوراى طبیعت را حذف می كرد و به انسان می گفت كه هیچ راهى به ماوراء طبیعت ندارد. 3. كانت معتقد است كه انسان هیچ راهى براى ادراك ماوراى طبیعت ندارد و نمی ‏تواند خدا را درك كند. نتیجه اساساً خدا را مرده می داند. 4. كانت به اخلاق و دین مسیحیت اعتقاد دارد و این اعتقادش با آن چه می ‏گوید (این‏كه انسان از درك ماوراى طبیعت عاجز است) سازگار نیست. 5. كانت در شكل‏گیرى تفكرات اومانیستى پس از خودش بسیار مؤثر بوده است. 6. به‏ طور كلى مكاتبى كه در این راستا تشكیل شده‏ اند به انسان و ادراكات او در مقابل خدا و وحى اصالت می ‏دهند. 7. ما در فطرت‏ گرایى هم انسان‏گرا هستیم. انسان ابعاد مختلف، حیوانى، جمادى و نباتى دارد. در مكتب اومانیسم و دیگر مكاتب كه اصالت را به انسان می دهند با توجه به این ابعاد است پس اصلاً اصالت انسان مطرح نیست بلكه اصالت طبیعت یا حیوانیت مطرح است در حالیكه انسان در تعریف اسلام موجودى است كه ضمن داشتن این كمالات داراى فطرت است و به‏ خاطر وجود فطرت نیاز به تشكیل زندگى اجتماعى و دیگر مسائل حیوانیت ندارد. 8. خداوند تبارك و تعالى این‏گونه انسان را معرفى می كند كه: موجودى كه من خواستم خلق كنم از ملائك بالاتر است و مظهر كامل من می تواند باشد، آینه تمام نماى من باشد و به وسیله نبرد بین طبیعت و فطرتش به شباهت كامل به من می ‏رسد. 9. اسلام، انسان‏گراى حقیقى است و هیچ دینى به اندازه اسلام از انسان دفاع نكرده است. اسلام از فطرت دفاع كرده نه از طبیعت. 10. طبیعت را خداوند مركب فطرت می داند لذا احكام تكلیفى دین براى طبیعت است و فطرت آزاد مطلق است چرا كه حقیقت اولیه ‏اش از الروح بوده است كه موجودى آزاد و مطلق است. 11. انبیاءعلیهم السلام براى این آمدند كه بارهاى سنگینى را كه براى انسان است بردارند و او را آزاد كنند. 12. از لحاظ فطرت‏گرایى چون انسان از نفخه الهى است و در نهایت سیرش باید به خداوند برسد و مثل خداوند بی ‏نهایت باشد پس اصالت با انسان است. 13. انسان بی ‏نهایت‏ طلب است بنابراین در بیان اوصاف جهان آخرت انسان سلطانى معرفى می ‏شود كه بهشتى را در اختیار دارد كه به اندازه همه آسمان‏ها و زمین است و این رمزى است كه امام صادق‏«علیه‌السلام» می ‏فرماید: العبودیه جوهرة كنهه الربوبیة 14. اساساً طبیعت نمی خواهد زیر بار بندگى برود و در مكتب اومانیسم كه اصالت را به بعد طبیعى انسان می دهد یعنى انسان با عقل خود باید مشكلاتش را حل كند.